Kayaç

Skorya (cüruf taşı)

Scoria

Gazla köpürüp havada donan, delik deşik koyu volkanik taş: bahçelerde, mangallarda ve hafif betonda kullanılan “cüruf”.

Diğer adları: Cüruf taşı · Volkanik cüruf · Lav cürufu

Halk arasında: Maden ve hammadde
Gündelik hayatta
Endüstriyel
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: B. Domangue · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5–6

Özgül ağırlık1–2 g/cm³

Renkler

siyah
koyu kahverengi
kırmızımsı kahverengi
mor-kırmızı
koyu gri

Bileşim: Çoğunlukla bazalt ya da andezit bileşimli; ince kristaller (plajiyoklaz, piroksen, bazen olivin) içeren ya da camsı bir hamur. Kırmızımsı renkler demirin oksitlenmesinden gelir.
Doku: Çok gözenekli (veziküler): lavdaki gazların oluşturduğu iri, yuvarlak ya da uzamış kabarcık boşlukları kayacın büyük bölümünü kaplar. Boşluklar arasındaki cam duvarlar pomzadakinden kalındır; bu yüzden çoğu parça suda yüzmez. Yüzey pürüzlü ve keskin köşelidir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 2/9 ·Tonla ölçülen hammadde

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Skorya, yanardağdan fırlatılan gazla dolu lav parçalarının havada soğumasıyla oluşan, koyu renkli ve çok gözenekli bir volkanik kayaçtır. Bileşimi çoğunlukla bazalt ya da andezittir. Pomzadan farkı, daha ağır olması, koyu renkli olması ve çoğu parçasının suda batmasıdır. Yanardağın çevresinde birikerek skorya konilerini oluşturur. Kula gibi genç volkanik alanlarda bol bulunur. “Lav taşı” bileklikler genellikle skoryadan yapılır.

Görseller

Skorya (cüruf taşı) örneği (2) — Fotoğraf: Digon3 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Yükselen magmada basınç düşünce içindeki gazlar (su buharı, karbondioksit) kabarcıklar hâlinde ayrılır. Gazca zengin lav, patlamayla havaya fırlatıldığında küçük parçalara ayrılır; bu parçalar, kabarcıkları içinde donarak delik deşik skoryaya dönüşür. Parçalar yanardağın çevresine düşüp birikerek dik yamaçlı (30°-40° eğimli), çanak biçimli kraterli skorya konilerini oluşturur. Bu koniler genellikle on metrelerden birkaç yüz metreye kadar yüksekliktedir.

Skorya çoğunlukla bazalt ya da andezit bileşimindedir. Kırmızımsı renkler, demirin hava ile temasta oksitlenmesinden kaynaklanır. Daha silisli ve daha köpüklü lavdan ise açık renkli pomza oluşur.

Ne işe yarar?

Hafif beton ve yapı: Skorya (lav cürufu), tüf ve pomza gibi doğal hafif agregalar arasındadır; hafif beton ve bloklarda kullanılır.
Yol yapımı: Donla kabarmayı önleyici dolgu olarak yol altyapısında kullanılır.
Bahçe ve peyzaj: Toprağın havalanmasını ve suyu tutmasını iyileştirmek için, ayrıca drenaj ve süs amacıyla kullanılır.
Mangal ve ısı: Gazlı mangallarda ısıyı tutup yayan yüksek sıcaklığa dayanıklı malzeme olarak kullanılır.
Takı: Delinip yuvarlatılan skorya boncukları “lav taşı” adıyla satılır; ayrıntılar için lav taşı sayfasına bakın.

Türkiye’de skorya

Manisa’daki Kula-Salihli Jeoparkı, yaklaşık 300 km²’lik alanda 150 metreyi aşmayan 80 skorya konisi ve beş maar (volkanik patlama çukuru) barındırır. Üç püskürme evresi yaklaşık 1,1 milyon, 300 bin ve 15 bin yıl önce gerçekleşmiştir. Antik Çağ coğrafyacısı Strabon bu bölgeyi “yanık ülke” anlamına gelen Katakekaumene adıyla anmıştır. Kula’nın kapkara lav akıntıları ve kırmızımsı skorya konileri, skoryanın doğadaki hâlini görmek için en iyi yerlerdendir. Pomza için: pomza.

Değerini ne belirler?

Skorya bol bulunan ve ucuz bir hammaddedir; torba ya da ton hesabıyla satılır. Değerini tane boyu, gözenek yapısı, sağlamlığı ve taşıma maliyeti belirler: hafif beton ve yol dolgusunda sağlam ve düzgün tane boyunda, bahçe ve mangalda ise renkli ve temiz parçalar aranır. Ocağın tüketim yerine yakın ve yüzeye yakın olması maliyeti düşürür. Takı boncuğunda işçilik (delme, yuvarlatma) ve boncukların boy ve renk birliği önemlidir; boyalı boncuklar doğal renkli olanlardan daha değerli değildir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Koyu kahverengi, siyah, kırmızımsı kahverengi ya da mor-kırmızı renkli, delik deşik bir taştır; boşlukları büyük ve yuvarlaktır.
2
Yüzeyi pürüzlü ve keskin köşelidir; elde zımpara gibi hissedilir. Boyutuna göre sıradan taştan belirgin biçimde hafiftir, ama pomza kadar hafif değildir.
3
Çoğu parça suya atılınca batar; suda yüzen, açık renkli volkanik taş pomzadır.
4
Kırıldığında içi de gözeneklidir; boşluklar arasındaki duvarlar camsı ya da ince kristallidir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Demir-çelik fabrikalarından çıkan “cüruf” (yüksek fırın cürufu) yapay bir atık maddedir; doğal skoryayla karıştırılabilir. Doğal skorya yanardağ bölgelerinde bulunur.
Takılarda ve süs eşyalarında “lav taşı” diye satılan koyu boncukların çoğu doğal skorya ya da gözenekli bazalttır; canlı renkli olanlar boyanmıştır.
Yanardağ tüfü de gözeneklidir ama kırıntılı, küllerin sertleşmesinden oluşmuş bir kayaçtır; skorya ise lav parçalarının kendisidir.

Yanlış bilinenler

YanlışCüruf taşı, fabrika atığıdır; yapay bir malzemedir.
DoğrusuTürkçede “cüruf” sözcüğü hem demir-çelik fabrikalarının yapay atığını (yüksek fırın cürufu) hem de doğal volkanik skoryayı anlatır. Volkanik cüruf (skorya) tamamen doğaldır; yanardağdan fırlatılan, gazla köpürmüş lav parçalarının donmasıyla oluşur.
YanlışSkorya ile pomza aynı taştır.
Doğrusuİkisi de gözeneklidir ama pomza açık renkli, çok hafif ve çoğunlukla suda yüzen bir kayaçtır; skorya ise koyu renklidir, boşlukları daha iri ve duvarları daha kalındır, bu yüzden çoğu parçası suda batar.

Bunu biliyor muydun?

Meksika'da Parícutin, 20 Şubat 1943'te bir mısır tarlasında yerden yükselerek ortaya çıktı ve 1952'ye kadar sürdürdüğü püskürmelerle 424 metre yüksekliğinde bir skorya konisi kurdu.

Yeni Zelanda'daki Auckland volkanik alanında skorya konilerinin birçoğu inşaat malzemesi için taş ocağı olarak işletildiğinden küçülmüş, kimisi tamamen yok olmuştur.

Arizona'daki Sunset Crater (“Gün Batımı Krateri”), yaklaşık MS 1085'te oluşan koninin kırmızımsı ve turuncu skoryasından adını almıştır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Sunset Crater, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriMS 1085 dolayında oluşan, çevresinden 340 metre yüksek skorya konisi; kırmızımsı ve turuncu skoryası adını vermiştir. 1930'da ulusal anıt ilan edilmiştir.
Parícutin, Michoacán, Meksika · Tarihî kaynak1943'te bir mısır tarlasında ortaya çıkıp 1952'ye kadar püsküren yanardağ; 424 metre yüksekliğe ulaşan skorya konisi oluşturmuştur.
Cerro Negro, León, Nikaragua · Bilinen bulunuş yeri“Kara Tepe” anlamına gelen, 728 metrelik bazaltik skorya konisi; 1850'de ortaya çıkmış, Orta Amerika'nın en genç yanardağıdır ve o tarihten beri yaklaşık yirmi üç kez püskürmüştür.
Auckland Volkanik Alanı, Yeni Zelanda · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 53 volkandan oluşan, son püskürmesi Rangitoto'da yaklaşık 600 yıl önce olan alanda skorya konilerinin birçoğu yapı malzemesi için (özellikle skorya) taş ocağı olarak işletilerek küçülmüş ya da yok olmuştur.
Kula-Salihli Jeoparkı, Manisa · Önemli yatakYaklaşık 300 km²'lik alanda, 150 metreyi aşmayan 80 skorya konisi ve beş maar vardır; üç püskürme evresi yaklaşık 1,1 milyon, 300 bin ve 15 bin yıl önce gerçekleşmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Skorya nedir?

Skorya ne işe yarar?

Hafif beton ve yapı: Skorya (lav cürufu), tüf ve pomza gibi doğal hafif agregalar arasındadır; hafif beton ve bloklarda kullanılır. Yol yapımı: Donla kabarmayı önleyici dolgu olarak yol altyapısında kullanılır. Bahçe ve peyzaj: Toprağın havalanmasını ve suyu tutmasını iyileştirmek için, ayrıca drenaj ve süs amacıyla kullanılır. Mangal ve ısı: Gazlı mangallarda ısıyı tutup yayan yüksek sıcaklığa dayanıklı malzeme olarak kullanılır. Takı: Delinip yuvarlatılan skorya boncukları “lav taşı” adıyla satılır; ayrıntılar için lav taşı sayfasına bakın.

Skorya ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1–2 g/cm³’tür.

Skorya nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Kula-Salihli Jeoparkı, Manisa; Parícutin, Michoacán, Meksika; Sunset Crater, Arizona, ABD; Cerro Negro, León, Nikaragua; Auckland Volkanik Alanı, Yeni Zelanda.

Skorya Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Kula-Salihli Jeoparkı, Manisa.

Skorya gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Koyu kahverengi, siyah, kırmızımsı kahverengi ya da mor-kırmızı renkli, delik deşik bir taştır; boşlukları büyük ve yuvarlaktır. Yüzeyi pürüzlü ve keskin köşelidir; elde zımpara gibi hissedilir. Boyutuna göre sıradan taştan belirgin biçimde hafiftir, ama pomza kadar hafif değildir. Çoğu parça suya atılınca batar; suda yüzen, açık renkli volkanik taş pomzadır. Demir-çelik fabrikalarından çıkan “cüruf” (yüksek fırın cürufu) yapay bir atık maddedir; doğal skoryayla karıştırılabilir. Doğal skorya yanardağ bölgelerinde bulunur.

Skorya değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Skorya bol bulunan ve ucuz bir hammaddedir; torba ya da ton hesabıyla satılır. Değerini tane boyu, gözenek yapısı, sağlamlığı ve taşıma maliyeti belirler: hafif beton ve yol dolgusunda sağlam ve düzgün tane boyunda, bahçe ve mangalda ise renkli ve temiz parçalar aranır. Ocağın tüketim yerine yakın ve yüzeye yakın olması maliyeti düşürür. Takı boncuğunda işçilik (delme, yuvarlatma) ve boncukların boy ve renk birliği önemlidir; boyalı boncuklar doğal renkli olanlardan daha değerli değildir.