Meteorit

Çelyabinsk meteoriti

Chelyabinsk meteorite

2013'te Ural göğünde Güneş'ten parlak bir ışıkla patlayan, binlerce pencereyi kıran asteroidin yere düşen taşları.

Halk arasında: Göktaşı

Çelyabinsk meteoritinin siyah erime kabuklu 112 gramlık bir parçasıFotoğraf: Svend Buhl · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5–7

Özgül ağırlık2,99–3,43 g/cm³

Renkler

siyah (erime kabuğu)
açık gri (açık renkli kısımlar)
koyu gri (koyu renkli
şoklu kısımlar)
siyah şok damarları

Bileşim: LL5 grubundan sıradan kondrit: başlıca olivin ve piroksen; yaklaşık %10 demir içerir. Şok derecesi S4'tür; içinde, ana gövdesindeki eski bir çarpışmada yüksek basınca uğrayıp kısmen erimiş siyah damarlar bulunur.
Doku: Kondrüllü bir taş meteorit; açık ve koyu renkli iki farklı görünüşte parçaları vardır. Parçaların çoğu ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır.
Parlaklık: Mat
Saydamlık: Opak

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Çelyabinsk meteoriti, 15 Şubat 2013 sabahı Rusya'nın güney Ural bölgesi üzerinde atmosfere giren yaklaşık 18 metrelik, 10.000 ton dolayındaki bir asteroidin yere ulaşan parçalarıdır. Asteroit yaklaşık 30 kilometre yükseklikte patladı; ışığı kısa bir an Güneş'ten parlaktı ve şok dalgası altı kentte 7.200 kadar binaya zarar verdi, 1.491 kişi tedavi gördü. 1908 Tunguska olayından bu yana atmosfere giren en büyük cisimdir. Toplanan parçalar LL5 türü sıradan kondrittir; en büyüğü 654 kilogramla Çebarkul Gölü'nden çıkarıldı.

Görseller

Güney Ural Devlet Tarih Müzesi'nde sergilenen bir Çelyabinsk parçasıFotoğraf: Lumaca · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Çelyabinsk asteroidinin, Mars ile Jüpiter arasındaki asteroit kuşağından geldiği düşünülür. Meteoritin yapısı, kayacın bir zamanlar çok daha büyük bir LL kondrit asteroidinin yüzeyinin birkaç kilometre altında bulunduğunu ve birçok çarpışma geçirdiğini gösterir. Eski bir çarpışmada yüksek basınca uğrayıp kısmen eriyen bölümler, bugün taşın içinde siyah şok damarları olarak görülür. Asteroidin, Jüpiter’in kütle çekimiyle yörüngesi değişerek Dünya’nın yörüngesini kesecek hâle geldiği düşünülür.

15 Şubat 2013’te asteroit atmosfere yaklaşık 18 derecelik düşük bir açıyla ve saniyede yaklaşık 19 kilometre hızla girdi. Yaklaşık 30 kilometre yükseklikte, 400–500 kiloton TNT’ye eşdeğer bir enerjiyle parçalandı; bu enerjinin çoğunu atmosfer emdi. Kalan parçalar ışık saçmadan düşmeye devam ederek karla kaplı tarlalara meteorit olarak saçıldı.

Ne işe yarar?

Çelyabinsk, bilim insanlarına büyük bir asteroidin atmosferde nasıl parçalandığını görüntülerle ve ölçümlerle inceleme fırsatı verdi. Araba kameraları ve güvenlik kameralarının kayıtları, patlamanın yüksekliğini ve enerjisini hesaplamaya yardım etti. Araştırmalar, bu tür hava patlamalarının hasarını hesaplamak için kullanılan yaygın yöntemin gözlemleri tutturamadığını da gösterdi. Toplanan meteoritler, LL kondritlerin ve asteroitlerdeki çarpışma tarihinin incelenmesinde kullanılır.

Tarihçe

Ateş topu yerel saatle 09.20’de, Çelyabinsk’te gün doğumundan birkaç dakika sonra görüldü ve Kazakistan’a kadar geniş bir bölgeden izlendi. Patlamanın merkezi Çelyabinsk’in güneyinde, Yemanjelinsk ve Yujnouralsk çevresindeydi. Aynı gün Çebarkul Gölü’nün donmuş yüzeyinde 6 metrelik bir delik bulundu; Ural Federal Üniversitesi’nden bilim insanları çevresinden ilk küçük meteoritleri topladı. Haftalarca süren bir çalışmayla 16 Ekim 2013’te gölün dibinden 654 kilogramlık ana parça çıkarıldı; parça tartılırken teraziyi devirip kırdı ve üç parçaya bölündü.

Değerini ne belirler?

Çelyabinsk parçalarının değerini, son yüzyılın en ünlü ve en çok belgelenmiş meteorit olaylarından birinden gelmeleri artırır. Ayrıca erime kabuğunun bütünlüğü, kütle, iç yapının (şok damarları, kondrüller) görünmesi ve belgelenmiş bulunuş yeri önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Parçaların çoğu ince, siyah, mat bir erime kabuğuyla kaplıdır; kırık yüzlerde açık ya da koyu gri bir iç görülür.
2
İçinde ince siyah şok damarları ve küçük yuvarlak kondrüller seçilir.
3
Bir parçanın gerçekten Çelyabinsk'ten geldiğini yalnızca belgesi ve laboratuvar analizi gösterebilir.

Yanlış bilinenler

YanlışÇelyabinsk'teki yaralanmalara düşen meteorit parçaları yol açtı.
DoğrusuYaralanmaların tümü dolaylıdır. Çoğu, patlamanın şok dalgasıyla içeri doğru kırılan pencere camlarından oldu; ayrıca güçlü ışık bazı kişilerde göz ağrısı ve güneş yanığına benzer yanıklara yol açtı. Ölen olmadı.
YanlışÇelyabinsk, aynı gün Dünya'nın yakınından geçen 367943 Duende asteroidinin bir parçasıydı.
DoğrusuDuende yaklaşık 16 saat sonra geçti ve iki cismin yörüngeleri tamamen farklıydı; aralarında bir bağ yoktur. Çelyabinsk asteroidi büyük olasılıkla asteroit kuşağından gelmişti.

Bunu biliyor muydun?

Patlamanın ardından gelen şok dalgası, ışıktan yaklaşık iki buçuk dakika sonra yere ulaştı. Yaralananların çoğu, şok dalgasıyla içeri doğru kırılan camlarla yaralandı.

Öğretmen Yulia Karbışeva, ışığı görünce öğrencilerine pencerelerden uzaklaşıp sıraların altına girmelerini söyledi; 44 çocuğun hiçbiri camlarla yaralanmadı, kendisi ise ağır yaralandı.

Patlamanın ses altı dalgaları (infrases) dünyayı birkaç kez dolaştı ve nükleer deneyleri izleyen 20 istasyon tarafından kaydedildi; biri 15.000 kilometre uzakta, Antarktika'daydı.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Çebarkul Gölü, Çelyabinsk Oblastı, Rusya · Tip lokaliteDonmuş gölün yüzeyinde 6 metrelik bir delik açan parça, 16 Ekim 2013'te gölün dibinden çıkarıldı: 654 kg ile meteoritin bulunan en büyük parçası.
Çelyabinsk'in güneyi (Korkino, Yemanjelinsk), Rusya · Bilinen bulunuş yeriPatlamanın merkezinin altındaki bölge. Çok sayıda küçük meteorit karla kaplı tarlalara saçıldı. Nokta Yemanjelinsk'i gösterir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Çelyabinsk meteoriti nedir?

Çelyabinsk asteroidi neden önceden görülmedi?

Asteroit Dünya'ya Güneş'e yakın bir yönden yaklaştı; bu yüzden teleskoplar onu atmosfere girmeden fark edemedi. Aynı gün, ondan büyük 367943 Duende asteroidinin önceden bilinen yakın geçişi de vardı, ama iki cismin yörüngeleri çok farklıydı.

Çelyabinsk meteoriti ne işe yarar?

Çelyabinsk meteoriti ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,99–3,43 g/cm³’tür.

Çelyabinsk meteoriti nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Çebarkul Gölü, Çelyabinsk Oblastı, Rusya; Çelyabinsk'in güneyi (Korkino, Yemanjelinsk), Rusya.

Çelyabinsk meteoriti gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Parçaların çoğu ince, siyah, mat bir erime kabuğuyla kaplıdır; kırık yüzlerde açık ya da koyu gri bir iç görülür. İçinde ince siyah şok damarları ve küçük yuvarlak kondrüller seçilir. Bir parçanın gerçekten Çelyabinsk'ten geldiğini yalnızca belgesi ve laboratuvar analizi gösterebilir.

Çelyabinsk meteoriti değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Çelyabinsk parçalarının değerini, son yüzyılın en ünlü ve en çok belgelenmiş meteorit olaylarından birinden gelmeleri artırır. Ayrıca erime kabuğunun bütünlüğü, kütle, iç yapının (şok damarları, kondrüller) görünmesi ve belgelenmiş bulunuş yeri önemlidir.