VaryeteŞunun bir çeşidi: Kalsedon
Krizopras
SiO₂Chrysoprase
Rengini nikelden alan elma yeşili kalsedon: desenle değil, tek başına yeşil rengiyle değer kazanan yarı saydam bir süs taşı.
Diğer adları: Krizopraz · Krizyopras
- Halk arasında: Yarı değerli taş
- Değerli taş
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Krizopras, az miktarda nikel içeren, elma yeşili renkli kalsedon çeşididir. Rengi sarımsı yeşilden turkuazımsı maviye ve koyu yeşile kadar değişebilir. Zümrüt rengini kromdan alır, krizopras ise çok ince nikel silikat kapanımlarından. Çoğu kalsedondan farklı olarak taşı değerli kılan desen değil, yeşil rengidir. Türkiye'de de çıkarılır: Biga, Bilecik, Sivrihisar, Oltu ve Savur çevresinde yataklar bilinir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Krizopras, nikel bakımından zengin serpantinit gibi ultramafik kayaçların derinlemesine ayrışması (lateritleşmesi) sırasında oluşur. Avustralya yataklarında götit ve başka demir oksitlerle birlikte, manyezitçe zengin ayrışmış zeminde damarlar ve yumrular hâlindedir. Türkiye’de İkizce’de ise metamorfik kayaçlarla serpantinit arasındaki çatlaklarda, 100–180 °C sıcaklıkta ve bazik (alkalin) bir ortamda oluşmuş; sonradan sıcaklık yükselince krizopras yumruları üzerinde gerçek kuvars kristalleri gelişmiştir.
Ne işe yarar?
- Takı ve süs eşyası: Kabaşon, boncuk ve küçük nesneler yapılır. Türkçe Vikipedi taşın Roma öncesi dönemlerden beri kame ve mühür taşı olarak yüzük ve takılarda kullanıldığını yazar.
- Moda: İngilizce Vikipedi, krizoprasın 1980’lerde modaya girdiğini belirtir.
Nerelerde bulunur?
En iyi bilinen kaynakları Endonezya, Queensland ve Batı Avustralya, Tanzanya, Almanya, Polonya, Rusya, Arizona, Kaliforniya ve Brezilya’dır. Tanzanya’nın merkezindeki yataklar 1986’dan beri sürekli üretimdedir. Polonya’daki Szklary yatağı büyük olasılıkla Avrupa’nın, belki de dünyanın en büyük krizopras yatağıdır. Queensland’daki Marlborough yatağındaki taşın canlı yeşili, yüzde 2,35’e varan nikel içeriğinden gelir.
Türkiye’de
Türkiye’de ticari miktarda krizopras bulunan beş saha bilinir: Biga (Çanakkale), İkizce (Bilecik), Sivrihisar (Eskişehir), Oltu (Erzurum) ve Savur (Mardin). İkizce’nin druzeli krizoprası görünüşüyle ötekilerden ayrılır ve taş piyasasında “İkizce Kristalleri” adıyla satılır; ancak 2018 tarihli bir çalışmaya göre ocak o sırada işletilmiyordu, çünkü gerekli süs taşı işletme belgesinin maliyeti kristallerin ticari değerini aşıyordu. Çiftçi, Selim ve Sendir (2019) krizoprası Türkiye’nin altı özgün yarı değerli taşından biri sayar; Alaşehir (Manisa) örnekleri sarımsı yeşil, Biga, Sivrihisar ve Şenkaya (Erzurum) örnekleri koyu yeşildir.
Değerini ne belirler?
Krizoprasın değerini en çok rengin canlılığı ve eşitliği belirler: parlak, doygun, düzgün bir elma yeşili en çok aranandır. Yarı saydamlık ve çatlaksızlık da önemlidir. Çoğu kalsedondan farklı olarak değer taşın deseninden değil renginden gelir. Boyanmış kalsedon ve krom kalsedon doğal krizopras değildir; ısıyla ya da güneşle soluyabilen rengi nedeniyle taşın dikkatli saklanması gerekir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Elma yeşilidir, yarı saydamdır ve rengi taşın her yerinde aşağı yukarı eşittir; desenle değil rengiyle dikkat çeker.
- 2
Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- 3
Kırık yüzeyi çakmaktaşı gibi midye kabuğu kıvrımlıdır (konkoidal).
- 4
Rengi ısıtılınca ya da uzun süre güneşte kalınca solabilir; bu yüzden güneşte ve sıcakta bırakılmamalıdır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boyanmış kalsedon: Kalsedon gözenekli olduğundan kolay boyanır. Çok canlı, yapay görünen yeşiller çoğunlukla boyalıdır ve boyama belirtilmelidir.
- Krom kalsedon: Krizoprasa çok benzer, ama rengi nikelden değil kromdan gelir.
- Yeşil kuvars ve yeşil opal: Her yeşil silika krizopras değildir. Krizoprası diğerlerinden ayıran, içindeki bol nikeldir.
Yanlış bilinenler
YanlışKrizoprasın yeşil rengi de zümrüt gibi kromdan gelir.
DoğrusuZümrüdün yeşili kromdan, krizoprasın yeşili ise yapısındaki çok küçük nikel bileşiklerinden gelir. Kromla yeşillenmiş kalsedona krom kalsedon denir; bu başka bir taştır.
YanlışHer yeşil kalsedon krizoprastır.
DoğrusuYeşil renkli silikanın hepsi krizopras değildir; bazıları yeşil kuvars ya da yeşil opaldir. Krizoprası ayıran, nikelin bol bulunmasıdır.
YanlışKrizoprasın yeşili kalıcıdır, taş güneşte ve sıcakta bırakılabilir.
DoğrusuKrizopras ısıtılınca ve güneşte solabilir; kesim ve cilalama sırasında kuruması da rengini değiştirebilir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Volmar'a göre idama ya da başının kesilmesine mahkûm edilen bir hırsız ağzına krizopras koyarsa cellatlarından hemen kurtulurdu; Kunz, bunun taşın görünmezlik verdiğine inanılmasından kaynaklanmış olabileceğini söyler.
- Albertus Magnus, İskender'in savaşlarda kuşağında “prase” adlı bir taş taşıdığını ve bir yılanın taşı ısırıp Fırat'a düşürdüğünü anlatır; Kunz bu taşa “zafer taşı” der.
- Hıristiyan yorumcular krizoprası kutsal anlamlarla ilişkilendirdi: bir yazara göre krizopras şehitlerin işini ve ödülünü, bir diğerine göre günahkârlara karşı sertliği simgeler.
Bilim ne diyor?
Krizoprasın idamdan kurtardığına, savaşta zafer ya da koruma getirdiğine dair bir kanıt yoktur; bunlar eski anlatılardır. Kunz, ortaçağ yazarlarının “prase” adını çok gevşek kullandığını, anlatılan taşın zümrüt ya da yeşim de olabileceğini belirtir.
Bunu biliyor muydun?
Adı Yunanca chrysos (altın) ve prason (pırasa) sözcüklerinden gelir.
Kunz'a göre Prag'daki Aziz Wenceslas Şapeli'nin duvarlarına altın yeşili krizopras kakılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Marlborough, Queensland, Avustralya · Önemli yatakAvustralya'nın en bilinen krizopras yatağı: nikel içeriği yüzde 2,35'e varan canlı yeşil taş, 5–20 cm kalınlığındaki damarlarda bulunur
- Leonora çevresi (Marshall Pool), Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriMarshall Pool, Leonora'nın yaklaşık 70 km kuzeyindedir; nikelli serpantinitlerin ayrışmasıyla oluşan krizopras yumruları, manyezitle birlikte
- Szklary, Aşağı Silezya, Polonya · Tarihî kaynakBüyük olasılıkla Avrupa'nın, belki de dünyanın en büyük krizopras yatağı; aynı yerde nikel madeni 1984'e kadar çalıştı
- Haneti, Dodoma Bölgesi, Tanzanya · Önemli yatakTanzanya'nın merkezindeki yataklar 1986'dan beri sürekli üretimdedir
- Endonezya · Bilinen bulunuş yeriVikipedi, Endonezya'yı krizoprasın en bilinen kaynakları arasında sayar; yerin ayrıntısı verilmez
- Biga, Çanakkale · Bilinen bulunuş yeriTürkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri; koyu yeşil taş
- İkizce, Bilecik · Bilinen bulunuş yeriDruzeli krizopras “İkizce Kristalleri” adıyla satılır; metamorfik kayaçlarla serpantinit dokanağındaki çatlaklarda oluşmuştur; ocak 2018'de işletilmiyordu
- Sivrihisar, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriTürkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri; koyu yeşil taş
- Oltu, Erzurum · Bilinen bulunuş yeriTürkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri
- Savur, Mardin · Bilinen bulunuş yeriTürkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Krizopras nedir?
Krizopras, az miktarda nikel içeren, elma yeşili renkli kalsedon çeşididir. Rengi sarımsı yeşilden turkuazımsı maviye ve koyu yeşile kadar değişebilir. Zümrüt rengini kromdan alır, krizopras ise çok ince nikel silikat kapanımlarından. Çoğu kalsedondan farklı olarak taşı değerli kılan desen değil, yeşil rengidir. Türkiye'de de çıkarılır: Biga, Bilecik, Sivrihisar, Oltu ve Savur çevresinde yataklar bilinir.
Krizopras ne işe yarar?
Takı ve süs eşyası: Kabaşon, boncuk ve küçük nesneler yapılır. Türkçe Vikipedi taşın Roma öncesi dönemlerden beri kame ve mühür taşı olarak yüzük ve takılarda kullanıldığını yazar. Moda: İngilizce Vikipedi, krizoprasın 1980'lerde modaya girdiğini belirtir.
Krizopras ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,58–2,65 g/cm³’tür.
Krizopras nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Marlborough, Queensland, Avustralya; Haneti, Dodoma Bölgesi, Tanzanya; Szklary, Aşağı Silezya, Polonya; Leonora çevresi (Marshall Pool), Batı Avustralya; Endonezya.
Krizopras Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Biga, Çanakkale; İkizce, Bilecik; Sivrihisar, Eskişehir; Oltu, Erzurum; Savur, Mardin.
Krizopras gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Elma yeşilidir, yarı saydamdır ve rengi taşın her yerinde aşağı yukarı eşittir; desenle değil rengiyle dikkat çeker. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kırık yüzeyi çakmaktaşı gibi midye kabuğu kıvrımlıdır (konkoidal). Boyanmış kalsedon: Kalsedon gözenekli olduğundan kolay boyanır. Çok canlı, yapay görünen yeşiller çoğunlukla boyalıdır ve boyama belirtilmelidir.
Krizopras değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Krizoprasın değerini en çok rengin canlılığı ve eşitliği belirler: parlak, doygun, düzgün bir elma yeşili en çok aranandır. Yarı saydamlık ve çatlaksızlık da önemlidir. Çoğu kalsedondan farklı olarak değer taşın deseninden değil renginden gelir. Boyanmış kalsedon ve krom kalsedon doğal krizopras değildir; ısıyla ya da güneşle soluyabilen rengi nedeniyle taşın dikkatli saklanması gerekir.
Krizopras neye iyi gelir?
Volmar'a göre idama ya da başının kesilmesine mahkûm edilen bir hırsız ağzına krizopras koyarsa cellatlarından hemen kurtulurdu; Kunz, bunun taşın görünmezlik verdiğine inanılmasından kaynaklanmış olabileceğini söyler. Albertus Magnus, İskender'in savaşlarda kuşağında “prase” adlı bir taş taşıdığını ve bir yılanın taşı ısırıp Fırat'a düşürdüğünü anlatır; Kunz bu taşa “zafer taşı” der. Hıristiyan yorumcular krizoprası kutsal anlamlarla ilişkilendirdi: bir yazara göre krizopras şehitlerin işini ve ödülünü, bir diğerine göre günahkârlara karşı sertliği simgeler. Krizoprasın idamdan kurtardığına, savaşta zafer ya da koruma getirdiğine dair bir kanıt yoktur; bunlar eski anlatılardır. Kunz, ortaçağ yazarlarının “prase” adını çok gevşek kullandığını, anlatılan taşın zümrüt ya da yeşim de olabileceğini belirtir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Ailesi
Kaynaklar
- Chrysoprase · Wikipedia
- Krizopras · Vikipedi
- İkizce (Merkez-Bilecik) bölgesindeki druse yapılı krizopras ocağının mevcut durumu (Yardımcı, Hatipoğlu & Kibici), 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı · TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 2018
- Authentic Semi-precious and Precious Gemstones of Turkey: Special Emphasis on the Ones Preferred for Prayer Beads (Çiftçi, Selim & Sendir) · Springer Proceedings in Earth and Environmental Sciences, 2019
- Australian Chrysoprase, Gem News International, Gems & Gemology 50(1) · GIA, 2014
- New Chrysoprase Production from Western Australia, Gems & Gemology · GIA, 2026
- Lemon 'n' Lime Chrysoprase: a brief overview of chrysoprase from Marshall Pool, Western Australia · Australian Gemmologist
- Szklary, Ząbkowice Śląskie County · Wikipedia
- The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz) · J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Ammolit
Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.
Ateş opali
Sıcak sarı, turuncu ve kırmızı rengiyle ateşi andıran saydam opal; çoğu zaman renk oyunu göstermez.