Kayaç
Peridotit
Peridotite
Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.
Diğer adları: Dunit, harzburjit, lerzolit (türleri)
- Halk arasında: Sıradan taş
Kısaca
Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun büyük bölümünü oluşturan, yeşil renkli ve ağır bir kayaçtır. Çoğunlukla olivin mineralinden oluşur; olivinin mücevher kalitesindeki türüne peridot denir. Normalde onlarca kilometre derinde bulunur, ama dağ oluşumu sırasında bazı parçaları yeryüzüne itilmiştir.
Görseller
Nasıl oluşur ve nerede bulunur?
Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun başlıca kayacıdır. Mantodaki peridotit kısmen eridiğinde ortaya çıkan magma yükselerek bazalt ve gabroyu oluşturur; geride, olivince daha da zenginleşmiş peridotit kalır. Peridotit yeryüzüne başlıca iki yolla ulaşır: Okyanus kabuğu ve manto dilimlerinin dağ oluşumu sırasında kıtaların üzerine itildiği ofiyolitlerde ve bazalt gibi lavların derinlerden koparıp taşıdığı küçük ksenolitler hâlinde.
Peridotitin türleri olivin ve piroksen oranlarına göre adlandırılır: Neredeyse tamamı olivinden (%90’dan fazla) oluşan türe dunit, olivin ve ortopiroksenden oluşan türe harzburjit, iki tür pirokseni de içeren türe ise lerzolit denir. Yüzeyde su ile karşılaşan olivin kolayca serpantin minerallerine dönüşür; bu nedenle yeryüzündeki peridotitlerin çoğu kısmen serpantinleşmiştir.
Ne işe yarar?
- Krom ve nikel: Dünyadaki krom cevherinin (kromit) önemli bir bölümü ofiyolitlerdeki peridotitlerden çıkarılır. Tropik iklimde peridotitin ayrışmasıyla oluşan lateritik topraklar da başlıca nikel kaynaklarındandır.
- Olivin hammaddesi: Olivince çok zengin dunitler öğütülerek döküm kumu, yüksek sıcaklığa dayanıklı (refrakter) malzeme ve demir-çelik üretiminde cüruf düzenleyici olarak kullanılır. Norveç’teki Åheim ocağı bunun bilinen en büyük örneklerindendir.
- Değerli taş: Peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türü peridot adıyla takılarda kullanılır.
- Bilim ve karbon depolama: Mantodan gelen peridotit parçaları Dünya’nın derinliklerini anlamak için incelenir; peridotitin karbondioksiti doğal yollarla bağlaması da karbon depolama yöntemleri için araştırılmaktadır.
Türkiye’de peridotit
Türkiye, Neotetis Okyanusu’ndan kalan ofiyolitler bakımından çok zengindir ve bu ofiyolitlerin manto bölümleri büyük ölçüde peridotitten oluşur. Türkiye’nin krom yataklarının çoğu, bu peridotitlerin içindeki kromit kütleleridir. Elazığ’daki Guleman ofiyoliti, iri kromitit mercekleri barındıran harzburjit ve dunitleriyle bilinen örneklerden biridir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) 2026 verilerine göre Türkiye, Güney Afrika’dan sonra dünyanın en büyük ikinci kromit üreticisidir.
Değerini ne belirler?
Peridotit tek başına değeri düşük bir kayaçtır: kolayca ayrışıp serpantinleştiği için yapı taşı olarak pek kullanılmaz. Değerini daha çok taşıdığı cevherler belirler: içindeki kromit kütlelerinin büyüklüğü ve krom tenörü (cevherdeki krom oksit oranı), ayrışmasıyla oluşan nikel yataklarının tenörü ve işletme maliyeti. Olivince çok zengin, ayrışmamış dunitler ise saflıklarına göre sanayi hammaddesi olarak değer kazanır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez.
- 2
Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur.
- 3
Açıkta kalan yüzeyleri pas rengini andıran kahverengi-turuncu bir kabukla kaplanır; kırıldığında içi yeşildir.
- 4
Kısmen serpantinleşmiş peridotitler daha yumuşaktır, kaygan dokunuşludur ve koyu yeşil-siyah damarlar içerir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Serpantinleşmiş peridotit ve serpantinit, taş ticaretinde “yeşil mermer” adıyla satılabilir; bunlar mermer değildir ve asitle köpürmez.
- Peridotitteki olivinin mücevher türü olan peridotun yerine yeşil cam ve sentetik taşlar satılabilir; kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Güvenlik
Peridotitin kendisi zararsızdır. Ancak su ile tepkimeye girerek serpantinleşmiş bölümleri, lifli krizotil (beyaz asbest) içerebilir. Bu tür kayaçlar kesilir, kırılır veya taşlanırken çıkan toz solunmamalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışPeridotit ile peridot aynı şeydir.
DoğrusuPeridot bir mineralin (olivin) değerli taş kalitesindeki çeşidi, peridotit ise olivin ve piroksenlerden oluşan bir kayaçtır. Kayacın adı, içindeki olivinin eski adı olan peridottan gelir.
YanlışYer kabuğunun altındaki manto, erimiş lavdan oluşan sıvı bir tabakadır.
DoğrusuÜst manto büyük ölçüde katı peridotitten oluşur; milyonlarca yıl içinde çok yavaş akabilir, ama sıvı değildir. Magma, peridotitin yalnızca küçük bir bölümünün kısmen erimesiyle oluşur.
Bunu biliyor muydun?
Mücevher olarak kullanılan peridot, peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türüdür; Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'ndan antik çağlardan beri çıkarılır.
Umman'daki Semail ofiyolitinde peridotit, havadaki karbondioksiti doğal yollarla karbonat minerallerine bağlıyor; bilim insanları bu süreci karbon depolamak için hızlandırmanın yollarını araştırıyor.
Belgeseller
YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Semail Ofiyoliti, Hacer Dağları, Umman · Önemli yatakOkyanus kabuğu ve üst mantonun karadaki en büyük ve en iyi korunmuş kesitlerinden biri; peridotitin doğal yollarla CO₂ bağlaması burada araştırılıyor.
- Zabargad Adası, Kızıldeniz, Mısır · Tarihî kaynakAdadaki peridotitlerden antik çağlardan beri mücevher kalitesinde olivin (peridot) çıkarılmıştır.
- San Carlos, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriBazalt lavlarının derinlerden taşıdığı peridotit parçaları (ksenolitler); önemli bir peridot kaynağı.
- Guleman (Alacakaya), Elazığ · Bilinen bulunuş yeriGuleman ofiyolitinin manto bölümü, iri kromitit mercekleri içeren harzburjit ve dunitlerden oluşur; Türkiye'nin bilinen krom sahalarındandır.
- Åheim (Almklovdalen), Møre og Romsdal, Norveç · Önemli yatakDünitin (olivinden oluşan peridotit) açık ocakta çıkarıldığı; dünyanın en büyük ticari olivin yatağı olarak anılır
- Finero, Ivrea-Verbano Zonu, Piemonte, İtalya · Bilinen bulunuş yeriAlp zincirinde manto kayacının (peridotit) yüzeye çıktığı klasik alanlardan
- Troodos Dağları, Kıbrıs · Bilinen bulunuş yeriBozulmamış bir ofiyolit dizisi; en altta okyanus mantosundan kalan peridotit (harzburjit ve dunit) bulunur
- Lizard Yarımadası, Cornwall, Birleşik Krallık · Bilinen bulunuş yeriLizard Kompleksi'nde ofiyolitin manto bölümünü oluşturan, büyük kısmı serpantinleşmiş peridotitler
- Güney Massifi, Yeni Kaledonya · Önemli yatakAdanın büyük bir bölümünü kaplayan peridotit tabakası; ayrışmasıyla oluşan nikel yatakları dünyanın başlıca nikel kaynaklarındandır
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Peridotit nedir?
Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun büyük bölümünü oluşturan, yeşil renkli ve ağır bir kayaçtır. Çoğunlukla olivin mineralinden oluşur; olivinin mücevher kalitesindeki türüne peridot denir. Normalde onlarca kilometre derinde bulunur, ama dağ oluşumu sırasında bazı parçaları yeryüzüne itilmiştir.
Peridotit ne işe yarar?
Krom ve nikel: Dünyadaki krom cevherinin (kromit) önemli bir bölümü ofiyolitlerdeki peridotitlerden çıkarılır. Tropik iklimde peridotitin ayrışmasıyla oluşan lateritik topraklar da başlıca nikel kaynaklarındandır. Olivin hammaddesi: Olivince çok zengin dunitler öğütülerek döküm kumu, yüksek sıcaklığa dayanıklı (refrakter) malzeme ve demir-çelik üretiminde cüruf düzenleyici olarak kullanılır. Norveç'teki Åheim ocağı bunun bilinen en büyük örneklerindendir. Değerli taş: Peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türü peridot adıyla takılarda kullanılır.
Peridotit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,1–3,4 g/cm³’tür.
Peridotit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Semail Ofiyoliti, Hacer Dağları, Umman; Åheim (Almklovdalen), Møre og Romsdal, Norveç; Güney Massifi, Yeni Kaledonya; Zabargad Adası, Kızıldeniz, Mısır; San Carlos, Arizona, ABD.
Peridotit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Guleman (Alacakaya), Elazığ.
Peridotit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez. Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur. Açıkta kalan yüzeyleri pas rengini andıran kahverengi-turuncu bir kabukla kaplanır; kırıldığında içi yeşildir. Serpantinleşmiş peridotit ve serpantinit, taş ticaretinde “yeşil mermer” adıyla satılabilir; bunlar mermer değildir ve asitle köpürmez.
Peridotit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Peridotit tek başına değeri düşük bir kayaçtır: kolayca ayrışıp serpantinleştiği için yapı taşı olarak pek kullanılmaz. Değerini daha çok taşıdığı cevherler belirler: içindeki kromit kütlelerinin büyüklüğü ve krom tenörü (cevherdeki krom oksit oranı), ayrışmasıyla oluşan nikel yataklarının tenörü ve işletme maliyeti. Olivince çok zengin, ayrışmamış dunitler ise saflıklarına göre sanayi hammaddesi olarak değer kazanır.
Peridotit zararlı mı?
Peridotitin kendisi zararsızdır. Ancak su ile tepkimeye girerek serpantinleşmiş bölümleri, lifli krizotil (beyaz asbest) içerebilir. Bu tür kayaçlar kesilir, kırılır veya taşlanırken çıkan toz solunmamalıdır.
Kaynaklar
- Peridotite · Encyclopaedia Britannica
- BGS Rock Classification Scheme: Peridotite · British Geological Survey
- In situ carbonation of peridotite for CO₂ storage (Kelemen & Matter) · Proceedings of the National Academy of Sciences, 2008
- Mineral chemistry and petrology of mantle peridotites from the Guleman ophiolite (SE Anatolia, Turkey): Evidence of a forearc setting (Rizeli et al.) · Journal of African Earth Sciences, 2016
- Mineral Commodity Summaries 2026: Chromium · U.S. Geological Survey, 2026
- Mineral Commodity Summaries 2026: Nickel · U.S. Geological Survey, 2026
- The world’s largest commercial olivine deposit (Åheim, Norway) · Sibelco
- Troodos Mountains · Wikipedia
- Lizard complex · Wikipedia
- Peridotite · Wikipedia
Dış bağlantılar
İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir
Aynı basamaktaki taşlar

Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.

Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.

Anataz
Rutilin kardeşi titanyum dioksit: sivri, uzamış çift piramit kristalleri ısıtılınca rutile dönüşür.