VaryeteŞunun bir çeşidi: Muskovit

Fuksit

K(Al,Cr)₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂Fuchsite

Muskovit mikasının kromlu, yeşil çeşidi: yeşil aventurine rengini veren, verditi oluşturan ve yakutlu süs taşlarında yakutları saran pırıltılı mika.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Fotoğraf: Ra'ike · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Kısaca

Fuksit, yaygın beyaz mika olan muskovitin kromca zengin, yeşil çeşididir. Kristal yapıdaki alüminyumun bir kısmının yerini krom alır; krom arttıkça renk açık yeşilden zümrüt yeşiline koyulaşır. İnce, esnek yapraklara ayrılan yumuşak bir mineraldir. Tek başına pek kesilmez, ama yeşil aventurine pırıltısını veren pulcuklar, Güney Afrika'nın oyma taşı verdit ve Hindistan'ın “yakutlu fuksit”i onun sayesinde bilinir.

Görseller

Fuksit örneği (2) — Fotoğraf: Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Fuksit, yer kabuğunun derinlerinde sıcaklık ve basınçla dönüşen kayaçlarda oluşur. En çok fillit ve şist gibi, görece düşük sıcaklıkta dönüşmüş (yeşil şist fasiyesi denen koşullarda) metamorfik kayaçlarda bulunur. Muskovit kristalleri büyürken çevrede krom varsa, krom alüminyumun yerine kristal yapıya girer ve mika yeşile boyanır.

Fuksit çoğu zaman sıcak suların kayacı değiştirmesiyle (hidrotermal dönüşüm) oluşur. Kanada’daki eski altın bölgelerinde krom mikanın, faylara yakın, demirli karbonatça zengin dönüşüm kuşaklarında ve altınlı kuvars damarlarının yanında sıkça bulunduğu 1946’da ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu çalışmaya göre kromun bir kısmı yer yer serpantinit gibi kroma zengin kayaçlardan gelebilir, ama çoğu örnekte derinde soğuyan magmalardan yükselen sıcak sularla taşınmış görünür. Serpantinitler dönüştüğünde karbonat ve kuvarstan oluşan, içinde fuksit pulları bulunabilen listvenit denen kayaçlar oluşur. Fuksit ayrıca Hindistan’da olduğu gibi korindon (yakut), biyotit ve kiyanitle birlikte şistlerde de görülür.

Ne işe yarar?

Yeşil aventurin: Kuvars içinde dağılmış fuksit pulcukları, kabaşon ve yuvarlatılmış taş olarak çok satılan yeşil aventurine rengini ve pırıltısını verir.
Verdit oymacılığı: Çoğu fuksitten oluşan verdit, Güney Afrika, Esvatini ve Zimbabve’de oyma taşı olarak çıkarılır; yumuşak ve düzgün dokulu olduğu için heykel yapımına uygundur. Londra’daki Bank of England ve South Africa House binalarında süs pervazı ve duvar kaplaması olarak da kullanılmıştır.
Yakutlu fuksit: Güney Hindistan’da yakut kristallerinin yeşil fuksit içinde oluşturduğu taş, küre, kabaşon ve süs eşyası yapılır.
Süs ve kaplama taşı: Brezilya’da fuksitli yeşil kuvarsit, yapılarda iç ve dış kaplama, el sanatları ve takı için uygun bir süs taşı olarak incelenmiştir.
Boya: Geçmişte resimde yeşil boya maddesi olarak kullanılmıştır.

Yeşil renk nereden gelir?

Muskovit normalde renksiz ya da gümüşi beyazdır. Fuksitte ise üç değerlikli krom, kristal yapıdaki alüminyum atomlarının bir kısmının yerini alır. Krom az olduğunda renk açık yeşil, çok olduğunda koyu zümrüt yeşilidir. 1946’daki çalışmada fuksitin ışığı kırma değerlerinin de krom arttıkça yükseldiği bulunmuştur.

Türkiye’de

Van’ın Gevaş ilçesindeki ofiyolit kayaçlarında yapılan bir bilimsel çalışmada, serpantinitlerin dönüşmesiyle oluşan listvenitlerde fuksit, birincil mineraller arasında belirlenmiştir. Bu kayaçlarda fuksite dolomit, kuvars, kalsedon ve kromit gibi mineraller eşlik eder.

Değerini ne belirler?

Fuksit ucuz bir süs ve koleksiyon taşıdır. Değerini en çok rengin canlılığı (koyu zümrüt yeşili en çok aranır) ve pırıltısı belirler. Çok yumuşak ve kolay dağılan bir taş olduğu için takıya uygun parçalar çoğu zaman arkası desteklenerek ya da sağlamlaştırılarak işlenir. Yakutlu fuksitte yakut kristallerinin büyüklüğü, rengi ve yeşil zeminle oluşturduğu karşıtlık; koleksiyon örneklerinde ise düzgün, iri yapraklı kristaller önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Mika gibi ince yapraklara ayrılır; yapraklar esnek ve elastiktir, bükülünce eski hâline döner.
2
Yumuşaktır (Mohs 2–3): çelik bıçak kolayca çizer, tırnakla bile iz bırakılabilir.
3
Rengi açık yeşilden zümrüt yeşiline kadar değişir; ışıkta inci ile cam arası bir parlaklıkla pırıldar.
4
Kuvarslı kayaçlarda ışığı yakalayan küçük yeşil pullar hâlinde görülür; iri parçaları ise üst üste yığılmış kitap sayfalarını andıran yapraklı kümeler oluşturur.

Yanlış bilinenler

YanlışFuksit ayrı bir mineral türüdür.
DoğrusuFuksit, muskovitin kromlu bir çeşididir. Röntgen ışını çalışmaları yapısının muskovitle aynı olduğunu göstermiştir; 1946'da yayımlanan bir çalışma bu yüzden “kromlu muskovit” adını önermiştir.
YanlışYakutlu fuksit ile yakutlu zoisit aynı taştır.
Doğrusuİkisi farklı taşlardır ve sık karıştırılır. Fuksit çok yumuşaktır (2–3) ve bıçakla çizilir, zoisitin sertliği ise 6'nın üzerindedir. Yakutlu fuksitte yakutların çevresinde çoğu zaman mavimsi bir kenar bulunur; yakutlu zoisitte ise siyah hornblend kristalleri görülür.
YanlışVerdit bir tür “Afrika yeşimi”dir.
DoğrusuVerdit, rengini bol fuksitten alan yeşil bir metamorfik kayaçtır ve bazen “Afrika yeşimi” adıyla satılır; ancak yeşimi oluşturan jadeit ya da nefrit değildir ve onlardan çok daha yumuşaktır (3–4).

Bunu biliyor muydun?

Adını Alman kimyager ve mineralog Johann Nepomuk von Fuchs'tan (1774–1856) alır; ilk fuksit Avusturya'nın Zillertal vadisindeki Schwarzenstein'dan tanımlanmıştır. Geology.com'a göre en sık yanlış yazılan mineral adlarından biridir: çoğu zaman yanlışlıkla “fuschite” diye yazılır.

Fuksitteki krom oranı yaklaşık %1 ile %5 arasındadır; bu küçük miktar, renksiz muskoviti parlak yeşile çevirmeye yeter.

Almanca Vikipedi'ye göre fuksit resimde yeşil boya maddesi olarak kullanılmış ve Guatemala'daki yerli sanat eserlerinde kullanılmasıyla tanınmıştır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Schwarzenstein, Zemmgrund, Zillertal, Tirol, Avusturya · Tip lokaliteİlk fuksitin geldiği yer; Schafhäutl'ün analizinde %5'in üzerinde krom oksit bulunmuştu
Barberton, Mpumalanga, Güney Afrika · Önemli yatakÇoğu fuksitten oluşan, oymacılıkta kullanılan Arkeen yaşlı verdit
Madikeri, Kodagu, Karnataka, Hindistan · Önemli yatakYakutlar korindon-fuksit-mika şistlerinde bulunur
Lajes, Rio Grande do Norte, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriSüs taşı olarak incelenen zümrüt yeşili fuksitli kuvarsit
Porcupine altın bölgesi, Timmins, Ontario, Kanada · Bilinen bulunuş yeriAltınlı kuvars damarları ve ankeritli dönüşüm kuşaklarıyla birlikte krom mika
Pointe du Bois, Manitoba, Kanada · Bilinen bulunuş yeri1946'daki kimyasal analizde kullanılan fuksit şisti
Gevaş, Van · Bilinen bulunuş yeriGevaş ofiyolitindeki listvenitlerde birincil minerallerden biri

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Fuksit nedir?

Yeşil aventurin ile fuksit aynı taş mı?

Hayır. Yeşil aventurin bir kuvars taşıdır; içinde dağılmış küçük fuksit pulcukları ona yeşil rengini ve ışıkta parıldayan görünümünü verir. Yani fuksit, aventurinin içindeki renk veren mineraldir.

Fuksit ne işe yarar?

Yeşil aventurin: Kuvars içinde dağılmış fuksit pulcukları, kabaşon ve yuvarlatılmış taş olarak çok satılan yeşil aventurine rengini ve pırıltısını verir. Verdit oymacılığı: Çoğu fuksitten oluşan verdit, Güney Afrika, Esvatini ve Zimbabve'de oyma taşı olarak çıkarılır; yumuşak ve düzgün dokulu olduğu için heykel yapımına uygundur. Londra'daki Bank of England ve South Africa House binalarında süs pervazı ve duvar kaplaması olarak da kullanılmıştır. Yakutlu fuksit: Güney Hindistan'da yakut kristallerinin yeşil fuksit içinde oluşturduğu taş, küre, kabaşon ve süs eşyası yapılır.

Fuksit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,8–2,9 g/cm³’tür.

Fuksit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Schwarzenstein, Zemmgrund, Zillertal, Tirol, Avusturya; Barberton, Mpumalanga, Güney Afrika; Madikeri, Kodagu, Karnataka, Hindistan; Lajes, Rio Grande do Norte, Brezilya; Porcupine altın bölgesi, Timmins, Ontario, Kanada.

Fuksit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Gevaş, Van.

Fuksit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Mika gibi ince yapraklara ayrılır; yapraklar esnek ve elastiktir, bükülünce eski hâline döner. Yumuşaktır (Mohs 2–3): çelik bıçak kolayca çizer, tırnakla bile iz bırakılabilir. Rengi açık yeşilden zümrüt yeşiline kadar değişir; ışıkta inci ile cam arası bir parlaklıkla pırıldar.

Fuksit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Fuksit ucuz bir süs ve koleksiyon taşıdır. Değerini en çok rengin canlılığı (koyu zümrüt yeşili en çok aranır) ve pırıltısı belirler. Çok yumuşak ve kolay dağılan bir taş olduğu için takıya uygun parçalar çoğu zaman arkası desteklenerek ya da sağlamlaştırılarak işlenir. Yakutlu fuksitte yakut kristallerinin büyüklüğü, rengi ve yeşil zeminle oluşturduğu karşıtlık; koleksiyon örneklerinde ise düzgün, iri yapraklı kristaller önemlidir.