Meteorit
Mikrometeorit
Micrometeorite
Atmosferden sağ çıkıp yere ulaşmış, genellikle milimetreden küçük uzay tozu taneleri; şehirde mıknatısla toplanan küreciklerin çoğu ise uzaylı değil, yapaydır.
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
Mikrometeoritler, Dünya atmosferine girip yere ulaşmayı başarmış, genellikle bir milimetreden küçük uzay tozu taneleridir. Atmosferde tümüyle eriyenler yuvarlak “kozmik küreler” olarak donar. Her yıl yaklaşık 2.700 ton uzay tozunun tanecik olarak yüzeye ulaştığı tahmin edilir; ama tanımak çok zordur. Çatılarda ve yol tozunda mıknatısla toplanan yuvarlak küreciklerin çoğu kaynak artığı, kül ya da sanayi yan ürünü gibi yapay maddelerdir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Uzayda dolaşan toz taneleri (mikrometeoroitler) atmosfere en az 11 km/s hızla girer; sürtünme ve sıkışmayla ısınırlar. Düşük hızla girenler hiç erimez ve özelliklerini korur. Daha hızlı girenler kısmen erir ve gözenekli, “skoryalı” bir yapı kazanır; en hızlı olanlar ise tümüyle eriyip yuvarlak damlalar olarak donar: kozmik küreler. Tam erime sırasında gözenekler kapanır (gözeneklilik yaklaşık %1’e iner) ve yoğunluk yaklaşık 3,2–3,3 g/cm³ dolayında toplanır.
Ne işe yarar?
Mikrometeoritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:
- Dünya’ya yağan malzeme: Büyük koleksiyonlar, Dünya’ya birikmekte olan malzemenin boyutu, bileşimi ve atmosferde ne kadar ısındığı hakkında bilgi verir.
- Toz akışının tarihi: 2017’de yayımlanan bir çalışmada, çatılardan toplanan yeni kürelerde çubuklu olivinli kürelerin kriptokristalin kürelere oranı 1,45 çıktı; jeolojik kayıttaki ortalama yaklaşık 0,9’du. Araştırmacılar Dünya’ya gelen toz akışının zamanla değişmiş olabileceğini öne sürdü.
- Karbonlu kondritlerle bağlantı: Mikrometeoritlerin çoğu karbonlu kondritlere benzer; akondrit benzeri olanlar %1’den azdır.
- Müze ve koleksiyon: Mikroskop altında bakılan preparatlar ve fotoğraflar, kozmik kürelerin içindeki kristal dokuları gösterdiği için eğitimde ve koleksiyonlarda kullanılır.
Başlıca türleri
- Erimemiş mikrometeoritler: İnce taneli ya da iri taneli, gözenekli taneler; atmosfere yavaş girdikleri için erimemişlerdir.
- Kısmen erimiş (skoryalı) olanlar: Daha gözenekli, kısmen erimiş taneler.
- Kozmik küreler: Tümüyle erimiş, yuvarlak damlalar. Taş (silikat) türündekilerde (S tipi) kesitte porfirik olivin, çubuklu olivin ya da kriptokristalin doku görülür; demirce zengin olanlara I tipi, camsı olanlara V tipi denir.
Kondrüllü taşlar için kondrit sayfasına bakabilirsiniz.
Nerede toplanır?
Mikrometeoritler Antarktika’nın mavi buzundan ve karından, Grönland’ın karından ve kriyokonitinden, derin deniz tortullarından, Güney Kutbu’ndaki istasyonun su kuyusundan ve 2016’dan beri şehirlerdeki düz çatılardan toplanır. Antarktika’nın mavi buzundan 100 ton buz işlenerek (1991) çeşitli mikrometeoritler ayıklanmıştır; buz ve kar, en az bozulmuş örnekleri verir.
Şehirde toplananların çoğu neden uzaylı değildir?
Bir mıknatıs, çatı ya da yol tozundan yuvarlak, parlak, manyetik küreciklerin çoğunu çeker; ama bunların büyük bölümü kaynak artıkları, kül ya da sanayi yan ürünleri gibi insan yapımı maddelerdir. Mikrometeorit araştırmacıları uzun süre şehirde toplamanın olanaksız olduğunu düşündü: Yapay parçacıkların sayısı çok, uzaydan gelenlerin akışı azdı. Larsen ve Genge’nin çalışması bunun aşılabildiğini gösterdi; ama bunun için yaklaşık 1.000 arama yapıldı, yaklaşık 300 kg çatı tortusu manyetik ayırma, yıkama ve eleme ile işlendi ve adaylar mikroskopta, sonra elektron mikroskobunda incelendi. Yani şehirde mikrometeorit vardır, ama mıknatısa yapışan her küre bir mikrometeorit değildir. Elinizdeki bir kürecikten emin olmak için bir laboratuvara başvurmak gerekir. Meteoritler için de geçerli olan genel eleme adımlarını Bulduğum taş değerli mi? rehberinde bulabilirsiniz.
Değerini ne belirler?
Mikrometeoritler bir mücevher ya da süs taşı değildir; tek tek mikroskopla bakılır ve genellikle preparat ya da küçük şişe hâlinde paylaşılır. Değeri belirleyen etkenler: gerçekten kozmik olduğunun laboratuvarda doğrulanmış olması (şehirde ve çatılarda toplananların çoğu yapaydır), nereden ve nasıl toplandığının belgelenmesi (Antarktika buzu, derin deniz tortulları, çatı), kürenin türü ve dokusu, yüzeyinin korunmuş olması ve büyüklüğüdür. Bileşimi doğrulanmamış bir kürecik “mikrometeorit” diye değerlendirilemez.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çıplak gözle seçilmez: Bir mikrometeorit genellikle bir milimetreden küçüktür (kentsel çatı örneklerinde 150–600 mikrometre), bu yüzden büyüteç ya da mikroskop gerekir. Aranan taneler yuvarlak ya da yuvarlağa yakındır; siyah camsı, gri-siyah metalik ya da yarı saydam camsı görünür ve yüzeylerinde ince kristal uzantıları (dendritler) ya da metalik çıkıntılar olabilir.
- 2
Kesin tanıyı kesit ve kimyasal analiz koyar: Tümüyle erimiş taş türü kürelerin içinde çubuklu olivin, porfirik olivin ya da kriptokristalin doku görülür. Başlıca elementlerin bolluğu çoğunlukla CI kondritinkinin yaklaşık 3 katı içinde kalır; dış yüzeyde manyetit kabuğu ve içinde nikelce zengin metal boncuklar bulunması da desteklerdir.
- 3
Mıknatıs yalnızca ön elemedir: Şehir tozunda mıknatısın çektiği yuvarlak küreciklerin çoğu yapaydır. Araştırmacılar bile adayları elektron mikroskobunda ve mikroprobla inceler; bir kürecik, bu incelemeden geçmeden mikrometeorit sayılamaz.
- 4
Renkli ve taneciğin yüzey dokusunu bütünüyle gösteren fotoğraflar tanıda çok işe yarar; ama karar yine de bir laboratuvar analizine dayanmalıdır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kaynak artıkları, kül ve sanayi yan ürünleri: İnsan yapımı maddeler kolayca mikrometeorit gibi görünür; şehir tozundaki yuvarlak, manyetik küreciklerin çoğu böyledir.
- Demirce zengin yapay küreler: Bol bulundukları için demir oksit ağırlıklı (I tipi) mikrometeoritlerle kolayca karıştırılırlar.
- Camsı yapay küreler: O kadar çoktur ki camsı (V tipi) kozmik küreleri ayırt etmeyi zorlaştırır.
- Biyolojik ve yer kökenli parçacıklar: Çatı ve yol tozunda yapay parçacıkların yanında biyolojik ve yer kökenli parçacıklar da bulunur; bunlar da ayıklanmalıdır.
Güvenlik
Çatı ve oluk tortusu toplamak için çatıya çıkmak düşme tehlikesi taşır; çatıya çıkmayın, yalnızca güvenli yerlerden ve bina sahibinin izniyle toplayın. Çatı tozu ince parçacıklar içerir; solumamak için eldiven ve toz maskesi kullanın.
Yanlış bilinenler
YanlışMıknatısla toplanan yuvarlak, parlak kürecikler mikrometeorittir.
DoğrusuUzmanlar uzun süre şehirde mikrometeorit toplamanın olanaksız olduğunu düşündü; çünkü şehirlerde toplanan manyetik küreciklerin çoğunun yapay olduğu gösterilmişti. Jon Larsen 40.000'den fazla parçacığı mikroskopta ayıkladı ve yaklaşık 1.000 adayı elektron mikroskobunda inceledi. Yani mıknatısın çektiği kürecikler yalnızca adaydır.
YanlışŞehirde mikrometeorit bulunamaz.
Doğrusu2016–2017'de yayımlanan çalışmalarda, Norveç ve Fransa'daki çatı tortularından 500'den fazla mikrometeoritin ayıklandığı bildirildi; rastgele seçilen 47 parçacığın kozmik küre olduğu doğrulandı. Ama bu sonuca yaklaşık 300 kg tortuyu işleyerek, yıllar süren eleme, mikroskop ve kimyasal analizle ulaşıldı.
YanlışMikrometeorit, küçük bir meteorittir.
DoğrusuMikrometeoritler küçük boyutları, çok daha fazla sayıda olmaları ve bileşimlerinin farklı olması bakımından meteoritlerden ayrılır. Çoğu karbonlu kondritlere benzer ve yüzeye ulaşan tanecik kütlesi, meteorit kütlesinin kabaca 50 katıdır.
Bunu biliyor muydun?
Kozmik küreler ilk kez 1873–1876'daki HMS Challenger seferinde Pasifik'in derin deniz tortullarından toplandı; Murray ve Renard 1891'de iki küre grubu tanımladı.
Project Stardust'tan Jon Larsen, 2009'dan itibaren çatı ve yol tozunu mıknatıs, torba, elek ve mikroskopla taradı; ilk mikrometeoriti 6 yıl sonra, Şubat 2015'te tanıdı. Çatılardan toplanan bu taneler son yaklaşık 6 yılda düşmüş, bilinen en genç büyük mikrometeoritlerdir.
Her yıl atmosfere yaklaşık 40.000 ± 20.000 ton uzay tozu girer, ancak %10'undan azı (yaklaşık 2.700 ± 1.400 ton) tanecik olarak yüzeye ulaşır. Bu, yere düşen meteorit kütlesinin (yılda yaklaşık 50 ton) kabaca 50 katıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Amundsen–Scott Güney Kutbu İstasyonu su kuyusu, Antarktika · Önemli yatakİstasyonun içme suyu kuyusunun dibinden mikrometeorit toplanmıştır; Taylor, Lever ve Harvey 1998'de buradaki ölçümlerle Güney Kutbu'nda kozmik kürelerin birikme hızını hesapladı.
- Oslo, Norveç · Bilinen bulunuş yeriJon Larsen'in (Project Stardust) düz çatılardaki tortulardan ve çatı oluklarından, yaklaşık 300 kg malzemeden 500'den fazla mikrometeorit ayıkladığı yer; 2017'de yayımlanan çalışmada rastgele seçilen 47 parçacığın kozmik küre olduğu doğrulandı.
- Paris, Fransa · Bilinen bulunuş yeriKentsel çatı tortularından toplanan mikrometeoritlerin bulunduğu ikinci Avrupa kenti; çatı örneklerinden biri Fransa'dan çıkmıştır.
- Transantarktik Dağlar, Antarktika · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 3.500 km uzunluğundaki dağ sırasından mikrometeorit toplanmıştır; Antarktika'nın buzu, karı ve tortulları en az bozulmuş örnekleri verir.
- Grönland Buz Örtüsü, Grönland · Bilinen bulunuş yeriGrönland'ın karından ve buz yüzeyindeki koyu toz tortusundan (kriyokonit) da mikrometeorit toplanmıştır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Mikrometeorit nedir?
Mikrometeoritler, Dünya atmosferine girip yere ulaşmayı başarmış, genellikle bir milimetreden küçük uzay tozu taneleridir. Atmosferde tümüyle eriyenler yuvarlak “kozmik küreler” olarak donar. Her yıl yaklaşık 2.700 ton uzay tozunun tanecik olarak yüzeye ulaştığı tahmin edilir; ama tanımak çok zordur. Çatılarda ve yol tozunda mıknatısla toplanan yuvarlak küreciklerin çoğu kaynak artığı, kül ya da sanayi yan ürünü gibi yapay maddelerdir.
Mikrometeorit ne işe yarar?
Mikrometeoritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Dünya'ya yağan malzeme: Büyük koleksiyonlar, Dünya'ya birikmekte olan malzemenin boyutu, bileşimi ve atmosferde ne kadar ısındığı hakkında bilgi verir. Toz akışının tarihi: 2017'de yayımlanan bir çalışmada, çatılardan toplanan yeni kürelerde çubuklu olivinli kürelerin kriptokristalin kürelere oranı 1,45 çıktı; jeolojik kayıttaki ortalama yaklaşık 0,9'du. Araştırmacılar Dünya'ya gelen toz akışının zamanla değişmiş olabileceğini öne sürdü.
Mikrometeorit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,7–3,7 g/cm³’tür.
Mikrometeorit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Amundsen–Scott Güney Kutbu İstasyonu su kuyusu, Antarktika; Oslo, Norveç; Paris, Fransa; Transantarktik Dağlar, Antarktika; Grönland Buz Örtüsü, Grönland.
Mikrometeorit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Çıplak gözle seçilmez: Bir mikrometeorit genellikle bir milimetreden küçüktür (kentsel çatı örneklerinde 150–600 mikrometre), bu yüzden büyüteç ya da mikroskop gerekir. Aranan taneler yuvarlak ya da yuvarlağa yakındır; siyah camsı, gri-siyah metalik ya da yarı saydam camsı görünür ve yüzeylerinde ince kristal uzantıları (dendritler) ya da metalik çıkıntılar olabilir. Kesin tanıyı kesit ve kimyasal analiz koyar: Tümüyle erimiş taş türü kürelerin içinde çubuklu olivin, porfirik olivin ya da kriptokristalin doku görülür. Başlıca elementlerin bolluğu çoğunlukla CI kondritinkinin yaklaşık 3 katı içinde kalır; dış yüzeyde manyetit kabuğu ve içinde nikelce zengin metal boncuklar bulunması da desteklerdir. Mıknatıs yalnızca ön elemedir: Şehir tozunda mıknatısın çektiği yuvarlak küreciklerin çoğu yapaydır. Araştırmacılar bile adayları elektron mikroskobunda ve mikroprobla inceler; bir kürecik, bu incelemeden geçmeden mikrometeorit sayılamaz. Kaynak artıkları, kül ve sanayi yan ürünleri: İnsan yapımı maddeler kolayca mikrometeorit gibi görünür; şehir tozundaki yuvarlak, manyetik küreciklerin çoğu böyledir.
Mikrometeorit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Mikrometeoritler bir mücevher ya da süs taşı değildir; tek tek mikroskopla bakılır ve genellikle preparat ya da küçük şişe hâlinde paylaşılır. Değeri belirleyen etkenler: gerçekten kozmik olduğunun laboratuvarda doğrulanmış olması (şehirde ve çatılarda toplananların çoğu yapaydır), nereden ve nasıl toplandığının belgelenmesi (Antarktika buzu, derin deniz tortulları, çatı), kürenin türü ve dokusu, yüzeyinin korunmuş olması ve büyüklüğüdür. Bileşimi doğrulanmamış bir kürecik “mikrometeorit” diye değerlendirilemez.
Mikrometeorit zararlı mı?
Çatı ve oluk tortusu toplamak için çatıya çıkmak düşme tehlikesi taşır; çatıya çıkmayın, yalnızca güvenli yerlerden ve bina sahibinin izniyle toplayın. Çatı tozu ince parçacıklar içerir; solumamak için eldiven ve toz maskesi kullanın.
Kaynaklar
- Micrometeorite · Wikipedia
- Mikrometeorit · Vikipedi
- Cosmic dust · Wikipedia
- The collection of urban MMs – not an urban myth (J. Larsen & M. J. Genge), 79th Annual Meeting of the Meteoritical Society, abstract 6341 · Lunar and Planetary Institute, 2016
- An urban collection of modern-day large micrometeorites: evidence for variations in the extraterrestrial dust flux through the Quaternary (Genge, Larsen, Van Ginneken & Suttle), Geology 45(2): 119–122 · Geological Society of America, 2017
- Urban micrometeorites no longer a myth (J. Wendel) · Eos, American Geophysical Union, 2016
- Urban micrometeorites: A myth? · Deposits Magazine, 2018
- Density, porosity, mineralogy, and internal structure of cosmic dust and alteration of its properties during high velocity atmospheric entry (Kohout et al.), Meteoritics & Planetary Science 49: 1157–1170 · Wiley, 2014
- A collection of diverse micrometeorites recovered from 100 tonnes of Antarctic blue ice (Maurette, Olinger & Michel-Levy), Nature 351: 44–47 · Nature, 1991
- Transantarctic Mountains · Wikipedia
- Greenland ice sheet · Wikipedia
- Amundsen–Scott South Pole Station · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.
Amazonit
Turkuaza benzeyen yeşil-mavi bir feldispat: mikroklinin çeşidi, üç bin yılı aşkın süredir takıda kullanılıyor, ama kurşun salabilir.