VaryeteŞunun bir çeşidi: Jips (alçıtaşı)
Satin spar
CaSO₄·2H₂OSatin spar
Jipsin ipek gibi parlayan lifli türü: kristal dükkânlarında “selenit” diye satılan çubukların çoğu aslında satin spardır.
- Halk arasında: Sıradan taş
Kısaca
Satin spar, jipsin (alçıtaşının) birbirine paralel, ince liflerden oluşan türüdür. Lifler ışığı düzenli yansıttığı için taş ipek gibi parlar; kabaşon kesildiğinde bir “kedi gözü” ışık çizgisi gösterebilir. Kimyasal olarak jipsle aynıdır, tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır. Aynı ad, daha seyrek bulunan lifli kalsit ve aragonit için de kullanılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Satin spar, jips içeren tortul kayaçlarda, özellikle kırmızı çamurtaşı ve marn katmanlarında, ince damarlar hâlinde oluşur. Yakındaki jips ya da anhidrit katmanlarından çözünen kalsiyum sülfat, kayacın çatlaklarına sızan suyla taşınır ve orada yeniden çöker. Çatlak yavaş yavaş açılırken kristaller de çatlağın duvarlarına dik olarak uzar; böylece damarın bir yüzünden öbür yüzüne uzanan, birbirine paralel lifler oluşur.
İngiltere’deki Watchet kıyısında yapılan bir çalışmaya göre bu damarların bir bölümü, anhidrit yumruların su alarak jipse dönüşürken şişmesi ve kayacı çatlatmasıyla açılmıştır. Çatlaklardan yukarı sızan, kalsiyum sülfatça doymuş sular da çevredeki çamurtaşlarında sık damar ağları oluşturmuştur.
Ne işe yarar?
- Süs taşı: Lifleri kesecek biçimde kabaşon (dışbükey, cilalı taş) yapıldığında ipeksi bir ışık çizgisi gösterir; boncuk, küpe ve kolye taşı olarak kullanılmıştır.
- Yontu ve süs eşyası: Kolay işlendiği için yumurta, küre, kule, lamba ve çubuk biçiminde yontulur. Bugün kristal dükkânlarında “selenit” adıyla satılan çubukların büyük bölümü satin spardır.
- Tarih: 19. yüzyılda İngiltere’de Nottinghamshire jipsi boncuk ve süs eşyası yapmak için çıkarılıyordu; Rusya’da yumurta biçiminde yontulan satin spar Paskalya hediyesi olarak veriliyordu.
- Jips: Aynı mineral ısıtılınca alçıya dönüşür; ama süs için kullanılan lifli damarlar, alçı yapımında kullanılan büyük jips katmanlarının yanında çok küçük kalır.
Nerede bulunur?
İngiltere’de Nottinghamshire’daki East Bridgford, 1920 tarihli bir çalışmaya göre lifli jips damarlarının en güzel geliştiği yerdir. Rusya’nın en büyük yatağı Perm Krayı’ndadır. İran’da Fars eyaletinin güneyinde bulunan katman biçimli yataklar 2020’de bilimsel olarak tanımlanmıştır.
Değerini ne belirler?
Satin spar bol bulunan, ucuz bir süs taşıdır; çok yumuşak olduğu için kolay çizilir ve değeri bu yüzden sınırlı kalır. Değerini liflerin düzgünlüğü ve sıklığı, ipeksi parıltının ve kedi gözü çizgisinin belirginliği, rengin temizliği ve parçanın çatlaksız olması belirler. Boyalı ya da başka bir mineralden (lifli kalsit) yapılmış parçaların açıkça belirtilmesi gerekir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Birbirine paralel, düz ve ince liflerden oluşur; ipek gibi parlar ve döndürüldükçe liflere dik bir ışık çizgisi kayar.
- 2
Tırnakla çizilir (sertlik 2); lifleri iğne ucuyla kolayca kıymık kıymık ayrılır.
- 3
Asitle köpürmez. “Satin spar” adıyla satılan lifli kalsit ise daha serttir (tırnak çizemez) ve seyreltik asitte köpürür.
- 4
Doğada çoğunlukla kırmızı ya da yeşilimsi çamurtaşlarını kesen damarlar hâlinde bulunur; lifler damarın bir duvarından öbürüne uzanır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Lifli kalsit ve lifli aragonit de satin spar adıyla satılabilir; bunlar jipsten serttir ve asitte köpürür.
- Mağazalarda “selenit kulesi”, “selenit lambası” ya da “selenit çubuğu” diye satılan ipeksi parçalar çoğunlukla satin spardır; selenit adı ise aslında jipsin saydam kristalli türü içindir.
Yanlış bilinenler
YanlışKristal dükkânlarında “selenit” diye satılan ipeksi, beyaz çubuklar selenittir.
DoğrusuBu çubukların çoğu satin spardır, yani jipsin lifli türüdür. Selenit adı mineralojide jipsin saydam, camsı kristalleri için kullanılır; ikisi de jipstir, ama görünüşleri ve oluşumları farklıdır.
YanlışSatin spar adıyla satılan her taş jipstir.
DoğrusuAd tarihte ilk olarak lifli kalsit için kullanılmıştır ve bugün de lifli kalsit ile aragonit için kullanılabilir. Jips tırnakla çizilir ve asitte köpürmez; kalsit daha serttir ve köpürür.
YanlışNiagara'da “şans taşı” diye satılan satin spar boncukları, şelalenin altından tehlikeyle çıkarılmıştır.
DoğrusuŞelalenin altında küçük satin spar birikintileri bulunur, ama Kunz'a göre satılan taşlar İngiltere ya da Rusya'da kesilmiş malzemeydi; “tehlikeyle çıkarıldı” öyküsü satış için anlatılıyordu.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- 20. yüzyılın başında Niagara Şelalesi'nde, pirinç çerçeveye takılmış satin spar boncukları uğur getirdiğine inanılan “şans taşları” olarak satılırdı.
- Kunz, Mısır'da yumurta biçiminde yontulup “Firavun yumurtası” denen satin spar süslerinin koruduğuna ve şans getirdiğine inanıldığını aktarır.
- Türkiye'de “selenit taşı” üzerine yazan bazı haber siteleri, bu taşın enerji tıkanıklıklarını giderdiğini ve insanı kafa karıştıran düşüncelerden arındırdığını yazar; dükkânlarda bu adla satılan ipeksi çubukların çoğu satin spardır.
Bilim ne diyor?
Satin spar sıradan jipstir; uğur getirdiğine, koruduğuna, enerji tıkanıklığını giderdiğine ya da arındırdığına dair hiçbir kanıt yoktur. Jips suda yavaşça çözündüğü için satin spar suya konup bekletilmemeli, bu sudan içilmemelidir.
Bunu biliyor muydun?
George F. Kunz 1913'te, Rusya'daki altın sarısı ya da somon renkli satin sparın yumurta biçiminde yontulduğunu ve bu yumurtaların Paskalya hediyesi olarak verildiğini yazar.
Kunz'a göre satin spar zaman zaman Japonya'ya da gönderilirdi; Japonların onu saflığı ya da kedi gözü etkisi yüzünden değerli bulduğunu tahmin eder.
1853 tarihli bir rehbere göre Nottinghamshire'daki East Bridgford jipsi, Derby'deki taş işçileri arasında çok aranıyor ve boncuk ile süs eşyasına dönüştürülüyordu.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- East Bridgford, Nottinghamshire, İngiltere · Önemli yatak1920 tarihli bir çalışmaya göre lifli jips damarlarının en güzel geliştiği yer; süs eşyası yapmak için çıkarılırdı
- Kungur çevresi, Perm Krayı, Rusya · Önemli yatakRusya'nın en büyük lifli jips (Rusçada “selenit”) yatağı Perm Krayı'ndadır; Kungur Buz Mağarası çevresinde de bulunur
- Güney Fars Eyaleti, Zagros, İran · Bilinen bulunuş yeriGeç Miyosen–Pliyosen kırmızı marn ve silttaşları arasında katman biçimli satin spar; rezervin en az 200.000 ton olduğu bildirilmiştir
- Watchet, Somerset, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriKıyı yarlarındaki kırmızı Trias çamurtaşlarını kesen, lifleri damar duvarına dik jips damarları
- Niagara Şelalesi, Kanada–ABD sınırı · Tarihî kaynakŞelalenin altında küçük satin spar birikintileri bulunur; 20. yüzyıl başında burada “şans taşı” diye satılan boncukların çoğu ise İngiltere ya da Rusya'da kesilmişti
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Satin spar nedir?
Satin spar, jipsin (alçıtaşının) birbirine paralel, ince liflerden oluşan türüdür. Lifler ışığı düzenli yansıttığı için taş ipek gibi parlar; kabaşon kesildiğinde bir “kedi gözü” ışık çizgisi gösterebilir. Kimyasal olarak jipsle aynıdır, tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır. Aynı ad, daha seyrek bulunan lifli kalsit ve aragonit için de kullanılır.
Satin spar ne işe yarar?
Süs taşı: Lifleri kesecek biçimde kabaşon (dışbükey, cilalı taş) yapıldığında ipeksi bir ışık çizgisi gösterir; boncuk, küpe ve kolye taşı olarak kullanılmıştır. Yontu ve süs eşyası: Kolay işlendiği için yumurta, küre, kule, lamba ve çubuk biçiminde yontulur. Bugün kristal dükkânlarında “selenit” adıyla satılan çubukların büyük bölümü satin spardır. Tarih: 19. yüzyılda İngiltere'de Nottinghamshire jipsi boncuk ve süs eşyası yapmak için çıkarılıyordu; Rusya'da yumurta biçiminde yontulan satin spar Paskalya hediyesi olarak veriliyordu.
Satin spar ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 1,5–2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 2,31–2,33 g/cm³’tür.
Satin spar nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: East Bridgford, Nottinghamshire, İngiltere; Kungur çevresi, Perm Krayı, Rusya; Niagara Şelalesi, Kanada–ABD sınırı; Güney Fars Eyaleti, Zagros, İran; Watchet, Somerset, İngiltere.
Satin spar gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Birbirine paralel, düz ve ince liflerden oluşur; ipek gibi parlar ve döndürüldükçe liflere dik bir ışık çizgisi kayar. Tırnakla çizilir (sertlik 2); lifleri iğne ucuyla kolayca kıymık kıymık ayrılır. Asitle köpürmez. “Satin spar” adıyla satılan lifli kalsit ise daha serttir (tırnak çizemez) ve seyreltik asitte köpürür. Lifli kalsit ve lifli aragonit de satin spar adıyla satılabilir; bunlar jipsten serttir ve asitte köpürür.
Satin spar değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Satin spar bol bulunan, ucuz bir süs taşıdır; çok yumuşak olduğu için kolay çizilir ve değeri bu yüzden sınırlı kalır. Değerini liflerin düzgünlüğü ve sıklığı, ipeksi parıltının ve kedi gözü çizgisinin belirginliği, rengin temizliği ve parçanın çatlaksız olması belirler. Boyalı ya da başka bir mineralden (lifli kalsit) yapılmış parçaların açıkça belirtilmesi gerekir.
Satin spar neye iyi gelir?
20. yüzyılın başında Niagara Şelalesi'nde, pirinç çerçeveye takılmış satin spar boncukları uğur getirdiğine inanılan “şans taşları” olarak satılırdı. Kunz, Mısır'da yumurta biçiminde yontulup “Firavun yumurtası” denen satin spar süslerinin koruduğuna ve şans getirdiğine inanıldığını aktarır. Türkiye'de “selenit taşı” üzerine yazan bazı haber siteleri, bu taşın enerji tıkanıklıklarını giderdiğini ve insanı kafa karıştıran düşüncelerden arındırdığını yazar; dükkânlarda bu adla satılan ipeksi çubukların çoğu satin spardır. Satin spar sıradan jipstir; uğur getirdiğine, koruduğuna, enerji tıkanıklığını giderdiğine ya da arındırdığına dair hiçbir kanıt yoktur. Jips suda yavaşça çözündüğü için satin spar suya konup bekletilmemeli, bu sudan içilmemelidir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Ailesi
_1.jpg){kind=link}
_2.jpg){kind=link}
Kaynaklar
- Satin spar · Wikipedia
- Selenite (gypsum) · Wikipedia
- Handbook of Mineralogy: Gypsum · Mineralogical Society of America
- The fibrous gypsum of Nottinghamshire (W. A. Richardson), Mineralogical Magazine 19 (91) · Mineralogical Society of Great Britain (RRUFF archive), 1920
- East Bridgford · Wikipedia
- Geometry and formation of gypsum veins in mudstones at Watchet, Somerset, SW England (S. L. Philipp), Geological Magazine 145 (6): 831–844 · Cambridge University Press, 2008
- Селенит (минерал) · Wikipedia (Rusça)
- First Finding of Satin Spar Gemstone in Iran, Folded Zagros Zone, Fars Region (Zolfaghari, Barzegar & Amini), Journal of Mining and Environment 11 (4): 1039–1046 · Shahrood University of Technology, 2020
- The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz) · J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913
- Selenit Taşı Nedir, Ne İşe Yarar? Selenit Taşı Nerelerde Kullanılır? · CNN Türk, 2024
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.