Kayaç

Kiltaşı

Claystone

Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
Fotoğraf: Matt Affolter · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kiltaşı, kilin sıkışıp sertleşmesiyle oluşan, çok ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeyle benzer, ama ince yapraklar hâlinde ayrılmaz; daha çok bloklar hâlinde kırılır. Suyu çok az geçirdiği için bilim insanları tehlikeli atıkların yeraltında güvenle saklanıp saklanamayacağını kiltaşı katmanlarında araştırır.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kayaçlar ayrıştıkça feldispat gibi mineraller kil minerallerine dönüşür. Kil boyutundaki bu çok küçük taneler sudan ancak çok yavaş çökelebildiği için göl diplerinde, taşkın ovalarında ve sakin deniz tabanlarında birikir. Gömülen kil, üstündeki tortulların ağırlığıyla sıkışır, suyunu kaybeder ve sertleşerek kiltaşına dönüşür.

Kiltaşı, çamur kayaçları ailesinin bir üyesidir. Bu ailede tanelerin çoğu kil boyutundaysa kiltaşı, silt boyutundaysa silttaşı, kil ve silt karışıksa çamurtaşı denir; ince yapraklar hâlinde ayrılan türüne ise şeyl adı verilir.

Ne işe yarar?

  • Tuğla ve kiremit: Öğütülen kiltaşı suyla karıştırılıp şekillendirildikten sonra pişirilerek kullanılabilir.
  • Çimento: Kireçtaşıyla birlikte çimento hammaddesi olarak kullanılabilir.
  • Atık depolama araştırmaları: Suyu çok az geçirdiği ve içindeki çatlakları zamanla kendiliğinden kapatabildiği için İsviçre ve Fransa gibi ülkeler, radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanmasında kiltaşı katmanlarını inceler.

Mühendislik açısından dikkat gerektiren bir kayaçtır: Bazı kiltaşları ıslanıp kurudukça ufalanır veya şişer; bu da yamaçlarda kaymalara ve yapılarda hasara yol açabilir.

Değerini ne belirler?

Kiltaşı bol bulunan sıradan bir kayaçtır; tuğla, kiremit ve çimento hammaddesi olarak ton hesabıyla işlendiği için değeri düşüktür. Hammadde olarak değerini kil minerallerinin türü ve oranı, pişirilince verdiği renk ve dayanım, içindeki kireç ve demir gibi safsızlıklar ile ocağın fabrikaya uzaklığı belirler. Kiltaşının asıl değeri bilimseldir: Suyu çok az geçirdiği için radyoaktif atık depoları için incelenir, bazı katmanları da fosiller ve eski topraklar barındırır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez.

  2. 2

    Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir.

  3. 3

    Şeyl gibi yaprak yaprak ayrılmaz; kütlesel ya da bloklar hâlinde kırılır.

  4. 4

    Küçük bir parça ıslatılıp parmaklar arasında ovulduğunda kaygan ve pürüzsüz bir çamur verir; silttaşı ise hafif kumlu hissettirir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Kil ile kiltaşı aynı şey değildir: Kil gevşek, ıslakken yoğrulabilen bir tortuldur; kiltaşı ise sertleşmiş bir kayaçtır.
  • Kiltaşı ve şeyl katmanlarında sık görülen yuvarlak sert yumrular (konkresyonlar) bazen “fosil yumurta” ya da “dinozor yumurtası” diye satılır. Çoğu, mineral çökelmesiyle oluşmuş cansız yapılardır; gerçek bir fosil yumurta ancak uzman incelemesiyle doğrulanabilir.
  • Kiltaşı, şeyl ve marn ticari dilde sık karıştırılır. Marn, kilin yanında önemli miktarda kalsiyum karbonat içerir ve seyreltik asitte köpürür.

Yanlış bilinenler

  • YanlışKiltaşı ile şeyl aynı kayaçtır.

    Doğrusuİkisi de kil boyutunda tanelerden oluşan çamur kayaçlarıdır, ama aynı değildir: Şeyl ince yapraklar hâlinde ayrılır, kiltaşı ise yapraklanmaz ve bloklar hâlinde kırılır.

Bunu biliyor muydun?

İsviçre'deki Mont Terri kaya laboratuvarında, yaklaşık 175 milyon yıllık Opalinus kiltaşının içine kazılmış galerilerde radyoaktif atıkların güvenli depolanması üzerine deneyler yapılmaktadır.

ABD'nin Oregon eyaletindeki Boyalı Tepeler'in (Painted Hills) kırmızı, sarı ve siyah bantları, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak katmanlarıdır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Mont Terri Kaya Laboratuvarı, Jura, İsviçre · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 175 milyon yıllık (Jura) Opalinus kiltaşının içine açılmış uluslararası yeraltı laboratuvarı; radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanması burada araştırılır.
  • Bure, Meuse/Haute-Marne, Fransa · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 500 m derinlikteki Kalloviyen-Oksfordiyen yaşlı kiltaşında radyoaktif atık depolamasını araştıran yeraltı laboratuvarı.
  • Painted Hills (Boyalı Tepeler), Oregon, ABD · Bilinen bulunuş yeriKırmızı, sarı ve siyah bantlı tepeler, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak (paleosol) katmanlarından oluşur.
  • Badlands Ulusal Parkı, Güney Dakota, ABD · Bilinen bulunuş yeriParkın aşınmış tepeleri Oligosen yaşlı Brule Formasyonu'nu da içeren White River Grubu'ndan oyulmuştur; Brule Formasyonu kiltaşı, çamurtaşı ve silttaşı katmanlarından oluşur.
  • Tatacoa Çölü, Huila, Kolombiya · Bilinen bulunuş yeriHonda Grubu'nun Villavieja Formasyonu'nun büyük bölümü silttaşı ve kiltaşıdır; çöl, zengin fosil yatağı olarak bilinir.
  • Sierra de Mogna, San Juan, Arjantin · Bilinen bulunuş yeriErken Jura yaşlı Cañón del Colorado Formasyonu konglomera ve kiltaşından oluşur; sauropodomorf dinozor Adeopapposaurus bu formasyondan bilinir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kiltaşı nedir?

Kiltaşı, kilin sıkışıp sertleşmesiyle oluşan, çok ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeyle benzer, ama ince yapraklar hâlinde ayrılmaz; daha çok bloklar hâlinde kırılır. Suyu çok az geçirdiği için bilim insanları tehlikeli atıkların yeraltında güvenle saklanıp saklanamayacağını kiltaşı katmanlarında araştırır.

Kiltaşı ne işe yarar?

Tuğla ve kiremit: Öğütülen kiltaşı suyla karıştırılıp şekillendirildikten sonra pişirilerek kullanılabilir. Çimento: Kireçtaşıyla birlikte çimento hammaddesi olarak kullanılabilir. Atık depolama araştırmaları: Suyu çok az geçirdiği ve içindeki çatlakları zamanla kendiliğinden kapatabildiği için İsviçre ve Fransa gibi ülkeler, radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanmasında kiltaşı katmanlarını inceler. Mühendislik açısından dikkat gerektiren bir kayaçtır: Bazı kiltaşları ıslanıp kurudukça ufalanır veya şişer; bu da yamaçlarda kaymalara ve yapılarda hasara yol açabilir.

Kiltaşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,8–2,4 g/cm³’tür.

Kiltaşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Mont Terri Kaya Laboratuvarı, Jura, İsviçre; Bure, Meuse/Haute-Marne, Fransa; Painted Hills (Boyalı Tepeler), Oregon, ABD; Badlands Ulusal Parkı, Güney Dakota, ABD; Tatacoa Çölü, Huila, Kolombiya.

Kiltaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez. Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir. Şeyl gibi yaprak yaprak ayrılmaz; kütlesel ya da bloklar hâlinde kırılır. Kil ile kiltaşı aynı şey değildir: Kil gevşek, ıslakken yoğrulabilen bir tortuldur; kiltaşı ise sertleşmiş bir kayaçtır.

Kiltaşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Kiltaşı bol bulunan sıradan bir kayaçtır; tuğla, kiremit ve çimento hammaddesi olarak ton hesabıyla işlendiği için değeri düşüktür. Hammadde olarak değerini kil minerallerinin türü ve oranı, pişirilince verdiği renk ve dayanım, içindeki kireç ve demir gibi safsızlıklar ile ocağın fabrikaya uzaklığı belirler. Kiltaşının asıl değeri bilimseldir: Suyu çok az geçirdiği için radyoaktif atık depoları için incelenir, bazı katmanları da fosiller ve eski topraklar barındırır.

Kaynaklar

  1. Claystone · Encyclopaedia Britannica
  2. Mudstone · Encyclopaedia Britannica
  3. Mont Terri Project · Federal Office of Topography swisstopo
  4. John Day Formation — John Day Fossil Beds National Monument · U.S. National Park Service
  5. Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191) · Rocscience, RocFall2 documentation
  6. Geotechnical Manual, Chapter 4: Density or Consistency, Hardness · Texas Department of Transportation
  7. Brule Formation · Wikipedia
  8. Honda Group, Colombia · Wikipedia
  9. Cañón del Colorado Formation · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası