VaryeteŞunun bir çeşidi: Kordiyerit

İyolit

(Mg,Fe)₂Al₄Si₅O₁₈Iolite

Kordiyeritin mavi-mor değerli taş hâli: farklı yönlerden bakınca rengi değişir; “Viking pusulası” söylentisiyle de anılır.

Diğer adları: Su safiri

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: Humanfeather · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

İyolit, kordiyerit mineralinin saydam, menekşemsi mavi renkli, değerli taş kalitesindeki çeşididir. En bilinen özelliği güçlü çokrenkliliğidir (pleokroizma): Aynı taş bir yönden menekşe-mavi, başka bir yönden sarımsı gri görünür. Bazen safirin ucuz bir benzeri olarak kullanılır, ama ayrı bir mineraldir ve safirden belirgin biçimde daha yumuşaktır.

Görseller

İyolit örneği (2) — Fotoğraf: David Abercrombie · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

İyolit, kordiyeritin saydam ve temiz kristallerine verilen addır; kordiyerit gibi, genellikle alüminyumca zengin kayaçların ısıyla ve basınçla dönüşmesiyle (metamorfizma) oluşur. Rengini kristale giren demirden alır. Sri Lanka’da olduğu gibi, kayaçlar aşınınca iyolit akarsu çakıllarında da birikir. GIA’ya göre Sri Lanka, Hindistan, Madagaskar, Brezilya, Norveç, Kenya ve Tanzanya iyolit çıkaran ülkeler arasındadır.

Ne işe yarar?

İyolit, takı taşı olarak kullanılır: Yüzük, kolye ve küpelerde fasetli taş olarak yer alır. Safire benzeyen mavisi yüzünden bazen safirin ucuz bir benzeri olarak da kullanılır; ancak safirden çok daha yumuşaktır ve bir yönde dilinimi olduğu için yüzüklerde dikkatli taşınmalıdır. Taş koleksiyonlarında ham kristalleri de aranır.

Çokrenklilik ve “Viking pusulası”

İyolitin en dikkat çekici özelliği, farklı yönlerden bakınca farklı renk göstermesidir. Taşa bir yönden bakınca menekşe-mavi, başka yönden sarımsı gri görünür. Bu yüzden eskiden “iki renkli taş” anlamına gelen dikroit adıyla da anılırdı.

Bu özellik, iyolitin Vikinglerin “güneş taşı” olabileceği söylentisini doğurmuştur: Gökyüzünün ışığı, hava molekülleri tarafından saçıldığı için kutuplanmıştır ve kutuplanma yönü güneşin yönüne diktir; iyolit gibi çokrenkli bir taş bu yönü renk değişimiyle belli edebilir, böylece güneş sisin ardında kalsa bile yönü bulmaya yardım edebilir. Ancak bu yalnızca bir varsayımdır; sagalarda anılan güneş taşının hangi mineral olduğu bilinmemektedir.

Değerini ne belirler?

En çok aranan iyolit, doygun ve eşit dağılmış menekşemsi mavi renkli olanıdır. Çokrenklilik güçlü olduğundan değer, taşın doğru yönde kesilmesine de bağlıdır. GIA'ya göre 5 karatı aşan ince kaliteli taşlar nadirdir ve düzgün kalitede arzın sınırlı olması taşın yaygın biçimde pazarlanmasını zorlaştırır. İyolit nadiren işlem görür; düşük erime noktası yüzünden korundum gibi yüksek ısıya sokulamaz.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Rengi menekşemsi mavidir; bakış yönüne göre açık menekşeden koyu menekşeye, mavi-griye ve sarımsı kahverengiye kadar değişir.
2
Sertliği 7–7,5'tir, ama bir yönde belirgin dilinimi vardır; bu yüzden yüzük gibi darbeye açık takılarda kırılabilir.
3
Rengi kesim yönüne bağlıdır: Yanlış yönde kesilirse mavi bir iyolit renksiz ya da sarımsı görünebilir; bu yüzden kesimciler kristali dikkatle yönlendirir.
4
Safire ve tanzanite benzeyen mavisi nedeniyle bu taşlarla karıştırılabilir; kesin ayırım için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Yanlış bilinenler

YanlışVikingler denizde iyolitle yön buluyordu.
DoğrusuKuzey sagalarında “güneş taşı” anılır, ama bunun hangi mineral olduğu bilinmez. Bazı araştırmacılar iyolit (kordiyerit) ya da İzlanda şpatı (kalsit) gibi ışığı kutuplayan minerallerden birini önermiştir; ancak Viking döneminden kesin bir kanıt yoktur. 2002'de 1592'de batan bir geminin enkazında, bir seyir aletinin yanında bulunan parça iyolit değil İzlanda şpatıdır ve ne için kullanıldığı belirsizdir.
Yanlışİyolit, safirin bir türüdür.
Doğrusu“Su safiri” adına rağmen iyolit safirle akraba değildir: Safir korundum mineralidir ve çok sert (9) iken iyolit kordiyerittir (7–7,5) ve dilinimi vardır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları iyolitin sezgiyi ve görüş gücünü artırdığını, karar vermeyi kolaylaştırdığını, kaygı ve gerginliği azalttığını, rahat uyku ve canlı rüyalar getirdiğini, kâbusları azalttığını ileri sürer.
Türkiye'de bazı taş satıcıları iyolite “sezgi ve iç pusula taşı” der ve bağımlılıklardan uzaklaşmaya yardımcı olduğunu ileri sürer.
Kristal terapi çevreleri iyolitin alkolün etkisini azalttığını, karaciğer, mide ve bağırsakların onarılmasına, migrene ve ateşe iyi geldiğini de iddia eder.

Bilim ne diyor?

İyolitin sezgiyi artırdığına, uykuyu düzelttiğine, bağımlılıktan kurtardığına ya da karaciğer, migren ve ateş gibi rahatsızlıklara iyi geldiğine dair bilimsel kanıt yoktur; bağımlılık ve süren hastalıklar için taş yerine hekime başvurulmalıdır. “Viking pusulası” da kanıtlanmış bir tarih değil, bir varsayımdır.

Bunu biliyor muydun?

Adı, Yunanca “menekşe” anlamına gelen ios sözcüğünden gelir.

Bilinen en büyük iyolit kristali ABD'nin Wyoming eyaletinde bulunmuştur ve 24.000 karatın (yaklaşık 4,8 kg) üzerindedir.

Tanzanit ilk bulunduğunda gemologlar onun kordiyerit olabileceğinden kuşkulanmıştı.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Ratnapura çevresi (değerli taş çakılları), Sabaragamuva, Sri Lanka · Tarihî kaynakDeğerli taş çakıllarından yüzyıllardır iyolit çıkar
Belemboky madeni, Tsiombe, Madagaskar · Önemli yatakGIA'ya göre Madagaskar'da 1994'te önemli bir iyolit yatağı bulundu
Coimbatore çevresi, Tamil Nadu, Hindistan · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, Tamil Nadu'da Coimbatore ve Tiruchirappalli çevresinde kordiyerit anar
Novo Cruzeiro, Minas Gerais, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriMinas Gerais pegmatit bölgesinde iyolit kristalleri
Harts Range, Kuzey Bölgesi, Avustralya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'de anılan kordiyerit bölgesi; iyolit Kuzey Bölgesi'nde bol bulunur
Yellowknife çevresi, Kuzeybatı Toprakları, Kanada · Bilinen bulunuş yeriYellowknife bölgesinden iyolit bildirilir
Haddam, Middlesex İlçesi, Connecticut, ABD · Bilinen bulunuş yeriConnecticut, iyolit bildirilen ABD eyaletlerinden biridir

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

İyolit nedir?

İyolit ne işe yarar?

İyolit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,57–2,66 g/cm³’tür.

İyolit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Belemboky madeni, Tsiombe, Madagaskar; Ratnapura çevresi (değerli taş çakılları), Sabaragamuva, Sri Lanka; Coimbatore çevresi, Tamil Nadu, Hindistan; Novo Cruzeiro, Minas Gerais, Brezilya; Harts Range, Kuzey Bölgesi, Avustralya.

İyolit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi menekşemsi mavidir; bakış yönüne göre açık menekşeden koyu menekşeye, mavi-griye ve sarımsı kahverengiye kadar değişir. Sertliği 7–7,5'tir, ama bir yönde belirgin dilinimi vardır; bu yüzden yüzük gibi darbeye açık takılarda kırılabilir. Rengi kesim yönüne bağlıdır: Yanlış yönde kesilirse mavi bir iyolit renksiz ya da sarımsı görünebilir; bu yüzden kesimciler kristali dikkatle yönlendirir.

İyolit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. En çok aranan iyolit, doygun ve eşit dağılmış menekşemsi mavi renkli olanıdır. Çokrenklilik güçlü olduğundan değer, taşın doğru yönde kesilmesine de bağlıdır. GIA'ya göre 5 karatı aşan ince kaliteli taşlar nadirdir ve düzgün kalitede arzın sınırlı olması taşın yaygın biçimde pazarlanmasını zorlaştırır. İyolit nadiren işlem görür; düşük erime noktası yüzünden korundum gibi yüksek ısıya sokulamaz.

İyolit neye iyi gelir?

Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları iyolitin sezgiyi ve görüş gücünü artırdığını, karar vermeyi kolaylaştırdığını, kaygı ve gerginliği azalttığını, rahat uyku ve canlı rüyalar getirdiğini, kâbusları azalttığını ileri sürer. Türkiye'de bazı taş satıcıları iyolite “sezgi ve iç pusula taşı” der ve bağımlılıklardan uzaklaşmaya yardımcı olduğunu ileri sürer. Kristal terapi çevreleri iyolitin alkolün etkisini azalttığını, karaciğer, mide ve bağırsakların onarılmasına, migrene ve ateşe iyi geldiğini de iddia eder. İyolitin sezgiyi artırdığına, uykuyu düzelttiğine, bağımlılıktan kurtardığına ya da karaciğer, migren ve ateş gibi rahatsızlıklara iyi geldiğine dair bilimsel kanıt yoktur; bağımlılık ve süren hastalıklar için taş yerine hekime başvurulmalıdır. “Viking pusulası” da kanıtlanmış bir tarih değil, bir varsayımdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.