Kayaç

Marn

Marl

Yarı kil, yarı kireç: tarlaları ıslah etmekte, çimento yapımında kullanılan, Manş Tüneli'nin içinden geçtiği karbonatlı çamur ve kayaç.

Halk arasında: Maden ve hammadde

Bir marn parçasıFotoğraf: Tashkoskim · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)2–3

Özgül ağırlık2,26–2,66 g/cm³

Renkler

yeşilimsi
mavimsi gri (mavi marn)
tuğla kırmızısı
siyahımsı (kara marn)

Bileşim: Kil ve silt ile karışmış, karbonatça zengin çamur ya da çamurtaşı; tipik olarak yüzde 35–65 kil ve yüzde 65–35 karbonat. Baskın karbonat minerali çoğunlukla kalsittir; aragonit ya da dolomit de bulunabilir. Glokonitli marn, yeşil renk veren glokonit taneleri içerir.
Doku: Gevşek, topraksı bir çökel ya da sertleşmiş bir kayaç (marntaşı). Marntaşı bloklu, yarı konkoidal kırılır ve şeylden daha az yapraklanır.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 2/9 ·Tonla ölçülen hammadde

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Marn, karbonat mineralleri, kil ve siltçe zengin, topraksı bir malzemedir; sertleşerek kayaca dönüşünce marntaşı adını alır. Tipik olarak yüzde 35–65 kil ve yüzde 65–35 karbonat içerir. Denizlerde ya da tatlı su göllerinde, çoğu zaman suyosunlarının etkinliğiyle oluşur. Asitli toprakları düzeltmek için tarımda ve Portland çimentosu yapımında kullanılır.

Görseller

Fransa'da Col St. Jean yakınında fosilce zengin mavi marnFotoğraf: Philipendula · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Marn denizlerde ya da tatlı su ortamlarında, çoğu zaman suyosunlarının etkinliğiyle oluşur. Göllerde, pH’ı ve alkaliliği yüksek sığ sularda yaşayan Chara adlı iri suyosununun gövdeleri kireçlenir. Suyosunu ölünce bu kireçli parçalar ince karbonat tanelerine ayrılır ve silt ve kille karışarak marnı oluşturur. Kuzeydoğu ABD’deki marn göletlerinde, çoğu zaman kireçtaşı zeminli buzul çukurlarında, Sphaerium ve Planorbis gibi tatlı su yumuşakçalarının kabukları da dipteki marna karışır.

Marn gölleri, en çok yakın zamanda buzullarla kaplanmış bölgelerde bulunur. Denizlerde ise tebeşir ile marnın ardışık katmanları, kuzeybatı Avrupa’nın Kretase yaşlı kayaçlarında yaygındır. Glokonit adlı yeşil kil minerali içeren glokonitli marn, deniz ortamında çökelmiş olduğunu gösterir.

Ne işe yarar?

Tarım: Asitli toprakları düzeltmek ve toprak yapısını iyileştirmek için kullanılır. 16. yüzyıldan sonra yaygınlaşan kullanımı, erken modern tarım devrimine katkıda bulundu. 19. yüzyılın başlarında yerini giderek kireç ve ithal gübrelere bıraktı.
Çimento: Portland çimentosu yapımında hammadde olarak kullanılır. Ek bağlayıcı malzeme olarak metakaolinden daha iyi fiziksel ve mekanik özellikler verir ve daha düşük sıcaklıkta kalsine edilebilir.
Mühendislik: Suyu çok az geçiren bazı marn katmanları Manş Tüneli’nin kazılmasında kullanıldı ve İsviçre’deki Wellenberg gibi yerlerde nükleer atık depolama için inceleniyor. Buna karşın marnlı topraklar ıslanıp kurudukça sorun çıkarır; volkanik kül (puzolan) eklenerek sağlamlaştırılabilir.
Su ürünleri: ABD’deki Pamlico Körfezi’nde istiridyeler için resif benzeri yapay bir zemin oluşturmakta kullanıldı.

Nerede bulunur?

Dover kayalıklarının alt bölümü glokonitli marnlardan ve ardışık kireçtaşı-marn bantlarından oluşur. Macaristan’da Geç Eosen yaşlı Buda Marnı, davranışı kaya ile toprak arasında olduğu için “zayıf kaya ve sağlam toprak” diye tanımlanır. Arjantin’deki Vaca Muerta Formasyonu’nun baskın kayacı marndır. İspanya’nın Sorbas Havzası’ndaki marn ve opalce zengin katmanlar, Dünya’nın yörünge döngüleriyle ilişkilendirilmiştir.

Değerini ne belirler?

Marn bol bulunan, ton hesabıyla kullanılan bir hammaddedir; değerini kalsiyum karbonat oranı, ocağın kullanım yerine yakınlığı ve çimento ya da tarım için uygunluğu belirler. Tarihte de genellikle kullanılacağı yerin yakınından çıkarılmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Topraksı, ince taneli ve yumuşaktır; çoğu zaman yeşilimsi ya da gri, bazen mavimsi ya da kırmızımsıdır.
2
İçindeki kalsiyum karbonat nedeniyle seyreltik asit damlatılınca köpürür; kireçtaşından farkı belirgin miktarda kil içermesidir.
3
Sertleşmiş marntaşı bloklu, yarı konkoidal kırılır ve şeyl kadar ince yapraklara ayrılmaz.

Yanlış bilinenler

YanlışMarn, kireçtaşıyla aynı şeydir.
DoğrusuDeğildir. Marn, yüzde 35–65 oranında kil içeren karbonatlı bir çamur ya da çamurtaşıdır; sertleşmiş marntaşı en doğru biçimde “killi, katışık bir kireçtaşı” olarak tanımlanır. Kalsiyum karbonat oranı arttıkça kayaç kireçtaşına yaklaşır.

Bunu biliyor muydun?

Marn, tarımda kullanılan en eski toprak düzenleyicilerinden biridir; Yaşlı Plinius 1. yüzyılda kullanımından söz eder.

18. yüzyılda İngiltere'nin Lancashire bölgesinde marn o kadar çok kullanıldı ki neredeyse her tarlanın bir marn çukuru vardı.

Manş Tüneli, suyu çok az geçiren, çört içermeyen ve çatlaksız olduğu için seçilen marnlı bir tebeşir katmanında kazıldı. Altındaki kolayca tanınan glokonitli marn, kazı için doğru seviyenin belirlenmesine yardım etti.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Dover kayalıkları, Kent, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriKayalıkların alt katmanları glokonitli marnlar ile ardışık kireçtaşı ve marn bantlarından oluşur. Manş Tüneli bu marn katmanlarını izler.
Budapeşte, Macaristan · Bilinen bulunuş yeriGeç Eosen yaşlı Buda Marnı; davranışı kaya ile toprak arasında olduğu için “zayıf kaya ve sağlam toprak” olarak tanımlanır.
Sorbas Havzası, Almería, İspanya · Bilinen bulunuş yeriTortoniyen–Mesiniyen yaşlı, marn ve opalce zengin ardışık katmanları, Dünya'nın yörünge döngüleriyle (Milankoviç döngüleri) ilişkilendirilmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Marn nedir?

Marn tarlaya neden serpilir?

Marn toprağa kalsiyum katar, toprağın yapısını iyileştirir ve asitliğini azaltarak öteki besinlerin bitkilerce alınmasını kolaylaştırır. Ancak içindeki karbonat çoğunlukla kalsiyum karbonat olduğundan, magnezyumla desteklenmezse ürünlerde magnezyum eksikliği görülebilir; ayrıca saf kirece göre daha az kalsiyum karbonat içerdiği için verilecek miktar buna göre ayarlanmalıdır.

Marn ne işe yarar?

Tarım: Asitli toprakları düzeltmek ve toprak yapısını iyileştirmek için kullanılır. 16. yüzyıldan sonra yaygınlaşan kullanımı, erken modern tarım devrimine katkıda bulundu. 19. yüzyılın başlarında yerini giderek kireç ve ithal gübrelere bıraktı. Çimento: Portland çimentosu yapımında hammadde olarak kullanılır. Ek bağlayıcı malzeme olarak metakaolinden daha iyi fiziksel ve mekanik özellikler verir ve daha düşük sıcaklıkta kalsine edilebilir.

Marn ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,26–2,66 g/cm³’tür.

Marn nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Dover kayalıkları, Kent, İngiltere; Budapeşte, Macaristan; Sorbas Havzası, Almería, İspanya.

Marn gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Topraksı, ince taneli ve yumuşaktır; çoğu zaman yeşilimsi ya da gri, bazen mavimsi ya da kırmızımsıdır. İçindeki kalsiyum karbonat nedeniyle seyreltik asit damlatılınca köpürür; kireçtaşından farkı belirgin miktarda kil içermesidir. Sertleşmiş marntaşı bloklu, yarı konkoidal kırılır ve şeyl kadar ince yapraklara ayrılmaz.

Marn değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Marn bol bulunan, ton hesabıyla kullanılan bir hammaddedir; değerini kalsiyum karbonat oranı, ocağın kullanım yerine yakınlığı ve çimento ya da tarım için uygunluğu belirler. Tarihte de genellikle kullanılacağı yerin yakınından çıkarılmıştır.