Kayaç
Kiltaşı
Claystone
Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.
- Endüstriyel
Kısaca
Kiltaşı, kilin sıkışıp sertleşmesiyle oluşan, çok ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeyle benzer, ama ince yapraklar hâlinde ayrılmaz; daha çok bloklar hâlinde kırılır. Suyu çok az geçirdiği için bilim insanları tehlikeli atıkların yeraltında güvenle saklanıp saklanamayacağını kiltaşı katmanlarında araştırır.
Nasıl oluşur?
Kayaçlar ayrıştıkça feldispat gibi mineraller kil minerallerine dönüşür. Kil boyutundaki bu çok küçük taneler sudan ancak çok yavaş çökelebildiği için göl diplerinde, taşkın ovalarında ve sakin deniz tabanlarında birikir. Gömülen kil, üstündeki tortulların ağırlığıyla sıkışır, suyunu kaybeder ve sertleşerek kiltaşına dönüşür.
Kiltaşı, çamur kayaçları ailesinin bir üyesidir. Bu ailede tanelerin çoğu kil boyutundaysa kiltaşı, silt boyutundaysa silttaşı, kil ve silt karışıksa çamurtaşı denir; ince yapraklar hâlinde ayrılan türüne ise şeyl adı verilir.
Ne işe yarar?
- Tuğla ve kiremit: Öğütülen kiltaşı suyla karıştırılıp şekillendirildikten sonra pişirilerek kullanılabilir.
- Çimento: Kireçtaşıyla birlikte çimento hammaddesi olarak kullanılabilir.
- Atık depolama araştırmaları: Suyu çok az geçirdiği ve içindeki çatlakları zamanla kendiliğinden kapatabildiği için İsviçre ve Fransa gibi ülkeler, radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanmasında kiltaşı katmanlarını inceler.
Mühendislik açısından dikkat gerektiren bir kayaçtır: Bazı kiltaşları ıslanıp kurudukça ufalanır veya şişer; bu da yamaçlarda kaymalara ve yapılarda hasara yol açabilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez.
- 2
Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir.
- 3
Şeyl gibi yaprak yaprak ayrılmaz; kütlesel ya da bloklar hâlinde kırılır.
- 4
Küçük bir parça ıslatılıp parmaklar arasında ovulduğunda kaygan ve pürüzsüz bir çamur verir; silttaşı ise hafif kumlu hissettirir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kil ile kiltaşı aynı şey değildir: Kil gevşek, ıslakken yoğrulabilen bir tortuldur; kiltaşı ise sertleşmiş bir kayaçtır.
- Kiltaşı ve şeyl katmanlarında sık görülen yuvarlak sert yumrular (konkresyonlar) bazen “fosil yumurta” ya da “dinozor yumurtası” diye satılır. Çoğu, mineral çökelmesiyle oluşmuş cansız yapılardır; gerçek bir fosil yumurta ancak uzman incelemesiyle doğrulanabilir.
- Kiltaşı, şeyl ve marn ticari dilde sık karıştırılır. Marn, kilin yanında önemli miktarda kalsiyum karbonat içerir ve seyreltik asitte köpürür.
Bunu biliyor muydun?
İsviçre'deki Mont Terri kaya laboratuvarında, yaklaşık 175 milyon yıllık Opalinus kiltaşının içine kazılmış galerilerde radyoaktif atıkların güvenli depolanması üzerine deneyler yapılmaktadır.
ABD'nin Oregon eyaletindeki Boyalı Tepeler'in (Painted Hills) kırmızı, sarı ve siyah bantları, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak katmanlarıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Mont Terri Kaya Laboratuvarı, Jura, İsviçre · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 175 milyon yıllık (Jura) Opalinus kiltaşının içine açılmış uluslararası yeraltı laboratuvarı; radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanması burada araştırılır.
- Bure, Meuse/Haute-Marne, Fransa · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 500 m derinlikteki Kalloviyen-Oksfordiyen yaşlı kiltaşında radyoaktif atık depolamasını araştıran yeraltı laboratuvarı.
- Painted Hills (Boyalı Tepeler), Oregon, ABD · Bilinen bulunuş yeriKırmızı, sarı ve siyah bantlı tepeler, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak (paleosol) katmanlarından oluşur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Claystone · Encyclopaedia Britannica
- Mudstone · Encyclopaedia Britannica
- Mont Terri Project · Federal Office of Topography swisstopo
- John Day Formation — John Day Fossil Beds National Monument · U.S. National Park Service
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.