Kayaç
Zımpara taşı
Emery
Korundum ve demir oksit karışımı koyu renkli kayaç: binlerce yıldır aşındırıcı olarak kullanılır, Türkiye'de Aydın ve Muğla çevresinde çıkarılır.
Diğer adları: Zımpara · Korundit (dar anlamda, korundumca zengin zımpara taşı) · Kara kum (kırılmış ya da ufalanmış zımpara)
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Endüstriyel
- Türkiye’de önemli
.jpg){kind=link}
Kısaca
Zımpara taşı (emery), çok sert bir mineral olan korundumun manyetit, hematit ve spinel gibi demirli minerallerle karıştığı, siyah ya da koyu gri, taneli ve ağır bir kayaçtır. Taşı, metali ve camı aşındırıp parlatmak için antik çağlardan beri kullanılır. Bir mineral değil kayaç olduğundan sertliği karışımına göre 6 ile 9 arasında değişir. Türkiye, Ege'deki yataklarıyla zımparanın başlıca üreticilerinden biridir.
Görseller
_slabbed_Naxos_Emery_Deposits.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Zımpara taşı, boksitin (alüminyum cevheri) yer altında ısı ve basınçla dönüşmesinden doğar. Boksitler çoğu zaman kireçtaşlarının oyuklarında birikir (karstik boksit). Bu kireçtaşları sonradan gömülüp mermere dönüşürken içindeki boksit de başkalaşır: su içeren diyaspor suyunu yitirerek korundum olur, demirli bileşenler ise manyetit, hematit ve spinel gibi minerallere dönüşür. Bu yüzden zımpara taşı mermerin içinde mercekler ve damarlar hâlinde bulunur; aşınıp yüzeye çıkmış olanları ise toprakta kopuk bloklar olarak görülür. Ege’de bu dönüşümün Alp dağ oluşumu sırasında gerçekleştiği düşünülür; İsmail Dağı’ndaki (Muğla) metaboksitler için araştırmacılar Orta Eosen’de ofiyolitlerin Menderes platformu üzerine bindirmesini işaret eder.
“Zımpara taşı” sözcüğü dar anlamda korundumca zengin kayaç (korundit) için kullanılır; geniş anlamda diyaspor ağırlıklı metaboksitleri de kapsar. Diyasporlu türler korunduma göre yumuşaktır (Mohs sertliği yaklaşık 6,5–7), korunditler ise 8–9 sertliğe ulaşır.
Ne işe yarar?
- Aşındırıcı: Kırılıp öğütülen zımpara taşı taş kesmede, metal ve ayna camı parlatmada, öğütücü disklerin ve zımpara kâğıdı ile bezinin yapımında kullanılır. Bugün zımpara kâğıtlarının çoğunda yapay aşındırıcılar bulunur; doğal zımpara daha çok metal parlatmada kalmıştır.
- Kaymaz zemin ve yol: Fabrika zeminlerinde, kaldırımlarda ve basamaklarda kaymayı önleyici malzeme olarak kullanılır; asfalta katılarak yolun tutuşunu ve dayanıklılığını artırır.
- Aşınmaya dayanıklı zemin: Üretilen zımparanın büyük bölümü, özellikle ABD’de, aşınmaya dayanıklı zemin ve yol yapımında; Asya ülkelerinde ise pirinç kabuğunun temizlenmesinde kullanılır. Beton sertleştirmede de yer alır.
- Tarihte: Antik çağda zımpara, mermeri ve değerli taşları kesip cilalamak için kullanıldı. Arkaik dönem Yunan heykeltıraşlarının giysi kıvrımlarını bu kadar zarif işleyebilmesini sağlayan aşındırıcının zımpara olduğu düşünülür.
Türkiye’de
Türkiye, zımpara taşında dünyanın başlıca üreticisidir. Britannica onu bugünkü en büyük üretici olarak anar; Aydın’daki yatakları anlatan bir derlemeye göre ise yakın geçmişte dünyanın en büyük üreticileri Türkiye ve Yunanistan iken bugün Türkiye neredeyse tek başına kalmıştır. Vikipedi’nin aktardığı ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) verilerine göre 2010’da Türkiye yaklaşık 6.000 ton, Yunanistan 2.000 ton zımpara üretmiştir. Zımpara, Türkiye’nin ve Aydın ilinin önemli ihracat ürünlerinden biridir.
Yataklar Ege’de, Menderes Masifi’nin mermerlerindedir; bu masifte demirce zengin çok sayıda zımpara yatağı bilinir. TMMOB Maden Mühendisleri Odası’nın 2019 tarihli kitabına göre Aydın’da iki bölge öne çıkar:
- Karacasu: Göztepe ve Bölükardıç yatakları halen işletilmektedir. Cevherde Al₂O₃ oranı %55–60’tır; görünür ve muhtemel rezerv yaklaşık 172.000 tondur.
- Söke: Gümüşköy ve Kayas Çiftliği sahalarında Al₂O₃ oranı %44–55’tir ve yaklaşık 55.000 ton muhtemel rezerv belirlenmiştir; kitaba göre bu sahalar terk edilmiştir.
Muğla tarafında Milas’ın güneyindeki Kayabaşı köyü yakınında, demirce zengin ve manyetik özellik gösteren bir zımpara sahası jeofizik yöntemlerle incelenmiştir. Yatağan’ın yaklaşık 15 km kuzeydoğusundaki İsmail Dağı’nda ise Geç Kretase yaşlı mermerler içinde 1–5 m kalınlıkta ve yaklaşık 3 km uzunlukta, korundum (yaklaşık %50) ve kloritoyitçe (yaklaşık %30) zengin metaboksit mercekleri vardır. Milas’taki metaboksit katmanlarında ise mücevher kalitesinde diyaspor (zultanit) de oluşmuştur.
Zımpara madenciliği Osmanlı döneminde de önemliydi. Sultan Abdülmecid, Aydın’daki zımpara madenlerini Mekke ve Medine’de yaptırdığı hastanelere gelir sağlaması için vakfetmiştir. Osmanlı belgelerine göre İngiliz girişimci Apod, 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında Aydın Vilayeti’ndeki zımpara madenlerinin hemen hepsinde söz sahibi görünür; vakfa yeterli pay ödenmediği yolundaki şikâyetler Şura-yı Devlet’e kadar taşınmıştır. Söke’deki Gümüşdağı ve Kemer çiftliği madenleri de imtiyazlara konu olmuştur. 1944 tarihli bir ABD jeoloji raporu, ülkenin kullandığı zımparanın Naxos’tan ve Türk madenlerinden geldiğini, savaş koşullarının bu sevkiyatı kestiğini kaydeder.
Değerini ne belirler?
Zımpara taşı ton hesabıyla satılan bir sanayi hammaddesidir. Değerini korundum oranı (sertlik ve kesme gücü), tane boyutu, demir oksit gibi katkıların dengesi ve cevherin kalitesinin hep aynı kalması belirler; yatağın büyüklüğü ve limana uzaklık da önemlidir. Sinterlenmiş karbür ve oksit gibi yapay aşındırıcılar bulununca zımparaya olan talep düşme eğilimine girmiştir; bugün daha çok kaymaz zemin ve yol gibi, sertliğin yeterli ve fiyatın önemli olduğu işlerde ve bazı özel parlatma işlerinde kullanılır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Siyah ya da koyu gri, taneli ve sıkı bir kayaçtır; aynı büyüklükteki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağır gelir (özgül ağırlığı yaklaşık 3,5–3,8).
- 2
Korundumca zengin parçalar çok serttir; kuvarsı ve camı çizer. Yumuşak mineraller karıştıkça sertlik düşer ve 6'ya kadar inebilir.
- 3
Bol manyetit içeren parçalar mıknatısı çekebilir. Muğla'daki bir zımpara sahasında yapılan araştırmada kayaçların ölçülebilir manyetik anomaliler oluşturduğu görülmüştür.
- 4
Çıplak gözle siyah bazalt, hematit ya da manyetit kütlelerinden ayırmak her zaman kolay değildir; kesin tanı için mikroskop ya da X-ışını kırınımı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Siyah bazalt, hematit ve manyetit kütleleri zımpara taşına benzer; ama korundum içermedikleri için çok daha yumuşaktır ve kuvarsı çizemezler.
- Ticarette “zımpara” diye satılan aşındırıcıların çoğu doğal taş değildir; sanayi ürünleri genellikle yapay alüminyum oksit ya da silisyum karbürdür.
Güvenlik
Zımpara taşını elde tutmak zararsızdır. Kırma, öğütme ve zımparalama sırasında çıkan ince toz ise solunmamalıdır; tozlu işlerde maske kullanılmalıdır. ABD'de iş sağlığı kurumu OSHA, sekiz saatlik iş günü için toplam toza 15 mg/m³, solunabilir toza 5 mg/m³ sınırı koyar.
Yanlış bilinenler
YanlışAtölyedeki “zımpara taşı” (taşlama çarkı) doğal bir taştır.
DoğrusuTaşlama çarkına Türkiye'de “zımpara taşı” denir, ama çoğu yapay aşındırıcı taneleri (alüminyum oksit, silisyum karbür, elmas ya da kübik bor nitrür) seramik, bakalit ya da kauçuk gibi bir bağlayıcıyla birleştirilerek yapılır.
YanlışZımpara kâğıdı zımpara taşından yapılır.
DoğrusuBugün zımpara kâğıtlarının çoğunda yapay alüminyum oksit ya da silisyum karbür kullanılır. Doğal zımpara taşı Britannica'ya göre zımparalarda büyük ölçüde yapay aşındırıcılarla yer değiştirmiştir; Vikipedi de onu daha çok metal parlatma için gösterir.
YanlışZımpara taşı ile korindon (korundum) aynı şeydir.
DoğrusuKorundum, alüminyum oksit mineralidir. Zımpara taşı ise korundumun manyetit, hematit ve spinel gibi demirli minerallerle karıştığı koyu renkli bir kayaçtır; bu yüzden sertliği saf korundumdan (9) düşük olabilir. Mücevher kalitesindeki korundum ise yakut ve safirdir.
Bunu biliyor muydun?
Naxos Adası'nın zımparası Neolitik çağdan beri başka adalara satılmıştır. Romalı yazar Yaşlı Plinius da mermeri kesmek ve parlatmak için kullanılan Naxos kumundan söz eder.
Osmanlı padişahı Sultan Abdülmecid, Mekke ve Medine'de yaptırdığı hastanelere gelir sağlaması için Aydın'daki zımpara madenlerini vakfetmiştir.
Saf korundum ve yapay aşındırıcılar bazı işler için fazla serttir; zımpara taşındaki daha yumuşak katkılar aşındırmayı yumuşatır. 1944 tarihli bir ABD jeoloji raporuna göre optik camı taşlamak ve bazı metalleri bitirmek için zımpara taşı bu yüzden tercih ediliyordu.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Koronos–Apeiranthos yöresi, Naxos Adası, Yunanistan · Tarihî kaynakEge'nin en ünlü zımpara yatağı; ada, zımparasını Neolitik çağdan beri başka adalara satmıştır. Samos çalışmasına göre zımpara çıkarma hakkı Apeiranthos ve Koronos köylülerine aittir.
- Mikri Lakka, Samos Adası, Yunanistan · Bilinen bulunuş yeriVathy'nin doğusunda, diyaspor ağırlıklı (kalitesi Naxos'tan düşük) zımpara. 1906–1914 arasında yaklaşık 5.000 ton çıkarılıp Fransa, Almanya, Avusturya ve ABD'ye satılmış, ocaklar kısa sürede terk edilmiştir. Koordinat eski ocakların konumudur.
- Ikaria Adası, Yunanistan · Bilinen bulunuş yeriSamos çalışmasına göre Naxos ve Samos dışında Herakleia, Sikinos, İos, Paros ve Ikaria adalarında da zımpara bulunur. Koordinat adanın genel konumudur.
- Peekskill çevresi (Cortlandt), New York, ABD · Önemli yatakBritannica'ya göre ABD'de zımpara en çok burada işletilmiştir; 1944 tarihli bir rapora göre 1936–1942 arasında ülkenin yerli zımpara üretimi tamamen Peekskill yöresindendi. Koordinat Peekskill kentinin konumudur.
- Chester, Massachusetts, ABD · Tarihî kaynakZımpara damarı 1864'te bulundu ve Amerikan İç Savaşı sırasında kuzey eyaletlerinin cephanelikleri için hemen işletildi; ocaklar 1913'te kapandı. Damar yaklaşık 6 km uzunluktadır.
- Karacasu, Aydın · Önemli yatakKaracasu'daki Göztepe ve Bölükardıç yatakları 2019 itibarıyla işletiliyordu; cevherin Al₂O₃ oranı %55–60, görünür ve muhtemel rezerv yaklaşık 172.000 ton olarak belirlenmiştir. Koordinat Karacasu ilçe merkezinin konumudur.
- Söke (Gümüşdağı, Kemer, Kayas Çiftliği), Aydın · Tarihî kaynakOsmanlı döneminde Söke'deki Gümüşdağı ve Kemer çiftliği zımpara madenleri işletme imtiyazlarına konu olmuştur. Bugün bilinen sahalar (Gümüşköy, Kayas Çiftliği) terk edilmiştir; cevherin Al₂O₃ oranı %44–55, muhtemel rezerv yaklaşık 55.000 tondur. Koordinat Söke ilçe merkezinin konumudur.
- Kayabaşı köyü çevresi, Milas, Muğla · Bilinen bulunuş yeriMilas'ın güneyindeki Kayabaşı köyü yakınında demirce zengin, manyetik özellik gösteren bir zımpara cevheri sahası vardır; sahada jeofizik çalışma yapılmıştır. Koordinat Milas ilçe merkezinin konumudur.
- İsmail Dağı, Yatağan, Muğla · Bilinen bulunuş yeriYatağan'ın yaklaşık 15 km kuzeydoğusunda, Geç Kretase yaşlı mermerler içinde yaklaşık 3 km uzanan, 1–5 m kalınlıkta korundumca zengin metaboksit mercekleri. Koordinat Yatağan ilçe merkezinin konumudur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Zımpara taşı nedir?
Zımpara taşı (emery), çok sert bir mineral olan korundumun manyetit, hematit ve spinel gibi demirli minerallerle karıştığı, siyah ya da koyu gri, taneli ve ağır bir kayaçtır. Taşı, metali ve camı aşındırıp parlatmak için antik çağlardan beri kullanılır. Bir mineral değil kayaç olduğundan sertliği karışımına göre 6 ile 9 arasında değişir. Türkiye, Ege'deki yataklarıyla zımparanın başlıca üreticilerinden biridir.
Zımpara taşı ne işe yarar?
Aşındırıcı: Kırılıp öğütülen zımpara taşı taş kesmede, metal ve ayna camı parlatmada, öğütücü disklerin ve zımpara kâğıdı ile bezinin yapımında kullanılır. Bugün zımpara kâğıtlarının çoğunda yapay aşındırıcılar bulunur; doğal zımpara daha çok metal parlatmada kalmıştır. Kaymaz zemin ve yol: Fabrika zeminlerinde, kaldırımlarda ve basamaklarda kaymayı önleyici malzeme olarak kullanılır; asfalta katılarak yolun tutuşunu ve dayanıklılığını artırır.
Zımpara taşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–9 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,5–3,8 g/cm³’tür.
Zımpara taşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Peekskill çevresi (Cortlandt), New York, ABD; Karacasu, Aydın; Koronos–Apeiranthos yöresi, Naxos Adası, Yunanistan; Chester, Massachusetts, ABD; Söke (Gümüşdağı, Kemer, Kayas Çiftliği), Aydın.
Zımpara taşı Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Karacasu, Aydın; Söke (Gümüşdağı, Kemer, Kayas Çiftliği), Aydın; Kayabaşı köyü çevresi, Milas, Muğla; İsmail Dağı, Yatağan, Muğla.
Zımpara taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Siyah ya da koyu gri, taneli ve sıkı bir kayaçtır; aynı büyüklükteki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağır gelir (özgül ağırlığı yaklaşık 3,5–3,8). Korundumca zengin parçalar çok serttir; kuvarsı ve camı çizer. Yumuşak mineraller karıştıkça sertlik düşer ve 6'ya kadar inebilir. Bol manyetit içeren parçalar mıknatısı çekebilir. Muğla'daki bir zımpara sahasında yapılan araştırmada kayaçların ölçülebilir manyetik anomaliler oluşturduğu görülmüştür. Siyah bazalt, hematit ve manyetit kütleleri zımpara taşına benzer; ama korundum içermedikleri için çok daha yumuşaktır ve kuvarsı çizemezler.
Zımpara taşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Zımpara taşı ton hesabıyla satılan bir sanayi hammaddesidir. Değerini korundum oranı (sertlik ve kesme gücü), tane boyutu, demir oksit gibi katkıların dengesi ve cevherin kalitesinin hep aynı kalması belirler; yatağın büyüklüğü ve limana uzaklık da önemlidir. Sinterlenmiş karbür ve oksit gibi yapay aşındırıcılar bulununca zımparaya olan talep düşme eğilimine girmiştir; bugün daha çok kaymaz zemin ve yol gibi, sertliğin yeterli ve fiyatın önemli olduğu işlerde ve bazı özel parlatma işlerinde kullanılır.
Zımpara taşı zararlı mı?
Zımpara taşını elde tutmak zararsızdır. Kırma, öğütme ve zımparalama sırasında çıkan ince toz ise solunmamalıdır; tozlu işlerde maske kullanılmalıdır. ABD'de iş sağlığı kurumu OSHA, sekiz saatlik iş günü için toplam toza 15 mg/m³, solunabilir toza 5 mg/m³ sınırı koyar.
Kaynaklar
- Emery (rock) · Wikipedia
- Emery · Encyclopaedia Britannica
- Aydın İlinin Maden ve Enerji Kaynakları: İhracatı Bakımından Türkiye'deki Önemi (A. Güney, E. Akgül), in: Aydın'da Madencilik: Potansiyeli ve Değerlendirilmesi · TMMOB Maden Mühendisleri Odası, 2019
- XIX. Yüzyılın Sonları ve XX. Yüzyılın Başlarında Aydın Sancağında Madencilik (A. Yiğit), in: Aydın'da Madencilik: Potansiyeli ve Değerlendirilmesi · TMMOB Maden Mühendisleri Odası, 2019
- The exploitation of emery on the island of Samos: Existing data and research perspectives (Stamatakis, Malegiannaki), Bulletin of the Geological Society of Greece 53 · Geological Society of Greece, 2018
- Origin and metamorphism of corundum-rich metabauxites at Mt. İsmail in the southern Menderes Massif, SW Turkey (Aydoğan, Moazzen), Resource Geology · Balıkesir Üniversitesi Açık Erişim, 2012
- Evaluation of magnetic data of an emery bearing ore field by edge detection methods: Muğla, Türkiye example (Öksüm, Dolmaz, Demir, Pham) · Süleyman Demirel Üniversitesi Açık Erişim
- Emery deposits near Chester, Massachusetts (E. T. Apfel), Information Circular · Massachusetts Department of Public Works; U.S. Geological Survey, 1944
- Naxos · Wikipedia
- Sandpaper · Wikipedia
- Zımpara taşı · Vikipedi
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.