Gündelik ad
Tebeşir
Chalk
Doğal tebeşir, mikroskobik deniz canlılarının kabuklarından oluşan yumuşak, beyaz bir kireçtaşıdır; okul tebeşiri ise çoğu zaman alçıdır.
Diğer adları: Doğal tebeşir · Okul tebeşiri · Kaldırım tebeşiri · Tebeşir taşı
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Gündelik hayatta
- Endüstriyel
Kısaca
Doğal tebeşir, yumuşak, gözenekli ve bembeyaz bir kireçtaşıdır. Neredeyse tamamen kalsitten (kalsiyum karbonat) oluşur ve en saf türleri yüzde 99'a varan kalsiyum karbonat içerir. Milyonlarca yıl önce denizlerde yaşayan, kokolitofor denen tek hücreli alglerin mikroskobik kalker pulları ve başka küçük canlıların kabukları deniz tabanında birikerek tebeşiri oluşturmuştur. İngiltere'deki Dover yalıları en ünlü örnektir. Bugün okulda tahtaya yazdığımız ya da çocukların kaldırıma resim çizdiği tebeşirler ise çoğu zaman doğal tebeşir değil, alçıtaşından (jips) ya da başka kalsiyum karbonat kaynaklarından kalıplanmış çubuklardır.
Bilimsel karşılığı
Bu bir gündelik ad; bilimde şu taşlara karşılık gelir:
Kireçtaşı
Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.
Kalsit
Kireçtaşının, mermerin ve mağara sarkıtlarının ana minerali; asitle köpürür ve berrak kristalleri her şeyi çift gösterir.
Jips (alçıtaşı)
Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.
Nasıl oluşur?
Tebeşirin hikâyesi Kretase döneminde, yaklaşık 100 ile 66 milyon yıl önce, Avrupa’nın büyük bölümünü kaplayan sığ ve ılık denizlerde başlar. Bu denizlerde çok bol yaşayan kokolitoforlar, kendilerini kalsiyum karbonattan yapılmış minik pullarla (kokolit) kaplayan tek hücreli alglerdir; bugün de okyanuslarda yaşarlar. Öldüklerinde bu pullar ve foraminifer gibi başka küçük canlıların kabukları yavaş yavaş deniz tabanına çöktü. Kalın beyaz çamur katmanları zamanla sıkışarak yumuşak ve gözenekli bir kireçtaşına, yani tebeşire dönüştü.
Ne işe yarar?
- Kireç ve çimento: Tebeşir, kireçtaşı gibi fırında yakılarak kireç ve portland çimentosu üretiminde kullanılır.
- Tarım: Asitli toprakların düzeltilmesinde ve gübre üretiminde kullanılır.
- Dolgu maddesi: İnce öğütülmüş tebeşir, boya, cam macunu, seramik ve kozmetikte dolgu olarak kullanılır; diş macunlarında hafif aşındırıcıdır.
- Yazı ve çizim: Tahta tebeşiri ve kaldırım tebeşiri adını doğal tebeşirden alır; spor alanlarının çizgilerinde de eskiden tebeşir kullanılırdı.
Okuldaki tebeşir neden alçıdır?
Doğal tebeşir yumuşak ve kırılgandır, rengi ve sertliği de ocaktan ocağa değişir. Toz hâlindeki alçıtaşı ya da kalsiyum karbonat ise suyla karıştırılıp kalıplara dökülerek her seferinde aynı sertlikte, düzgün çubuklar hâline getirilebilir. Bu yüzden bugün “tebeşir” adıyla satılan çubukların çoğu, adını aldığı taştan değil alçıtaşından yapılır. Bir tebeşir çubuğunun hangisi olduğunu öğrenmek kolaydır: üzerine sirke damlatın; köpürürse kalsiyum karbonattır, köpürmezse büyük olasılıkla alçıdır.
Değerini ne belirler?
Doğal tebeşir tonla satılan ucuz bir hammaddedir. Değerini beyazlığı ve saflığı (kalsiyum karbonat oranı), tane inceliği ve ocağın kullanım yerine uzaklığı belirler. Çok ince öğütülmüş saf tebeşir, boya, macun, plastik ve seramikte dolgu maddesi olarak daha değerlidir; daha düşük kaliteli olanlar çimento ve tarım kireci olarak kullanılır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Doğal tebeşir çok yumuşaktır: tırnakla kazınabilir, ele ve koyu yüzeylere beyaz iz bırakır.
- 2
Sirke testi: üzerine sirke ya da seyreltik asit damlatınca doğal tebeşir canlı biçimde köpürür, çünkü kalsiyum karbonattır. Alçıdan yapılmış okul tebeşiri ise köpürmez.
- 3
Gözeneklidir ve hafiftir; suyu çabucak emer. Tebeşir yalılarında içine gömülü koyu renkli, sert çakmaktaşı yumruları sık görülür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Okul ve kaldırım tebeşirlerinin çoğu doğal tebeşir değildir; alçıtaşı (kalsiyum sülfat) ya da başka kalsiyum karbonat kaynaklarından kalıplanarak üretilir.
- Dağcıların ve cimnastikçilerin ellerine sürdüğü “tebeşir tozu” aslında magnezyum karbonattır; tebeşirle yalnızca adı ortaktır.
Güvenlik
Tebeşir zehirli değildir. Ancak tahtadan kalkan ince tebeşir tozu solunduğunda boğazı ve gözleri tahriş edebilir; tozlu sınıflar bu yüzden iyi havalandırılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışTahtaya yazdığımız tebeşir taştan kesilmiştir.
DoğrusuOkul tebeşirleri bugün çoğunlukla toz hâlindeki alçıtaşının ya da kalsiyum karbonatın suyla karıştırılıp kalıplarda çubuk hâline getirilmesiyle üretilir. Doğal tebeşirden kesilmiş tebeşir artık nadirdir.
YanlışTebeşir, kireç ve alçı aynı şeydir.
DoğrusuTebeşir kalsiyum karbonattan oluşan doğal bir kayaçtır. Kireç, kireçtaşının ya da tebeşirin fırında yakılmasıyla elde edilen kalsiyum oksittir. Alçı ise kalsiyum sülfat içeren alçıtaşından (jips) üretilir. Üçü de beyazdır ama kimyaları farklıdır.
Bunu biliyor muydun?
Jeolojik zaman çizelgesindeki Kretase dönemi, adını Latincede tebeşir anlamına gelen “creta” sözcüğünden alır; Batı Avrupa'nın geniş tebeşir katmanları bu dönemde oluşmuştur.
Tebeşirin yapıtaşı olan kokolit pulları yalnızca 2 ile 25 mikrometre (milimetrenin binde 2 ile 25'i) büyüklüğündedir; Dover yalıları bu minik pulların üst üste yığılmasıyla oluşmuştur.
Fransa'nın Champagne bölgesinde şarap mahzenleri 17. ve 18. yüzyıllarda tebeşirli yamaçlara oyulmuştur; bu bağlar, evler ve mahzenler 2015'te UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Dover, Kent, İngiltere · Önemli yatakManş Denizi kıyısındaki bembeyaz tebeşir yalıları (Dover'ın Beyaz Yalıları); Kretase döneminde deniz tabanında birikmiş tebeşirden oluşur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Tebeşir nedir?
Doğal tebeşir, yumuşak, gözenekli ve bembeyaz bir kireçtaşıdır. Neredeyse tamamen kalsitten (kalsiyum karbonat) oluşur ve en saf türleri yüzde 99'a varan kalsiyum karbonat içerir. Milyonlarca yıl önce denizlerde yaşayan, kokolitofor denen tek hücreli alglerin mikroskobik kalker pulları ve başka küçük canlıların kabukları deniz tabanında birikerek tebeşiri oluşturmuştur. İngiltere'deki Dover yalıları en ünlü örnektir. Bugün okulda tahtaya yazdığımız ya da çocukların kaldırıma resim çizdiği tebeşirler ise çoğu zaman doğal tebeşir değil, alçıtaşından (jips) ya da başka kalsiyum karbonat kaynaklarından kalıplanmış çubuklardır.
Tebeşir ne işe yarar?
Kireç ve çimento: Tebeşir, kireçtaşı gibi fırında yakılarak kireç ve portland çimentosu üretiminde kullanılır. Tarım: Asitli toprakların düzeltilmesinde ve gübre üretiminde kullanılır. Dolgu maddesi: İnce öğütülmüş tebeşir, boya, cam macunu, seramik ve kozmetikte dolgu olarak kullanılır; diş macunlarında hafif aşındırıcıdır. Yazı ve çizim: Tahta tebeşiri ve kaldırım tebeşiri adını doğal tebeşirden alır; spor alanlarının çizgilerinde de eskiden tebeşir kullanılırdı.
Tebeşir nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Dover, Kent, İngiltere.
Tebeşir gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Doğal tebeşir çok yumuşaktır: tırnakla kazınabilir, ele ve koyu yüzeylere beyaz iz bırakır. Sirke testi: üzerine sirke ya da seyreltik asit damlatınca doğal tebeşir canlı biçimde köpürür, çünkü kalsiyum karbonattır. Alçıdan yapılmış okul tebeşiri ise köpürmez. Gözeneklidir ve hafiftir; suyu çabucak emer. Tebeşir yalılarında içine gömülü koyu renkli, sert çakmaktaşı yumruları sık görülür. Okul ve kaldırım tebeşirlerinin çoğu doğal tebeşir değildir; alçıtaşı (kalsiyum sülfat) ya da başka kalsiyum karbonat kaynaklarından kalıplanarak üretilir.
Tebeşir değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Doğal tebeşir tonla satılan ucuz bir hammaddedir. Değerini beyazlığı ve saflığı (kalsiyum karbonat oranı), tane inceliği ve ocağın kullanım yerine uzaklığı belirler. Çok ince öğütülmüş saf tebeşir, boya, macun, plastik ve seramikte dolgu maddesi olarak daha değerlidir; daha düşük kaliteli olanlar çimento ve tarım kireci olarak kullanılır.
Tebeşir zararlı mı?
Tebeşir zehirli değildir. Ancak tahtadan kalkan ince tebeşir tozu solunduğunda boğazı ve gözleri tahriş edebilir; tozlu sınıflar bu yüzden iyi havalandırılmalıdır.
Kaynaklar
- Chalk · Encyclopaedia Britannica
- Chalk · Wikipedia
- Coccolithophore · Wikipedia
- Champagne Hillsides, Houses and Cellars · Wikipedia
- Magnesium carbonate · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.