Kayaç
Boksit
Bauxite
Alüminyumun hammaddesi olan kırmızımsı kayaç: bir ton alüminyum için yaklaşık dört ton boksit gerekir. Seydişehir ve Akseki Türkiye'nin en zengin yataklarıdır.
Diğer adları: Alüminyum cevheri · Karstik boksit (kireçtaşı oyuklarında oluşan tür) · Lateritik (silikat) boksit (tropik iklimde oluşan tür)
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Endüstriyel
- Cevher
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Boksit, alüminyum hidroksit minerallerinin (jibsit, böhmit, diyaspor) demir oksitleri ve kille karıştığı, mat ve topraksı bir kayaçtır. Alüminyum metalinin ticari ölçekteki başlıca hammaddesidir: dünya boksit üretiminin yüzde 90'ı alüminyum eldesine gider (İMİB). Türkiye, USGS'ye göre 2024'te yaklaşık 3,7 milyon ton boksit çıkarmıştır; MTA, Konya'nın Seydişehir ve Antalya'nın Akseki yöresindeki yatakları ülkenin en zengin boksiti olarak gösterir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Boksit, genellikle tropikal ve subtropikal bölgelerde, aşırı yıkanmış toprağın (lateritin) silisini ve öteki çözünen maddelerini yitirip alüminyumca zenginleşmesiyle oluşur. İMİB ve MTA, oluşum biçimine göre iki türü ayırır. Silikat (lateritik) boksitler, alüminyumca zengin silikat kayaçların (granit, bazalt gibi) yağışlı ve ılık iklimde aşınıp yıkanmasıyla oluşur; yüzey akıntıları öteki elementleri uzaklaştırdıkça alüminyum geride birikir. Karstik boksitler ise kireçtaşı ve dolomit oyuklarında oluşur: alüminyumu başka yerde çözmüş asidik yüzey suları kireçtaşında nötrleşir ve alüminyum burada çöker. Türkiye’deki yatakların çoğu Toros kuşağındadır (MTA).
Mineral içeriğine göre üç tür vardır: diyasporitik boksitler yüksek sıcaklıkta, jibsitik boksitler düşük sıcaklıkta, böhmitik boksitler ise jibsitin suyunu yitirmesi sırasında ara ürün olarak oluşur (İMİB). Boksit sonradan gömülüp ısı ve basınç görürse başkalaşır; zımpara taşı ve değerli diyaspor (zultanit) bu yolla ortaya çıkan akrabalarıdır.
Ne işe yarar?
- Alüminyum: İMİB’e göre dünya boksit üretiminin yüzde 90’ı alüminyum eldesinde kullanılır. Alüminyum; hafifliği, dayanıklılığı ve paslanmaya karşı direnciyle inşaat, otomotiv, ambalaj, savunma sanayisi ve taşımacılıkta kullanılır ve MTA’ya göre demir-çelikten sonra en çok üretilen ikinci metaldir.
- Aşındırıcı, refrakter ve çimento: Boksitin geri kalanı kimya, refrakter (ısıya dayanıklı malzeme), aşındırıcı ve çimento sanayisine gider. USGS’ye göre ABD’de boksitin bir bölümü aşındırıcı, çimento, kimyasal, proppant (kuyuya kum yerine basılan sert tane) ve refrakter ürünlerine, çelik fabrikalarında ise cüruf düzenleyici olarak gider.
- Alümina ürünleri: Alüminanın bir bölümü seramik, aşındırıcı, kimyasal ve refrakter ürünlerde kullanılır (USGS).
- Sinterlenmiş boksit: Kumlama aşındırıcısı ve petrol-gaz kuyularında çatlak açmak için kullanılan proppant olarak işe yarar (geology.com).
Türkiye’de
Türkiye’de boksit arama çalışmaları MTA tarafından 1940’larda başlamıştır. MTA ve İMİB’e göre ülkenin toplam (görünür, muhtemel ve mümkün) boksit kaynağı 422 milyon ton, bunun işletilebilir bölümü 63 milyon tondur; yatakların çoğu Toros kuşağındadır. USGS’nin 2026 tablosunda Türkiye rezervi 69 milyon ton olarak yer alır. Aynı tabloya göre Türkiye 2024’te yaklaşık 3,7 milyon ton (2025 tahmini 3,8 milyon ton) boksit çıkarmıştır; bu, dünya sıralamasında yaklaşık 12. sıradır ve dünya üretiminin yüzde 1’inin altındadır. Rakamlar yıldan yıla değişir: İMİB raporundaki USGS verisinde Türkiye 2017’de yaklaşık 1 milyon ton üretmişti. USGS’ye göre 2021–24 arasında ABD’nin boksit ithalatının yüzde 16’sı Türkiye’den gelmiştir. İMİB’e göre Şubat 2021’de 34 boksit işletme ruhsatı vardı; bunların 8’i Muğla’da, 5’er tanesi Gaziantep ve Isparta’da, 4’ü Karaman’dadır.
MTA’nın 2018 tarihli çizelgesi, başlıca bölgeleri şöyle verir (toplam kaynak / işletilebilir rezerv):
- Seydişehir (Konya) – Akseki (Antalya): 36,5 milyon ton / 31 milyon ton; böhmitik. Türkiye’nin en zengin yatağıdır. Vikipedi’ye göre Seydişehir yöresindeki boksit 1939–1944 dönemindeki kalkınma planı sırasında bulunmuştur. Alüminyum oranı yüzde 50’nin üzerinde olan sahalar 1965’te MTA tarafından Etibank’a devredilmiştir.
- Muğla (Milas–Yatağan): 20,6 milyon ton / 17,5 milyon ton; diyasporitik. Sahalarda zaman zaman üretim yapılmış, işletmeler sonradan kapanmıştır (MTA, İMİB). Milas’taki metaboksit katmanlarında mücevher kalitesinde diyaspor (zultanit) de oluşmuştur.
- Adana (Tufanbeyli–Saimbeyli): 11,5 milyon ton / 9,8 milyon ton; diyasporitik.
- Zonguldak (Kokaksu): 9,3 milyon ton / 5 milyon ton; böhmitik. Toros kuşağı dışında bilinen en önemli yataklardır, ama tesislere uzaklık işletmeyi pahalı kıldığı için işletilmemektedir (İMİB).
- Isparta (Yalvaç–Şarkikaraağaç) ve İslahiye–Payas (Gaziantep ve Hatay): Demirli-diyasporitik boksit; sırasıyla yaklaşık 115,6 ve 215,5 milyon ton muhtemel ve mümkün kaynak vardır, ama teknolojik sorunlar nedeniyle bu yataklardan alüminyum için üretim yapılamamıştır. İMİB, özellikle Yalvaç’taki düşük tenörlü cevherin gelecekte Seydişehir tesisleri için potansiyel olabileceğini belirtir.
- Ayrıca Bolkardağı (Mersin) ve Alanya’da da boksit yatakları vardır.
Seydişehir Eti Alüminyum. MTA’ya göre Etibank ile Sovyetler Birliği’nin Tyazpromexport kuruluşu 9 Mayıs 1967’de yılda 60.000 ton sıvı (birincil) alüminyum kapasiteli Eti Alüminyum Entegre Tesisleri için anlaşma imzalamıştır; ilk alümina 1973’te, ilk birincil alüminyum 1974’te üretilmiştir. Tesis, Türkiye’nin tek entegre alüminyum tesisidir ve 2005’te özelleştirilmiştir. MTA, tesisin 2016’da 50 bin ton, 2017’de 82 bin ton birincil alüminyum ürettiğini, bunun sektörün hammadde ihtiyacının yalnızca yaklaşık yüzde 25’ini karşıladığını yazar; Türkiye alüminyum imalat sanayisinin hammaddesi olan birincil alüminyumun büyük bölümünü ithal eder. İMİB raporu ise Türkiye’nin boksit ihraç edip alüminyum talebini ithalatla karşıladığını, bu yüzden de ucuza boksit satmanın uzun vadede olumsuz sonuçlar doğurabileceğini yazar.
Değerini ne belirler?
Boksit ton hesabıyla satılan bir cevherdir ve değerini en çok içindeki alüminyum (alümina) oranı ile silis gibi zararlı safsızlıkların azlığı belirler. Mineral türü de önemlidir: İMİB'e göre diyasporitten alüminyum üretimi en çok elektrik tüketen cevher türüdür; demirce zengin ve düşük tenörlü boksit ise alümina fabrikaları için elverişsizdir ve ülke içinde çimento fabrikalarında kullanılır ya da dış pazara satılır. Yatağın büyüklüğü, açık ocağa elverişliliği, rafineri ve limana uzaklık (navlun) ve piyasa talebi de belirleyicidir; İMİB, Zonguldak–Kokaksu yatağının tesislerden uzaklığı yüzünden işletilmediğini belirtir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Mat ve topraksı bir kayaçtır; rengi beyaz, krem, gri, pembe, kırmızı ya da kahverengidir (renk demir oksitlerinden gelir). Lateritik türlerinde bezelye iriliğinde yuvarlak taneler (pizolit) ve benekli bir doku görülür; bu doku sahada tanımaya yardım eder.
- 2
Yumuşak (Mohs sertliği 1–3) ve hafiftir (yoğunluğu 2–2,5 g/cm³): aynı kırmızı renkteki bir demir cevherinden belirgin biçimde hafif gelir. Bazı yatakların boksiti sert ve yoğundur, bazılarınınki kolay ufalanır.
- 3
Çizgi rengi genellikle beyazdır (demir lekeleri rengi değiştirebilir); dilinimi yoktur.
- 4
Cevherin boksit sayılması için alüminyum oranının yeterince yüksek olması gerekir: İMİB'e göre alüminyum üretiminde kullanılan boksit genellikle yüzde 30–60 alüminyum içerir. Bu oran gözle anlaşılamaz, kimyasal çözümleme gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Demirce zengin laterit, kırmızı toprak ve hematit ya da gotit gibi demir cevherleri boksite benzer. Demir cevherleri çok daha ağırdır; kırmızı toprak ve lateritin boksit sayılması için alüminyum oranının çözümlemeyle gösterilmesi gerekir.
- Beyaz ya da bej boksit, kaolen gibi killere benzeyebilir. Kil ağırlıklı kayaçlar alüminyum bakımından fakir olduğundan boksit sayılmaz; USGS, kilden alümina üretiminin teknik olarak mümkün ama boksitle rekabet edemeyecek kadar pahalı olduğunu belirtir.
Güvenlik
Boksit elle tutulduğunda zararsızdır. Madenlerde, kırma ve öğütme sırasında çıkan ince toz solunmamalıdır. Boksitten alümina üretilirken ortaya çıkan kırmızı çamur, pH'ı yaklaşık 13 olan çok bazik bir atıktır; depolanması iyi yönetilmezse çevreyi kirletir. Macaristan'da 2010'da yaşanan kırmızı çamur kazası Marcal Nehri'ni kirletmiştir.
Yanlış bilinenler
YanlışAlüminyum doğrudan boksitin eritilmesiyle elde edilir.
DoğrusuBoksit önce Bayer yöntemiyle alümina denen beyaz bir alüminyum oksit tozuna çevrilir, alümina da elektrolizle metal alüminyuma dönüştürülür. Yaklaşık 4 ton boksitten 2 ton alümina, 1 ton alüminyum elde edilir; elektrolizde çok elektrik harcanır.
YanlışKırmızı ya da kahverengi her taş ve toprak boksittir; boksit hep kırmızıdır.
DoğrusuKırmızı rengi demir oksitleri verir ve aynı ayrışma sürecinde demirce zengin laterit gibi alüminyumca fakir kayaçlar da oluşur. Boksit beyaz, krem, gri ya da pembe de olabilir; boksit sayılması için alüminyum oranının yeterli olması gerekir. Nitekim İslahiye–Payas ve Yalvaç yörelerindeki demirli boksitlerin rezervi büyük olduğu hâlde teknolojik sorunlar nedeniyle bunlardan alüminyum için üretim yapılamamıştır.
Bunu biliyor muydun?
Boksit adı, Fransız jeolog Pierre Berthier'in 1821'de bu kayacı bulduğu Provence'taki Les Baux köyünden gelir. ABD'nin Arkansas eyaletinde ise kasabanın kendisi Bauxite adını taşır; cevher burada 1890'ların başında bulunmuştur.
Boksitten alüminyum tek adımda elde edilmez. Önce Bayer yöntemiyle alümina (alüminyum oksit), sonra elektrolizle metal alüminyum üretilir. Yaklaşık 4 ton boksitten 2 ton alümina, 2 ton alüminadan da 1 ton alüminyum çıkar (İMİB, USGS).
Türkiye'nin tek entegre alüminyum tesisi olan Seydişehir'deki Eti Alüminyum için Etibank ile Sovyetler Birliği (Tyazpromexport) 9 Mayıs 1967'de anlaşma imzalamıştır; tesiste ilk alümina 1973'te, ilk birincil alüminyum 1974'te üretilmiştir (MTA).
Alüminyum, yer kabuğunda oksijen ve silisyumdan sonra en bol bulunan elementtir (İMİB), ama doğada saf metal olarak bulunmaz; ticari olarak neredeyse yalnızca boksitten elde edilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Les Baux-de-Provence, Provence, Fransa · Tip lokaliteBoksit, 1821'de Fransız jeolog Pierre Berthier tarafından Les Baux köyü yakınında bulunmuş ve adını bu köyden almıştır (Vikipedi). Koordinat köyün konumudur.
- Boké Bölgesi, Gine · Önemli yatakVikipedi'ye göre Boké Bölgesi, Gine'nin boksit rezervlerinin büyük bölümüne ev sahipliği yapar. USGS'ye göre Gine 2024'te yaklaşık 142 milyon tonla dünyanın en büyük boksit üreticisidir. Koordinat bölgenin genel konumudur.
- Weipa, Queensland, Avustralya · Önemli yatakVikipedi'ye göre Weipa'daki devasa boksit yatakları 1955'te jeolog Henry Evans tarafından saptanmıştır; maden dünyanın en büyük boksit madenlerinden biridir. USGS'ye göre Avustralya 2024'te yaklaşık 100 milyon ton üretmiştir. Koordinat Weipa kasabasının konumudur.
- Orta parishler (Manchester, St Ann, St Elizabeth), Jamaika · Önemli yatakVikipedi'ye göre Jamaika'da boksit St Elizabeth, Manchester, Clarendon, St Catherine, St Ann ve Trelawny parishlerinde bulunur; yatakların 1940'larda bulunması ülke ekonomisini şeker ve muzdan madenciliğe kaydırmıştır. Britannica, Jamaika'yı önemli boksit sahaları arasında anar. Koordinat bölgenin genel konumudur.
- Bauxite, Saline İlçesi, Arkansas, ABD · Bilinen bulunuş yeriBoksit buradaki kasabada 1890'ların başında bulunmuş, kasaba adını cevherden almıştır. Pittsburgh Reduction Company (sonra ALCOA) 1905'te ilçede geniş arazi satın almış, üretim İkinci Dünya Savaşı'nda 1943'te yılda 6 milyon kısa tona çıkmıştır (Vikipedi).
- Seydişehir, Konya · Önemli yatakMTA'ya göre Seydişehir–Akseki yöresindeki böhmitik boksit, Türkiye'nin en zengin yatağıdır ve alüminyum tesisinin hammaddesini sağlar: toplam rezerv 36,5 milyon ton, işletilebilir rezerv 31 milyon tondur. Ülkenin tek entegre alüminyum tesisi (Eti Alüminyum) buradadır. Koordinat Seydişehir ilçe merkezinin konumudur.
- Akseki, Antalya · Önemli yatakSeydişehir–Akseki boksit alanının Antalya tarafı; MTA bu iki yöreyi tek rezerv alanı olarak verir. Koordinat Akseki ilçe merkezinin konumudur.
- Milas–Yatağan yöresi, Muğla · Bilinen bulunuş yeriMTA'ya göre diyasporitik boksit; toplam rezerv 20,6 milyon ton, işletilebilir rezerv 17,5 milyon ton. Sahalarda zaman zaman üretim yapılmış, işletmeler sonradan kapanmıştır. Koordinat iki ilçenin arasında yaklaşık bir noktadır.
- Tufanbeyli–Saimbeyli yöresi, Adana · Bilinen bulunuş yeriMTA'ya göre diyasporitik boksit; toplam rezerv 11,5 milyon ton, işletilebilir rezerv 9,8 milyon ton. Koordinat iki ilçenin arasında yaklaşık bir noktadır.
- Kokaksu yöresi, Zonguldak · Bilinen bulunuş yeriToros kuşağı dışında bilinen en önemli boksit yatakları olan böhmitik tür; bölgenin tesislere uzak olması maliyeti artırdığı için işletilmemektedir (MTA, İMİB). Koordinat Zonguldak kentinin konumudur, yatağın tam yeri değildir.
- Yalvaç–Şarkikaraağaç yöresi, Isparta · Bilinen bulunuş yeriMTA'ya göre demirli-diyasporitik boksit; yaklaşık 115,6 milyon ton muhtemel ve mümkün kaynak, ama teknolojik sorunlar nedeniyle işletilebilir rezerv yok. Düşük tenörlü cevherin gelecekte Seydişehir tesisleri için potansiyel olabileceği belirtilir. Koordinat iki ilçenin arasında yaklaşık bir noktadır.
- İslahiye–Payas yöresi, Gaziantep ve Hatay · Bilinen bulunuş yeriTürkiye'nin en büyük boksit kaynağı: MTA'ya göre demirli-diyasporitik cevherde yaklaşık 215,5 milyon ton muhtemel ve mümkün kaynak vardır, ama teknolojik sorunlar nedeniyle bu yataklardan üretim yapılamamıştır. Koordinat iki ilçenin arasında yaklaşık bir noktadır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Boksit nedir?
Boksit, alüminyum hidroksit minerallerinin (jibsit, böhmit, diyaspor) demir oksitleri ve kille karıştığı, mat ve topraksı bir kayaçtır. Alüminyum metalinin ticari ölçekteki başlıca hammaddesidir: dünya boksit üretiminin yüzde 90'ı alüminyum eldesine gider (İMİB). Türkiye, USGS'ye göre 2024'te yaklaşık 3,7 milyon ton boksit çıkarmıştır; MTA, Konya'nın Seydişehir ve Antalya'nın Akseki yöresindeki yatakları ülkenin en zengin boksiti olarak gösterir.
Boksit ne işe yarar?
Alüminyum: İMİB'e göre dünya boksit üretiminin yüzde 90'ı alüminyum eldesinde kullanılır. Alüminyum; hafifliği, dayanıklılığı ve paslanmaya karşı direnciyle inşaat, otomotiv, ambalaj, savunma sanayisi ve taşımacılıkta kullanılır ve MTA'ya göre demir-çelikten sonra en çok üretilen ikinci metaldir. Aşındırıcı, refrakter ve çimento: Boksitin geri kalanı kimya, refrakter (ısıya dayanıklı malzeme), aşındırıcı ve çimento sanayisine gider.
Boksit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 1–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2–2,5 g/cm³’tür.
Boksit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Les Baux-de-Provence, Provence, Fransa; Boké Bölgesi, Gine; Weipa, Queensland, Avustralya; Orta parishler (Manchester, St Ann, St Elizabeth), Jamaika; Seydişehir, Konya.
Boksit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Seydişehir, Konya; Akseki, Antalya; Milas–Yatağan yöresi, Muğla; Tufanbeyli–Saimbeyli yöresi, Adana; Kokaksu yöresi, Zonguldak; Yalvaç–Şarkikaraağaç yöresi, Isparta; İslahiye–Payas yöresi, Gaziantep ve Hatay.
Boksit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Mat ve topraksı bir kayaçtır; rengi beyaz, krem, gri, pembe, kırmızı ya da kahverengidir (renk demir oksitlerinden gelir). Lateritik türlerinde bezelye iriliğinde yuvarlak taneler (pizolit) ve benekli bir doku görülür; bu doku sahada tanımaya yardım eder. Yumuşak (Mohs sertliği 1–3) ve hafiftir (yoğunluğu 2–2,5 g/cm³): aynı kırmızı renkteki bir demir cevherinden belirgin biçimde hafif gelir. Bazı yatakların boksiti sert ve yoğundur, bazılarınınki kolay ufalanır. Çizgi rengi genellikle beyazdır (demir lekeleri rengi değiştirebilir); dilinimi yoktur. Demirce zengin laterit, kırmızı toprak ve hematit ya da gotit gibi demir cevherleri boksite benzer. Demir cevherleri çok daha ağırdır; kırmızı toprak ve lateritin boksit sayılması için alüminyum oranının çözümlemeyle gösterilmesi gerekir.
Boksit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Boksit ton hesabıyla satılan bir cevherdir ve değerini en çok içindeki alüminyum (alümina) oranı ile silis gibi zararlı safsızlıkların azlığı belirler. Mineral türü de önemlidir: İMİB'e göre diyasporitten alüminyum üretimi en çok elektrik tüketen cevher türüdür; demirce zengin ve düşük tenörlü boksit ise alümina fabrikaları için elverişsizdir ve ülke içinde çimento fabrikalarında kullanılır ya da dış pazara satılır. Yatağın büyüklüğü, açık ocağa elverişliliği, rafineri ve limana uzaklık (navlun) ve piyasa talebi de belirleyicidir; İMİB, Zonguldak–Kokaksu yatağının tesislerden uzaklığı yüzünden işletilmediğini belirtir.
Boksit zararlı mı?
Boksit elle tutulduğunda zararsızdır. Madenlerde, kırma ve öğütme sırasında çıkan ince toz solunmamalıdır. Boksitten alümina üretilirken ortaya çıkan kırmızı çamur, pH'ı yaklaşık 13 olan çok bazik bir atıktır; depolanması iyi yönetilmezse çevreyi kirletir. Macaristan'da 2010'da yaşanan kırmızı çamur kazası Marcal Nehri'ni kirletmiştir.
Kaynaklar
- Türkiye'de Boksit Yataklarının Durumu, İşletmeciliği ve Geleceği (Türkiye İçin Önem Arz Eden Madenler Çalışması) · İstanbul Maden İhracatçıları Birliği (İMİB), 2021
- Dünyada ve Türkiye'de Alüminyum (G. Eroğlu, M. Şahiner) · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2018
- Mineral Commodity Summaries 2026: Bauxite and Alumina · U.S. Geological Survey, 2026
- Bauxite · geology.com
- Bauxite · Encyclopaedia Britannica
- Bauxite · Wikipedia
- Boksit · Vikipedi
- Seydişehir · Vikipedi
- Weipa · Wikipedia
- Boké Region · Wikipedia
- Mining industry of Jamaica · Wikipedia
- Bauxite, Arkansas · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.