Pirolüzit

Kısaca

Pirolüzit, mangan dioksittir (MnO₂); en yaygın mangan oksit minerallerinden biridir. Çelik gri ile siyah arasında, parmağı kirleten toprağımsı kütleler ya da nadiren iğnemsi kristaller hâlinde bulunur. Adı Yunanca “ateş” ve “yıkamak” sözcüklerinden gelir; camdaki rengi gidermek için kullanılmıştır. Başlıca kullanımı mangan cevheridir: mangan talebinin yüzde 85–90'ı çelik yapımına gider. Türkiye'de pirolüzit birçok yerde bulunur, ama yatakların çoğu küçük ve düşük tenörlüdür.

Görseller

Nasıl tanınır?

1. 1

   Çelik grisi, demir grisi ya da siyahtır; kristalleri metal parlaklıktadır, toprağımsı kütlesi matlaşır ve mavimsi siyaha kayar. Çizgi rengi siyah ya da mavimsi siyahtır; parmağı ve kâğıdı kirletir.

2. 2

   Sertliği değişkendir: kristalleri Mohs ölçeğinde 6–6,5 sertliğindedir, ama toprağımsı kütleleri 2 kadar yumuşaktır ve elde ufalanır. Yoğunluğu yaklaşık 4,4–5 g/cm³'tür, yani ağırdır.

3. 3

   Kristalleri nadirdir ve iğnemsi, lifsi demetler yapar; çoğu zaman salkım biçimli, böbreğimsi ya da toz gibi kütleler hâlinde bulunur. Dilinimi {110} yönlerinde mükemmeldir.

4. 4

   Öteki mangan oksitleri (psilomelan, manganit, braunit, hausmannit gibi) ona çok benzer; kesin tanı için X-ışını kırınımı (XRD) ya da mikroskop gerekir. Kaya yüzeylerindeki siyah dallanan desenlere çoğu zaman “pirolüzit” denir, ama bu desenlerin pirolüzit olduğu çoğu kez yanlıştır.

Yanlış bilinenler

• YanlışKaya yüzeyindeki eğrelti otuna ya da yosuna benzeyen siyah desenler fosil bitkidir.

  DoğrusuBunlar fosil değil, dendrit denen mineral desenleridir. Mangan ve demir bakımından zengin su kayanın çatlaklarında ve katman yüzeylerinde ilerlerken siyah mangan oksitler dallanarak büyür; ortada hiçbir canlı kalıntısı yoktur. Bu yüzden bunlara “sahte fosil” (pseudofossil) denir.

• YanlışBu siyah ağaç desenleri pirolüzittir.

  DoğrusuÇoğu kaynakta öyle yazılsa da, bu dendritlerin çok sayıda örnek üzerinde yapılan dikkatli çözümlemelerinde hiçbirinin pirolüzit olmadığı bulunmuştur (Vikipedi). Genellikle birnesit, romaneşit, todorokit, kriptomelan, holandit ve koronadit gibi başka mangan oksitleri ve hidroksitleridir.

• YanlışPillerdeki mangan dioksit madenden çıkan pirolüzittir.

  DoğrusuDoğal pirolüzit pillerde kullanılmıştır, ama yüksek kaliteli piller için sentetik mangan dioksit gerekir (Vikipedi).

Bunu biliyor muydun?

Nerede bulunur?

• Horní Blatná (Platten), Karlovy Vary Bölgesi, Çekya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, iyi pirolüzit kristallerini Horní Blatná'dan sayar; kitaptaki kimyasal çözümleme (yüzde 98,7 MnO₂) bu yöreden bir örneğe aittir. Koordinat kasabanın yaklaşık konumudur.
• Ilmenau yöresi (Elgersburg, Öhrenstock), Thüringen, Almanya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy, iyi incelenmiş pirolüzit örnekleri arasında Thüringen'de Elgersburg, Friedrichroda ve Ilmenau yakınındaki Öhrenstock'u sayar. Koordinat Ilmenau kentinin konumudur.
• Eibenstock, Saksonya, Almanya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy'nin pirolüzit için andığı Alman yerlerinden biri. Koordinat Eibenstock kasabasının konumudur.
• Ironwood, Gogebic İlçesi, Michigan, ABD · Önemli yatakHandbook of Mineralogy, ABD'deki büyük pirolüzit yataklarından biri olarak Ironwood'u (Michigan) sayar. Koordinat Ironwood kentinin konumudur.
• Leadville, Lake İlçesi, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin ABD'de pirolüzit için andığı yerlerden biri. Koordinat Leadville kentinin konumudur.
• Trakya manganez kuşağı (Çatalca–Kırklareli: Çatalca, Binkılıç, Çakıllı) · Önemli yatakAteşok'a göre Türkiye'nin en büyük ve en ekonomik, tortul tipteki manganez yatakları Çatalca'dan Kırklareli'ne uzanan bu kuşaktadır; cevher mineralleri başlıca pirolüzit, psilomelan ve bazı yerlerde manganittir. Koordinat kuşağın yaklaşık ortasıdır. Veriler eskidir (1970'ler).
• Tavas (Ulukent), Denizli · Önemli yatakYüce ve arkadaşlarına göre (1990'lar) yaklaşık 4 milyon ton rezervli Denizli–Tavas yatağı, Türkiye'de yılda 25.000 ton cevher üreten en büyük işletmedir; cevher ağırlıkça yaklaşık yüzde 30 braunit ve yüzde 24 rodokrozit içerir, pirolüzit ve psilomelan ise yalnızca yaklaşık yüzde 7'dir ve çoğunlukla çatlak dolgusu olarak braunitin ayrışmasından oluşmuştur. Koordinat Tavas ilçe merkezinin konumudur.
• Kınık köyü yöresi, Sındırgı, Balıkesir · Bilinen bulunuş yeriYüce ve arkadaşları, buradaki manganez zuhurunun cevherinin başlıca pirolüzit, psilomelan ve manganitten oluştuğunu bildirir (yaklaşık yüzde 30 Mn); fiziksel yöntemlerle yüzde 46 Mn'lik konsantre elde edilebilmiştir. Koordinat Sındırgı ilçe merkezinin konumudur.
• İliç, Erzincan · Bilinen bulunuş yeriAteşok'a göre hidrotermal oluşumlu İliç yatağında cevher mineralleri esas olarak psilomelan ve pirolüzittir; ortalama Mn içeriği yüzde 43–45'tir ve yaklaşık 100.000 ton görünür rezerv saptanmıştır. Veriler eskidir. Koordinat İliç ilçe merkezinin konumudur.
• Haymana, Ankara · Bilinen bulunuş yeriAteşok'a göre Haymana'daki üç ocakta cevher mineralleri genel olarak pirolüzit ve hausmannittir; Mn tenörü yaklaşık yüzde 47, görünür ve olası rezerv yaklaşık 215.000 tondur. Veriler eskidir. Koordinat Haymana ilçe merkezinin konumudur.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →