Meteorit

Gibeon meteoriti

Gibeon meteorite

Namibya'nın tarih öncesi demir yağmuru: kesilip dağlanınca en güzel Widmanstätten desenlerinden birini gösteren, parçaları 390 km'lik alana saçılmış meteorit.

Halk arasında: Göktaşı

Gibeon meteoritinden kesilip dağlanmış bir dilimde Widmanstätten deseniFotoğraf: Leiem · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Gibeon, Namibya'ya tarih öncesi çağlarda düşmüş bir demir meteorittir ve adını en yakın kasaba Gibeon'dan alır. Parçaları 390 × 120 kilometrelik dev bir alana saçılmıştır; bugüne kadar 100–150 parça toplandı ve toplam ağırlığı yaklaşık 26 tondur. IVA grubundan ince bir oktahedrittir; kesilip asitle dağlandığında, metal şeritlerin birbirini kestiği Widmanstätten deseninin klasik bir örneğini gösterir. Başkent Windhoek'ta 29 parçası bir çeşmede sergilenir.

Görseller

Windhoek'taki Post Street Mall'da sergilenen Gibeon parçalarıFotoğraf: Moongateclimber · Public domain · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Gibeon gibi demir meteoritler, Güneş Sistemi’nin erken döneminde erimiş küçük gezegenlerin (asteroitlerin) metal çekirdeklerinden gelir. Metal çekirdek çok yavaş soğurken, 450 ile 700 °C arasında nikel atomları katı alaşım içinde yavaşça yer değiştirdi ve nikelce fakir kamasit ile nikelce zengin tenit birbirinden ayrıldı. Ortaya çıkan ince şeritler bugün Widmanstätten deseni olarak görülür; IVA grubuna giren Gibeon bu desenin klasik bir örneğidir.

Ana cisim çarpışmalarla parçalandıktan sonra bir parça Dünya’ya ulaştı ve tarih öncesi bir zamanda Namibya’ya düştü. Atmosferde parçalandığı için parçaları 390 kilometre uzunluğunda ve 120 kilometre genişliğinde dev bir alana saçıldı.

Ne işe yarar?

Bilim: Widmanstätten deseninin genişliği ve meteoritin kimyası, ana cismin metal çekirdeğinin ne kadar yavaş soğuduğunu hesaplamaya yarar.
Müzeler: Gibeon parçaları dünyanın birçok müzesinde sergilenir; Windhoek’taki çeşmede sergilenen parçalar 1950’de ulusal anıt ilan edildi.
Tarih: Nama halkı bu meteorit demirinden alet ve silah yaptı.

Nerede bulunur?

Gibeon parçaları Namibya’nın güneyinde, Hardap Bölgesi’ndeki Gibeon köyü çevresinde yoğunlaşan geniş bir saçılma alanında bulunur. Bu alan, Çin’in kuzeybatısındaki Aletai meteoritinin saçılma alanından sonra dünyanın bilinen en büyük ikinci saçılma alanıdır. Zaman içinde 100–150 farklı parça toplandı ve hâlâ ara sıra yeni parçalar bulunur.

Değerini ne belirler?

Gibeon'un değerini kesilip dağlanınca ortaya çıkan ince ve düzenli Widmanstätten deseni artırır. Bir parçanın değerini kütlesi, kesitteki desenin güzelliği, paslanmaya karşı durumu ve belgelenmiş, yasal kaynağı belirler. 1950'den beri Namibya'da bulunan bütün meteoritler ulusal anıttır ve bulundukları yerden kaldırılmamalıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Dış yüzeyi pas kahverengisi ya da siyahımsı, ağır bir metal kütlesidir; neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çeker.
2
Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında, birbirini açılarla kesen ince gümüşi şeritlerden oluşan Widmanstätten deseni ortaya çıkar.
3
Namibya'da bulunan meteoritler koruma altında olduğundan, bir parçanın kaynağı ve yasal geçmişi belgeyle gösterilmelidir.

Yanlış bilinenler

YanlışGibeon dilimlerindeki desen sonradan kazınmış ya da yapay olarak üretilebilen bir süslemedir.
DoğrusuWidmanstätten deseni ancak metalin milyonlarca yıl boyunca çok yavaş soğumasıyla oluşur; bu yüzden laboratuvarda üretilemez. Asitle dağlama yalnızca zaten var olan deseni görünür kılar.
YanlışNamibya'da bulunan bir meteorit alınıp satılabilir.
DoğrusuNamibya'da 1950'de alınan kararla ülkede bulunan bütün meteoritler kendiliğinden ulusal anıt sayılır; bulundukları yerden kaldırılmamaları ve zarar görmemeleri gerekir.

Bunu biliyor muydun?

Gibeon parçalarını ilk bulanlar Nama halkıydı; demirden alet ve silah, bu arada assegai mızraklarının uçlarını yaptılar.

1836'da İngiliz yüzbaşı J. E. Alexander Fish Nehri çevresinden örnekler toplayıp Londra'ya gönderdi; burada John Herschel bunları inceleyerek malzemenin Dünya dışı kökenli olduğunu ilk kez doğruladı.

1911–1913 arasında toplanan 33 parça Windhoek'a getirildi; 195 ile 506 kilogram arasında ağırlıktaki bu parçaların ikisi depoda, ikisi de çeşmeden çalındı. Çeşmede bugün 29 parça durur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Gibeon çevresi, Hardap Bölgesi (Büyük Namaqualand), Namibya · Tip lokaliteParçalar 390 km uzunluğunda ve 120 km genişliğinde eliptik bir alana saçılmıştır; bu, dünyanın bilinen en büyük ikinci saçılma alanıdır. Alanın merkezi Gibeon köyü yakınındadır. Namibya'da bulunan bütün meteoritler ulusal anıt olarak korunur.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Gibeon meteoriti nedir?

Gibeon'daki desen neden oluşur?

Widmanstätten deseni, meteoritin ana gövdesinin metal çekirdeği milyonlarca yılda, milyon yılda yaklaşık 100 ile 10.000 °C arasında son derece yavaş soğurken oluştu. Bu sırada nikelce fakir kamasit ile nikelce zengin tenit, birbirinin içinde ince şeritler hâlinde ayrıştı. Asit, bu iki minerali farklı hızlarda aşındırdığı için desen görünür hâle gelir.

Gibeon meteoriti ne işe yarar?

Bilim: Widmanstätten deseninin genişliği ve meteoritin kimyası, ana cismin metal çekirdeğinin ne kadar yavaş soğuduğunu hesaplamaya yarar. Müzeler: Gibeon parçaları dünyanın birçok müzesinde sergilenir; Windhoek'taki çeşmede sergilenen parçalar 1950'de ulusal anıt ilan edildi. Tarih: Nama halkı bu meteorit demirinden alet ve silah yaptı.

Gibeon meteoriti ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.

Gibeon meteoriti nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Gibeon çevresi, Hardap Bölgesi (Büyük Namaqualand), Namibya.

Gibeon meteoriti gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Dış yüzeyi pas kahverengisi ya da siyahımsı, ağır bir metal kütlesidir; neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çeker. Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında, birbirini açılarla kesen ince gümüşi şeritlerden oluşan Widmanstätten deseni ortaya çıkar. Namibya'da bulunan meteoritler koruma altında olduğundan, bir parçanın kaynağı ve yasal geçmişi belgeyle gösterilmelidir.

Gibeon meteoriti değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Gibeon'un değerini kesilip dağlanınca ortaya çıkan ince ve düzenli Widmanstätten deseni artırır. Bir parçanın değerini kütlesi, kesitteki desenin güzelliği, paslanmaya karşı durumu ve belgelenmiş, yasal kaynağı belirler. 1950'den beri Namibya'da bulunan bütün meteoritler ulusal anıttır ve bulundukları yerden kaldırılmamalıdır.