Kayrak taşı ve arduvaz

Kayrak taşı bilimsel bir taş adı değil; doğal katmanları boyunca yassı ve ince levhalara ayrılabilen taşlar için kullanılan gündelik bir addır. Bu taşlar bahçe yollarında, avlu ve teras döşemelerinde, duvar kaplamalarında ve çatılarda kullanılır. Bilimdeki arduvaz (İngilizce slate), şeyl gibi çamurdan oluşmuş kayaçların basınç ve ısıyla dönüşmesiyle oluşan, çok ince taneli bir başkalaşım kayacıdır ve özellikle çatı kaplamasıyla tanınır. Ticarette ise “kayrak” ve hatta “arduvaz” adı, levha hâlinde yarılan şist, gnays, kumtaşı, kuvarsit ve kireçtaşı için de kullanılır.

Yol ve avlu döşemesi: Bahçe yolları, teraslar, avlular, merdiven basamakları ve meydanlar kayrak levhalarla döşenir. Çatı kaplaması: İnce arduvaz levhalar, su geçirmez ve uzun ömürlü çatı kaplaması olarak kullanılır; dağlık bölgelerde daha kalın taş levhalar da çatıları örter. Duvar kaplaması: Cephelerde, bahçe duvarlarında ve şöminelerde kaplama taşı olarak kullanılır. Diğer: Arduvaz eskiden okul tahtası ve yazı tahtası, bugün de bilardo masalarının altlığı, mezar taşı ve tezgâh olarak kullanılır. Bazı yörelerde dikine dizilen taş levhalar çit ve sınır taşı olarak kullanılmıştır.

Kenarına bakınca üst üste dizilmiş ince katmanlar görülür; taş bu katmanlar boyunca yarılarak düz levhalar verir. Gerçek arduvaz çok ince tanelidir, mat ya da hafif ipeksi parlar; sağlam bir levhaya vurulunca tok ve çınlayan bir ses çıkarır. Kumtaşı kayrağının yüzeyi zımpara gibi pürüzlüdür ve kum taneleri seçilir; şist ve gnays kayraklarında ise ışıkta parıldayan mika pulları ve dalgalı bantlar görülür. Lif takviyeli çimento ya da plastikten yapılmış “arduvaz görünümlü” çatı kaplamaları yaygındır; kalınlıkları ve desenleri birbirinin aynıdır, kenarlarında doğal katmanlanma görülmez.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Kayrak taşı metrekareyle satılan bir yapı taşıdır. Değerini taşın ne kadar ince, düz ve eşit kalınlıkta yarıldığı, levhaların büyüklüğü, renk birliği, su emmesinin düşüklüğü ve dona dayanıklılığı belirler. Çatı arduvazında kalitesizliğe yol açan pirit ve karbonat kusurlarının bulunmaması aranır. Dış mekânda döşeme olarak kullanılacak doğal taş levhalar, Avrupa'da EN 1341 standardına göre test edilir. Taş ağır olduğundan taşıma maliyeti ve elle yapılan döşeme işçiliği toplam maliyetin önemli bir bölümünü oluşturur.