Kayaç

Kudüs taşı

Jerusalem stone

Gün batımında Kudüs'ü altın rengine boyayan açık renkli kireçtaşları: Ağlama Duvarı'ndan bugünkü apartman cephelerine.

Diğer adları: Yeruşalim taşı

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)

Kudüs Eski Şehri'nde işlenmemiş Kudüs taşı (meleke)Fotoğraf: David Shankbone · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)3–4

Özgül ağırlık2,66–2,8 g/cm³

Renkler

beyaz
krem
açık sarı
pembe
kızılımsı kahverengi
koyu gri
yeşil (nadir)

Bileşim: Tek bir taş değil, Kudüs ve çevresinde yaygın açık renkli kireçtaşı, dolomit ve dolomitli kireçtaşlarının ortak adıdır. Ana bileşenleri kalsiyum karbonat (kalsit) ve kalsiyum-magnezyum karbonattır (dolomit).
Doku: Türüne göre değişir: en değerli tür olan meleke beyaz ve iri kristallidir; mizzi hilu sert ve çok ince tanelidir (mikritik); kakule ise yumuşak ve tebeşirimsidir. Meleke ocaktan çıkınca yumuşaktır, havayla temas ettikçe sertleşir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 4/9 ·Kaliteli blok taş ve cevher

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Kudüs taşı, Kudüs ve çevresinde yaygın olan açık renkli kireçtaşı, dolomit ve dolomitli kireçtaşlarının ortak adıdır. Ağlama Duvarı başta olmak üzere bölgenin en ünlü yapıları bu taşlarla yapılmıştır. 1918'den beri Kudüs'teki bütün yeni binaların cephesinin yerel taşla kaplanması zorunludur; batan güneşin bu krem rengi cephelerde bıraktığı altın ışıltı “Altın Kudüs” deyimine kaynak olmuştur.

Görseller

Ağlama Duvarı'nın meleke kireçtaşı bloklarıFotoğraf: Gilabrand · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

İsrail ve Filistin’in dağlık kesimleri büyük ölçüde Kretase döneminde sığ bir denizin tabanında biriken kireçtaşı, dolomit ve dolomitli kireçtaşlarından oluşur. Deniz canlılarının kabuk ve iskeletlerinden gelen kalsiyum karbonat çamuru zamanla sertleşerek kireçtaşına dönüştü; magnezyumca zengin suların etkisiyle bazı katmanlar dolomite dönüştü.

Farklı yaştaki katmanlar farklı nitelikte taş verir. Senoniyen yaşlı yumuşak kireçtaşı Kudüs’ün doğusunda bulunur ve uzun süre ucuz bir yapı malzemesi olarak kullanılmıştır. Senomaniyen katmanları çok daha dayanıklı ama çok sert, bu yüzden çıkarılması zor olan mizzi ahmar ve mizzi yahudi türlerini verir. En değerli taşlar olan meleke ve mizzi hilu ise Turoniyen katmanlarından çıkar. Meleke ocaktan çıktığında yumuşaktır ve kolayca yontulur, havayla temas ettikçe sertleşip çok dayanıklı hâle gelir.

Ne işe yarar?

Antik yapılar: Kudüs taşı antik çağın büyük kamu yapılarında kullanılmıştır; Ağlama Duvarı’nın blokları meleke kireçtaşıdır. Memlükler, kırmızı bantlı mizzi ahmarı renkli taş sıralarıyla örülen “ablak” duvarlarda kullandı. İkinci Tapınak döneminde yumuşak kakule taşından kemik sandukaları ve taş kaplar oyuldu.
Bugünkü Kudüs: Kentin yerel yasaları bütün binaların dış yüzünün Kudüs taşıyla kaplanmasını ister; bu kural, 1918’de kent mühendisi William McLean’in hazırladığı imar planına dayanır.
Döşeme ve çatı: Kızılımsı deir yassini türü döşeme ve çatı karosu için levha hâlinde çıkarılır.
Simgesel kullanım: Taş, dünyanın pek çok yerinde Yahudi yapılarında bir kimlik simgesi olarak kullanılır; sinagoglarda Ağlama Duvarı’nı anımsatan yüzeylerde ve menora, Fısıh tabağı gibi tören eşyalarında karşımıza çıkar.

Nerede bulunur?

Antik ocakların bir bölümü Kudüs’ün içindedir: Eski Şehir surlarının altındaki Zedekiah Mağarası, bugünkü Doğu Kudüs Merkez Otogarı’nın yeri ve Bahçe Mezarı çevresi bunlardandır. Kudüs’ün batısındaki eski Deir Yassin köyünün ocakları sert, sarı mizzi yahudi taşıyla tanınıyordu. Bugün taşın büyük bölümü Batı Şeria’daki ocaklardan gelir: Beytüllahim ile El Halil arasındaki Beit Fajjar, Filistin taş sanayisinin başlıca merkezidir; El Halil ve Beytüllahim yakınındaki El Hadır da önemli üretim yerleridir. Güneyde, Negev’deki Ramon Krateri’nin kuzeyinde Turoniyen yaşlı litografik bir meleke türü bulunur ve Mitzpe Ramon’da bir Kudüs taşı fabrikası çalışır.

Değerini ne belirler?

Bir yapı taşı olarak değerini türü, rengi ve rengin eşitliği, dayanıklılığı ve işlenme kolaylığı belirler. Meleke ve mizzi hilu en çok aranan türlerdir; yeşil mizzi akhdar 20. yüzyılın başında öteki türlerden beş kat pahalıydı. Taşın Kudüs'te zorunlu olması ve dünyanın dört bir yanında simgesel yapılarda kullanılması talebi canlı tutar.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Beyazdan kreme, açık sarıdan pembe ve kızılımsı kahverengiye kadar açık, sıcak tonlardadır; gün batımında altın rengi bir parıltı alır.
2
En ünlü türü olan meleke beyaz ve iri kristallidir; havayla temas ettikçe hoş bir sarı renk alır.
3
Kireçtaşı türleri seyreltik asitle hemen köpürür; dolomit türleri ise ancak toz hâline getirilince ya da sıcak asitte köpürür.
4
Kudüs'te yasa gereği hemen her binanın cephesinde görülür; yeşil mizzi akhdar gibi sık türler ince bir cila alabilir.

Yanlış bilinenler

YanlışKudüs taşı tek bir taş türüdür.
DoğrusuKudüs taşı, bölgede yaygın açık renkli kireçtaşı, dolomit ve dolomitli kireçtaşlarının ortak adıdır. Ustalar bunları meleke, mizzi hilu, mizzi ahmar, mizzi yahudi, kakule gibi sertliği ve rengi farklı türlere ayırır.
YanlışKudüs taşı Kudüs kentinin içinden çıkarılır.
DoğrusuEski ocakların bir kısmı kentin içindeydi, ama bugün taşın büyük bölümü Batı Şeria'daki yaklaşık 300 ocaktan, özellikle Beit Fajjar ve El Halil çevresinden gelir; ihracatın yaklaşık yüzde 65'i İsrail'e gider.

Bunu biliyor muydun?

Kudüs'teki taş kaplama zorunluluğu, İngiliz Mandası döneminde askerî vali Ronald Storrs'un 1918'de çıkardığı bir kurala dayanır; 1948 savaşında bu taş cephelerin binalardaki hasarı sınırladığı belirtilmiştir.

Eski Şehir surlarının altındaki Zedekiah Mağarası aslında yaklaşık 20.000 metrekarelik bir yeraltı meleke ocağıdır ve binlerce yıl boyunca işletilmiştir.

Brezilya'nın São Paulo kentinde bir Pentekostal kilisesi, Süleyman Tapınağı'nın 55 metre yüksekliğindeki bir kopyasını Kudüs taşından yaptırmıştır.

Ustaların kullandığı tür adları Arapçadır: meleke “kraliyet taşı”, mizzi hilu “tatlı taş”, mizzi ahmar “kırmızı taş” anlamına gelir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Beit Fajjar, Beytüllahim ile El Halil arası, Batı Şeria, Filistin · Önemli yatakFilistin taş sanayisinin başlıca merkezi; Batı Şeria'daki 650 taş üretim işletmesinden 138'i buradadır ve Kudüs taşı olarak bilinen meleke çıkarılır.
El Halil (Hebron), Batı Şeria, Filistin · Önemli yatakBölge ekonomisinin yaklaşık üçte birini üreten kent; bu büyük ölçüde çevresindeki ocaklardan çıkan kireçtaşının satışından gelir.
El Hadır, Beytüllahim yakını, Batı Şeria, Filistin · Bilinen bulunuş yeriBeytüllahim yakınında taş çıkarılan merkezlerden biri.
Deir Yassin (bugün Givat Shaul), Kudüs · Tarihî kaynakEski köyün ocakları Kudüs pazarına sert, sarı “mizzi yahudi” kireçtaşı sağlıyordu; döşeme ve çatı karosu yapılan kızılımsı “deir yassini” türü adını bu köyden alır.
Mitzpe Ramon ve Ramon Krateri'nin kuzeyi, Negev, İsrail · Bilinen bulunuş yeriRamon Krateri'nin kuzeyindeki Turoniyen yaşlı Gerofit Formasyonu'nda bir meleke türü olan litografik kireçtaşı bulunur; kentte 2000'de bir Kudüs taşı fabrikası açılmıştır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kudüs taşı nedir?

Kudüs taşı ne işe yarar?

Antik yapılar: Kudüs taşı antik çağın büyük kamu yapılarında kullanılmıştır; Ağlama Duvarı'nın blokları meleke kireçtaşıdır. Memlükler, kırmızı bantlı mizzi ahmarı renkli taş sıralarıyla örülen “ablak” duvarlarda kullandı. İkinci Tapınak döneminde yumuşak kakule taşından kemik sandukaları ve taş kaplar oyuldu. Bugünkü Kudüs: Kentin yerel yasaları bütün binaların dış yüzünün Kudüs taşıyla kaplanmasını ister; bu kural, 1918'de kent mühendisi William McLean'in hazırladığı imar planına dayanır. Döşeme ve çatı: Kızılımsı deir yassini türü döşeme ve çatı karosu için levha hâlinde çıkarılır.

Kudüs taşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,66–2,8 g/cm³’tür.

Kudüs taşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Beit Fajjar, Beytüllahim ile El Halil arası, Batı Şeria, Filistin; El Halil (Hebron), Batı Şeria, Filistin; Deir Yassin (bugün Givat Shaul), Kudüs; El Hadır, Beytüllahim yakını, Batı Şeria, Filistin; Mitzpe Ramon ve Ramon Krateri'nin kuzeyi, Negev, İsrail.

Kudüs taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Beyazdan kreme, açık sarıdan pembe ve kızılımsı kahverengiye kadar açık, sıcak tonlardadır; gün batımında altın rengi bir parıltı alır. En ünlü türü olan meleke beyaz ve iri kristallidir; havayla temas ettikçe hoş bir sarı renk alır. Kireçtaşı türleri seyreltik asitle hemen köpürür; dolomit türleri ise ancak toz hâline getirilince ya da sıcak asitte köpürür.

Kudüs taşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Bir yapı taşı olarak değerini türü, rengi ve rengin eşitliği, dayanıklılığı ve işlenme kolaylığı belirler. Meleke ve mizzi hilu en çok aranan türlerdir; yeşil mizzi akhdar 20. yüzyılın başında öteki türlerden beş kat pahalıydı. Taşın Kudüs'te zorunlu olması ve dünyanın dört bir yanında simgesel yapılarda kullanılması talebi canlı tutar.