Üreilit

Nasıl oluşur?

Üreilitlerin nasıl oluştuğu kesin değildir. Bir görüşe göre ana gövdenin içinde kristallerin katman katman çökelmesiyle oluşmuşlardır; bazı üreilitlerde tanelerin aynı yönde dizilmiş olması bu görüşü destekler. Bir başka görüşe göre ana gövde kısmen eriyip sıvı kısmı ayrıldıktan sonra geride kalan katı artıktırlar. Hiç erimemiş ilkel malzeme ya da karbonlu kondritle bazaltik eriyiğin karışımı oldukları da öne sürülmüştür.

İçlerindeki elmasın bir bölümü, şiddetli çarpışmaların şok dalgalarıyla grafitten oluşmuş olabilir. Bu da ana gövdenin sert bir çarpışma geçmişi olduğunu gösterir. Üreilitlerin tek bir gövdenin farklı bölgelerinden mi, yoksa farklı gövdelerden mi geldiği hâlâ açık bir sorudur.

Ne işe yarar?

• Gezegen oluşumu: Üreilitlerdeki elmaslar, Güneş Sistemi’nin ilk dönemindeki büyük gövdelerin ve gezegen embriyolarının izini sürmeye yarar.
• Asteroit ile meteoritin eşleştirilmesi: 2008 TC3, Dünya’ya ulaşmadan önce gözlenip izlenen ilk gökcismidir. Gökyüzünde ölçülen tayfı yerde bulunan parçalarıyla karşılaştırılınca ilk kez bir asteroit sınıfı (F türü) ile bir meteorit türü birbirine bağlandı.
• Organik kimya: 2008 TC3 parçalarında, patlamada yaklaşık 1000 °C’ye ulaşan sıcaklık nedeniyle hiç beklenmeyen amino asitler bulundu.
• Gezegen savunması: 2008 TC3’ün keşfi ve izlenmesi, Dünya’ya yaklaşan küçük gökcisimlerini bulma ve yörüngelerini hesaplama sisteminin ilk gerçek sınavı oldu.

Ünlü üreilitler

Novy Urey (Rusya, 1886) gruba adını veren düşüştür. Bir görgü tanığına göre gün ışığında, patlama sesleriyle birlikte bir ateş topu köylülerin birkaç metre yakınına düştü; köylüler sığ bir çukurun ortasında toprağa yarı gömülü siyah bir taş buldu. Goalpara, Hindistan’ın Assam eyaletinde düştüğü kasabanın adını taşır. Almahata Sitta ise 2008 TC3 asteroidinin Sudan’ın Nubya Çölü’nde toplanan parçalarıdır; adı Arapçada “Altıncı İstasyon” demektir ve Vadi Halfa ile Hartum arasındaki demiryolundaki bir istasyonu anar. Aramayı SETI Enstitüsü’nden Peter Jenniskens ile Hartum Üniversitesi’nden Muawia Shaddad yönetti. Bu parçalar arasında 20’den fazla farklı meteorit türü bulundu; çoğu üreilitti, ama enstatit kondritler, olağan kondritler ve karbonlu kondritler de vardı. Böylece tek bir düşüşün karışık türde meteoritler getirebildiği ilk kez gösterildi.