Kriyolit

Kriyolit, sodyum, alüminyum ve flordan oluşan, beyaz ya da renksiz, buz gibi görünen nadir bir mineraldir (Na₃AlF₆). Adı Yunanca “buz” ve “taş” sözcüklerinden gelir. Yıllarca neredeyse yalnızca Grönland'daki Ivittuut madeninden çıkarıldı ve alüminyumun elektrolizle üretilmesinde, alüminyum oksidi eritip çözen banyo olarak kullanıldı. Doğal yatak tükendiğinden bugün sanayi sentetik kriyolit kullanır.

Alüminyum üretimi: Hall–Héroult yönteminde alüminyum oksit, erimiş kriyolit banyosunda çözülür. Böylece 2.000 °C'yi aşan erime sıcaklığı yaklaşık 900–1.000 °C'ye iner; Wikipedia'ya göre banyonun elektriği iletmesi de artar. Bugün bu iş için doğal değil, sentetik kriyolit kullanılır. Diğer kullanımlar: Böcek ilacı olarak, camı sütlü beyaz yapan (opaklaştıran) katkı olarak, havai fişeklerde sarı renk vermek için ve 19. ile 20. yüzyılda Pennsylvania'da kostik soda ile flor bileşikleri (hidroflorik asit gibi) üretmek için kullanıldı.

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,95–3 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Ivittuut (Ivigtut), Sermersooq, Batı Grönland; Miass, İlmen Dağları, Güney Urallar, Rusya; Khibiny Dağları, Kola Yarımadası, Rusya; Mont Saint-Hilaire, Québec, Kanada; Pikes Peak yöresi (St. Peters Dome), Colorado, ABD.

Beyaz ya da renksizdir; cam gibi, bazen yağlı ve mumsu parlar. Kristalleri nadir görülür, çoğunlukla iri taneli kütleler hâlindedir. Çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3); özgül ağırlığı yaklaşık 3'tür. Kırılma indisi suyunkine çok yakın olduğundan (yaklaşık 1,34) berrak parçalar suya batırılınca neredeyse görünmez olur. Ivittuut örneklerinde çoğunlukla siderit, galen, kalkopirit ya da fluoritle iç içe bulunur. Doğal kriyolit tükendiği için sanayide kullanılan kriyolit sentetiktir; fluorit gibi hammaddelerden üretilir. Doğal örnek arayan biri taşın nereden geldiğini (örneğin Ivittuut) sormalıdır.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Sanayide doğal kriyolit artık işletilmez; alüminyum sanayisinin kullandığı sentetik kriyolitin değerini saflığı ve hammaddesinin maliyeti belirler. Koleksiyonda en çok aranan, madeni 1987'de kapanmış olan Ivittuut kökenli örneklerdir. Kristal biçimi (nadirdir), büyüklük, hasarsızlık ve siderit, galen ya da kalkopirit gibi minerallerle güzel birlikteliği değeri artırır. Kriyolit yumuşak olduğu için takı taşı olarak kullanılmaz.

Kristal terapi siteleri kriyolitin konuşma güçlüklerine ve vücut işlevlerinin düzenlenmesine iyi geldiğini, beyni uyararak öğrenmeyi kolaylaştırdığını ileri sürer. Aynı siteler kriyolitin “üçüncü göz çakrasını” açtığını, sezgiyi güçlendirdiğini, mutluluk ve huzur getirdiğini söyler. Bu iddiaları destekleyen bir çalışma yoktur. Kriyolit bir flor bileşiğidir; tozu uzun süre solunduğunda kemik hasarına yol açar (kriyolit işçilerinde görülmüştür). Bu yüzden öğütülüp tüketilmemeli, suya konup içilmemelidir. Konuşma sorunu ya da öğrenme güçlüğü yaşayan biri bir uzmana başvurmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Kriyolit flor ve alüminyum içerir. Bir örneği elle tutmak sorun çıkarmaz, ama kriyolit tozu yıllarca solunursa kemiklerin yoğunlaşıp sertleştiği, ağrıya ve hareket kısıtlılığına yol açan iskelet florozisine neden olabilir; bu hastalık ilk kez kriyolit öğütme ve arıtma işçilerinde tanındı. Bu yüzden örnek öğütülmemeli, zımparalanmamalı, tozu solunmamalı, ağza alınmamalı ve suya konup içilmemelidir.