Aktinolit

Aktinolit, kalsiyum, magnezyum ve demir içeren bir amfibol mineralidir; tremolitle bir seri oluşturur. Demir içerdiği için tremolitten daha koyu, parlak yeşildir ve ışın ya da bıçak biçimli, bazen lifli kristaller yapar. Adı Yunanca “ışın” anlamındaki aktis sözcüğünden gelir. İnce liflerinin kenetlenmesiyle nefrit yeşimini, ışığı şerit gibi yansıtan türüyle de “kedi gözü” taşını verir; ayrışabilen lifli türü ise asbest sayılır ve tehlikelidir.

Yeşim (nefrit): İnce aktinolit ve tremolit liflerinin kenetlenmesiyle oluşan nefrit, iki yeşim türünden biridir (ayrıntı için Yeşim sayfasına bakın). Kedi gözü: Işığı şerit gibi yansıtan (şatuyan) yarı saydam ve opak yeşil aktinolit, kabuşon biçiminde kesilerek süs taşı yapılır. Koleksiyon: Yeşil ışın biçimli kristal demetleri mineral koleksiyonlarında yer alır. Asbest olarak: Lifli türü eskiden asbest olarak çıkarılmıştır; bugün sağlık riski nedeniyle bu kullanım yasaktır ya da kısıtlıdır.

Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,03–3,24 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Gundagai (Jones Creek yöresi), Yeni Güney Galler, Avustralya; Greiner Dağı, Zillertal, Tirol, Avusturya; Zermatt, Valais, İsviçre; Arendal, Agder, Norveç; Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Camiboğazı skarn yatağı, Gümüşhane.

Açık yeşilden koyu ve grimsi yeşile kadar değişen, uzun bıçak ya da ışın biçimli kristal demetleri; tremolitten daha koyu renklidir. Sertliği 5–6'dır: çelik bıçak onu zor çizer. İki yönde dilinimi iyidir; kırılan kristalde yaklaşık 56° ve 124° ile kesişen yüzeyler görülür. Düşük dereceli metamorfik kayaçlarda klorit, epidot, talk ve albitle birlikte bulunur; mavişistlerde glokofana eşlik edebilir. Lifli aktinolit, tremolit ve öteki asbest türleriyle karışabilir; hangisi olduğuna yalnızca laboratuvar karar verir. Hepsi kanserojen sayılır.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Aktinolit çok yaygın bir mineraldir ve çoğu zaman değersizdir. Süs taşı olarak değeri, nefrit yeşimde rengine ve tokluğuna; kedi gözü taşında ise ışığı şerit gibi yansıtan etkinin belirginliğine, yarı saydamlığa ve kesim kalitesine bağlıdır. Koleksiyonda uzun, düzgün ve hasarsız kristal demetleri aranır; lifli (asbest) örnekler sağlık riski nedeniyle önerilmez.

Günümüz kristal terapi kaynakları aktinoliti güçlü bir “koruma taşı” olarak tanıtır; hastalık ve stresin açtığı “yaraları” sardığını ve insanı olumsuz etkilerden koruduğunu ileri sürer. Aynı kaynaklar aktinoliti kalp çakrasıyla ilişkilendirir; meditasyonda sakinleşmeyi, duygusal dengeyi ve şefkati güçlendirdiğini söyler. Bu iddiaların hiçbiri ölçülebilir ya da sınanabilir değildir. Aktinolitin asıl dikkat çekici yanı, lifli türünün asbest olmasıdır: Bu yüzden taş toz hâline getirilmemeli, taş suyu ya da iksir hazırlanmamalı, kesilirken çıkan toz solunmamalıdır. Hastalık ya da stres için tıbbi destek alınmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Aktinolit lifli (asbest) olduğunda öteki asbest türleri gibi insanlar için kanserojendir (IARC Grup 1). Havaya karışan lifler solunduğunda akciğer kanseri, mezotelyoma ve asbestoz gibi hastalıklara on yıllar sonra yol açabilir. İnce, ipeksi lifli aktinolit kayaçlarını kırmayın, kesmeyin, zımparalamayın ve tozlarını solumayın; toz hâline getirip içmeyin, taş suyu hazırlamayın. Koleksiyon örnekleri kapalı ve etiketli bir kapta saklanmalıdır. Türkiye'de asbest ve asbestli ürünlerin üretimi, piyasaya sürülmesi ve kullanımı 31 Aralık 2010'dan beri yasaktır.