Mineral
Kalkosin
Cu₂SChalcocite
Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakır olan, koyu gri-siyah renkli bir bakır sülfür; yüzyıllardır işletilen en kârlı bakır cevherlerinden biri.
Diğer adları: Kalkosit · Kalkozin
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Cevher
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Kalkosin, bakır ve kükürtten oluşan (Cu₂S), koyu gri ile siyah arası renkte, metal parlaklığında bir mineraldir. Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır; bu yüzden bakırın en zengin sülfür cevherlerinden biridir. Çoğunlukla bakır yataklarında, havayla bozunmuş bölümün hemen altındaki bakırca zenginleşmiş kesimde oluşur. Adı, Yunancada “bakır” anlamına gelen khalkos sözcüğünden gelir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Kalkosinin çoğu, bakır yataklarında havayla bozunan bölümün hemen altındaki bakırca zenginleşme kuşağında oluşur: yüzeye yakın kesimde çözünen bakır suyla aşağı iner ve altta başka bakır minerallerinin yerini alarak kalkosin olarak çöker (süpergen zenginleşme). Bu yüzden bakır yataklarında bakır oranı yüksek bir kuşak oluşabilir. Daha seyrek olarak sıcak su damarlarında doğrudan (birincil) da oluşur; tortul kayaçlarda da bulunabilir. Yanında pirit, kalkopirit, kovelin, bornit ve molibdenit gibi mineraller görülür.
Ne işe yarar?
Kalkosin yüzyıllardır işletilen, en kârlı bakır cevherlerinden biridir: yüksek bakır oranı ve bakırın kükürtten kolay ayrılması bunu sağlar. Köpükle yüzdürme (flotasyon) ile zenginleştirildiğinde kalkosin içeren konsantrelerde bakır oranı yüzde 70’e kadar çıkabilir. MTA’ya göre kalkosin ayrıca liç (bakırı asitli çözeltiyle cevherden ayırma) yöntemi için en uygun sülfürlü minerallerden biridir. Elde edilen bakır:
- Elektrik ve elektronik: kablolarda, elektrik motorlarında ve devre kartlarında,
- Yapı: su tesisatında ve çatı kaplamalarında,
- Alaşımlar: çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır.
Kennecott’ın hikâyesi
ABD’nin Alaska eyaletindeki Kennecott’ta madencilik, malakitin yeşilinin ve onunla birlikte bulunan kalkosinin keşfiyle başladı. Vikipedi’ye göre ilk cevher sevkiyatları yüzde 72 bakır içeriyordu; 1911’deki ilk sevkiyattan sonra kamp 1938’de terk edildi ve bugün hayalet kasabadır.
Türkiye’de
Elazığ’ın Sivrice ilçesindeki Uslu bakır cevherleşmesinde MTA araştırmacıları kalkosini bornit, kovelin, dijenit ve kalkopiritle birlikte saptamıştır. Giresun’daki İnler Yaylası’nda (Şebinkarahisar) kurşun-çinko damarlarında kalkosin ender olarak görülür.
Değerini ne belirler?
Kalkosin, yüksek bakır oranı (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i) ve bakırın kükürtten kolay ayrılması nedeniyle iyi bir cevherdir; yine de değerini yatağın büyüklüğü, cevherdeki bakır oranı (tenör), çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ile bakır talebi belirler. Koleksiyonda iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile Bristol (Connecticut), Cornwall ya da Flambeau (Wisconsin) gibi ünlü yataklardan gelen örnekler aranır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Rengi koyu gri ile siyah arasındadır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi siyahımsı kurşun grisidir.
- 2
Yumuşaktır (sertlik 2,5–3): çelik bıçakla kolayca çizilir. Kırılgandır ve kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal).
- 3
Çok yoğundur (özgül ağırlık 5,5–5,8): elde boyutuna göre ağır gelir.
- 4
Kristalleri kısa prizma ya da kalın levha biçimlidir; ikizlenerek altıgene benzeyen yıldız biçimli gruplar oluşturabilir. Çoğunlukla kütle ya da ince toz kaplamalar hâlinde görülür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Bakır sülfürleri çıplak gözle ayırmak zordur: taze kırık yüzeyin rengi (kalkosinde koyu gri, bornitte bakır kırmızısı, kalkopiritte pirinç sarısı), sertlik ve çizgi rengi ipucu verir. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.
Güvenlik
Kalkosin bakır sülfürdür (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır). Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkayın. Öğütüp ya da zımparalayıp tozunu solumayın: bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Ağza götürmeyin, yalamayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.
Yanlış bilinenler
YanlışKalkosin ve kalkopirit aynı mineraldir; adları neredeyse aynı.
Doğrusuİkisi de bakır cevheridir ve adları Yunanca khalkos (bakır) sözcüğünden gelir; ama kalkosin bakır sülfürdür (Cu₂S, koyu gri-siyah, yaklaşık yüzde 80 bakır), kalkopirit ise bakır-demir sülfürdür (CuFeS₂, pirinç sarısı, yaklaşık yüzde 35 bakır).
Bunu biliyor muydun?
Kalkosin, İngilizcede “copper glance” (bakır parıltısı), “vitreous copper” (camsı bakır) ve “redruthite” adlarıyla da bilinir.
Kalkosin içeren cevher konsantrelerinde bakır oranı yüzde 70'e kadar çıkabilir; kalkopirit konsantrelerinde bu oran yüzde 15–30 dolayındadır (MTA).
Yumuşak ve kırılgan olmasının yanında bıçakla az çok kesilebilir (“sektil”) bir mineraldir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Bristol, Connecticut, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, olağanüstü kalkosin kristalleri için Bristol'u sayar (koordinat kent merkezi)
- St. Just, Cornwall, İngiltere · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy, Cornwall'da ince kalkosin kristallerinin çıktığı yerler arasında St. Just, St. Ives, Camborne ve Redruth'u sayar (koordinat St. Just kasabası)
- Bisbee, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin kalkosin için andığı bakır madeni kenti (koordinat kent merkezi)
- Butte, Montana, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin kalkosin için andığı yer; koordinat, Butte maden bölgesindeki Berkeley Pit çukurudur
- Kennecott, Alaska, ABD · Tarihî kaynakKalkosin, madencilik kampının kurulmasına yol açan keşifte malahitle birlikte bulunmuştur; ilk cevher sevkiyatlarının yüzde 72 bakır içerdiği bildirilir
- Flambeau Madeni, Ladysmith, Wisconsin, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, Ladysmith'in güneybatısındaki Flambeau madeninden kalkosin kristallerini anar
- Telfer, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin ince kalkosin kristalleri için andığı maden
- Uslu, Sivrice, Elazığ · Bilinen bulunuş yeriSivrice'nin yaklaşık 30 km güneybatısındaki Uslu bakır cevherleşmesinde bornit, kalkosin, kovelin ve dijenit bildirilmiştir (koordinat Sivrice ilçe merkezi)
- İnler Yaylası, Şebinkarahisar, Giresun · Bilinen bulunuş yeriKurşun-çinko damarlarında kalkosin ve kovelin ender olarak bildirilmiştir (koordinat Şebinkarahisar ilçe merkezi)
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Kalkosin nedir?
Kalkosin, bakır ve kükürtten oluşan (Cu₂S), koyu gri ile siyah arası renkte, metal parlaklığında bir mineraldir. Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır; bu yüzden bakırın en zengin sülfür cevherlerinden biridir. Çoğunlukla bakır yataklarında, havayla bozunmuş bölümün hemen altındaki bakırca zenginleşmiş kesimde oluşur. Adı, Yunancada “bakır” anlamına gelen khalkos sözcüğünden gelir.
Kalkosin ne işe yarar?
Kalkosin yüzyıllardır işletilen, en kârlı bakır cevherlerinden biridir: yüksek bakır oranı ve bakırın kükürtten kolay ayrılması bunu sağlar. Köpükle yüzdürme (flotasyon) ile zenginleştirildiğinde kalkosin içeren konsantrelerde bakır oranı yüzde 70'e kadar çıkabilir. MTA'ya göre kalkosin ayrıca liç (bakırı asitli çözeltiyle cevherden ayırma) yöntemi için en uygun sülfürlü minerallerden biridir.
Kalkosin ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 5,5–5,8 g/cm³’tür.
Kalkosin nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: St. Just, Cornwall, İngiltere; Kennecott, Alaska, ABD; Bristol, Connecticut, ABD; Bisbee, Arizona, ABD; Butte, Montana, ABD.
Kalkosin Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Uslu, Sivrice, Elazığ; İnler Yaylası, Şebinkarahisar, Giresun.
Kalkosin gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Rengi koyu gri ile siyah arasındadır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi siyahımsı kurşun grisidir. Yumuşaktır (sertlik 2,5–3): çelik bıçakla kolayca çizilir. Kırılgandır ve kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal). Çok yoğundur (özgül ağırlık 5,5–5,8): elde boyutuna göre ağır gelir. Bakır sülfürleri çıplak gözle ayırmak zordur: taze kırık yüzeyin rengi (kalkosinde koyu gri, bornitte bakır kırmızısı, kalkopiritte pirinç sarısı), sertlik ve çizgi rengi ipucu verir. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.
Kalkosin değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Kalkosin, yüksek bakır oranı (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i) ve bakırın kükürtten kolay ayrılması nedeniyle iyi bir cevherdir; yine de değerini yatağın büyüklüğü, cevherdeki bakır oranı (tenör), çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ile bakır talebi belirler. Koleksiyonda iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile Bristol (Connecticut), Cornwall ya da Flambeau (Wisconsin) gibi ünlü yataklardan gelen örnekler aranır.
Kalkosin zararlı mı?
Kalkosin bakır sülfürdür (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır). Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkayın. Öğütüp ya da zımparalayıp tozunu solumayın: bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Ağza götürmeyin, yalamayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Chalcocite · Mineralogical Society of America
- Chalcocite · Wikipedia
- Türkiye ve Dünyada Bakır · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
- Copper (fact sheet: ToxFAQs) · Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), U.S. CDC
- Elazığ-Sivrice-Uslu Cu Cevherleşmesinin Jeolojik Özellikleri (A. Aydın, Ö. Dumanlılar, M. Yığmatepe) · 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- İnler Yaylası (Şebinkarahisar-Giresun) Kurşun-Çinko Yataklarında Sıvı Kapanım ve Kararlı İzotoplar (O ve H) Jeokimyası İncelemeleri (A. Gökçe, G. Bozkaya) · 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- Bristol, Connecticut · Wikipedia
- St Just in Penwith · Wikipedia
- Bisbee, Arizona · Wikipedia
- Berkeley Pit · Wikipedia
- Kennecott, Alaska · Wikipedia
- Flambeau Mine · Wikipedia
- Telfer mine · Wikipedia
- Sivrice · Wikipedia
- Şebinkarahisar · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.