Kayaç
Peridotit
Peridotite
Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.
Diğer adları: Dunit, harzburjit, lerzolit (türleri)
- Türkiye’de önemli
.jpg){kind=link}
Kısaca
Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun büyük bölümünü oluşturan, yeşil renkli ve ağır bir kayaçtır. Çoğunlukla olivin mineralinden oluşur; olivinin mücevher kalitesindeki türüne peridot denir. Normalde onlarca kilometre derinde bulunur, ama dağ oluşumu sırasında bazı parçaları yeryüzüne itilmiştir.
Nasıl oluşur ve nerede bulunur?
Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun başlıca kayacıdır. Mantodaki peridotit kısmen eridiğinde ortaya çıkan magma yükselerek bazalt ve gabroyu oluşturur; geride, olivince daha da zenginleşmiş peridotit kalır. Peridotit yeryüzüne başlıca iki yolla ulaşır: Okyanus kabuğu ve manto dilimlerinin dağ oluşumu sırasında kıtaların üzerine itildiği ofiyolitlerde ve bazalt gibi lavların derinlerden koparıp taşıdığı küçük ksenolitler hâlinde.
Peridotitin türleri olivin ve piroksen oranlarına göre adlandırılır: Neredeyse tamamı olivinden (%90’dan fazla) oluşan türe dunit, olivin ve ortopiroksenden oluşan türe harzburjit, iki tür pirokseni de içeren türe ise lerzolit denir. Yüzeyde su ile karşılaşan olivin kolayca serpantin minerallerine dönüşür; bu nedenle yeryüzündeki peridotitlerin çoğu kısmen serpantinleşmiştir.
Türkiye’de peridotit
Türkiye, Neotetis Okyanusu’ndan kalan ofiyolitler bakımından çok zengindir ve bu ofiyolitlerin manto bölümleri büyük ölçüde peridotitten oluşur. Türkiye’nin krom yataklarının çoğu, bu peridotitlerin içindeki kromit kütleleridir. Elazığ’daki Guleman ofiyoliti, iri kromitit mercekleri barındıran harzburjit ve dunitleriyle bilinen örneklerden biridir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) 2026 verilerine göre Türkiye, Güney Afrika’dan sonra dünyanın en büyük ikinci kromit üreticisidir.
Nasıl tanınır?
- 1
Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez.
- 2
Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur.
- 3
Açıkta kalan yüzeyleri pas rengini andıran kahverengi-turuncu bir kabukla kaplanır; kırıldığında içi yeşildir.
- 4
Kısmen serpantinleşmiş peridotitler daha yumuşaktır, kaygan dokunuşludur ve koyu yeşil-siyah damarlar içerir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Serpantinleşmiş peridotit ve serpantinit, taş ticaretinde “yeşil mermer” adıyla satılabilir; bunlar mermer değildir ve asitle köpürmez.
- Peridotitteki olivinin mücevher türü olan peridotun yerine yeşil cam ve sentetik taşlar satılabilir; kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Güvenlik
Peridotitin kendisi zararsızdır. Ancak su ile tepkimeye girerek serpantinleşmiş bölümleri, lifli krizotil (beyaz asbest) içerebilir. Bu tür kayaçlar kesilir, kırılır veya taşlanırken çıkan toz solunmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Mücevher olarak kullanılan peridot, peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türüdür; Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'ndan antik çağlardan beri çıkarılır.
Umman'daki Semail ofiyolitinde peridotit, havadaki karbondioksiti doğal yollarla karbonat minerallerine bağlıyor; bilim insanları bu süreci karbon depolamak için hızlandırmanın yollarını araştırıyor.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Semail Ofiyoliti, Hacer Dağları, Umman · Önemli yatakOkyanus kabuğu ve üst mantonun karadaki en büyük ve en iyi korunmuş kesitlerinden biri; peridotitin doğal yollarla CO₂ bağlaması burada araştırılıyor.
- Zabargad Adası, Kızıldeniz, Mısır · Tarihî kaynakAdadaki peridotitlerden antik çağlardan beri mücevher kalitesinde olivin (peridot) çıkarılmıştır.
- San Carlos, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriBazalt lavlarının derinlerden taşıdığı peridotit parçaları (ksenolitler); önemli bir peridot kaynağı.
- Guleman (Alacakaya), Elazığ · Bilinen bulunuş yeriGuleman ofiyolitinin manto bölümü, iri kromitit mercekleri içeren harzburjit ve dunitlerden oluşur; Türkiye'nin bilinen krom sahalarındandır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Peridotite · Encyclopaedia Britannica
- BGS Rock Classification Scheme: Peridotite · British Geological Survey
- In situ carbonation of peridotite for CO₂ storage (Kelemen & Matter) · Proceedings of the National Academy of Sciences, 2008
- Mineral chemistry and petrology of mantle peridotites from the Guleman ophiolite (SE Anatolia, Turkey): Evidence of a forearc setting (Rizeli et al.) · Journal of African Earth Sciences, 2016
- Mineral Commodity Summaries 2026: Chromium · U.S. Geological Survey, 2026
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.