VaryeteŞunun bir çeşidi: Andradit

Demantoid

Ca₃Fe₂(SiO₄)₃Demantoid

Adı “elmas gibi” demek: ışığı elmastan fazla parçalayan, 1850'lerde Ural'da tanınan zümrüt yeşili granat; nadir ve değerli bir taş.

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: Lech Darski · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Demantoid, andradit granatın zümrüt yeşili çeşididir. Adı eski Almancada “elmas” anlamına gelen Demant sözcüğünden gelir, çünkü ışığı elmastan bile fazla parçalayarak ateşli parıltılar verir. 19. yüzyılın ortasında Rusya'nın Ural Dağları'nda bulunmuştur. Genellikle küçüktür; bir karatın üzerindeki taşlar enderdir ve en değerli granatlar arasında sayılır.

Görseller

Demantoid örneği (2) — Fotoğraf: Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Demantoid, demir ve krom içeren kayaçlarda oluşur. Ural’da ve İtalya’nın Valmalenco bölgesinde serpantinitte, İran’ın Baft bölgesinde serpantin şistte, Takab’da ise skarnda bulunur. Krom yeşil rengi verir, üç değerlikli demir sarı bir ton ekler. Serpantinitten gelen demantoidler krizotil gibi lifli minerallerin ince lifleri içerir; bu lifler küçük bir kromit kristalinden yayılarak “at kuyruğu” kapanımını oluşturur. Ana türü andradit, ailenin tamamı granat sayfasında anlatılır.

Ne işe yarar?

Takı: Zümrüt yeşili rengi ve elmas gibi parlaklığı sayesinde yüzük, broş ve küpelerde kullanılır. Sertliği 6,5–7 olduğundan yüzüklerde koruyucu bir yuva önerilir; ısıya duyarlı olduğundan ultrasonik temizleyicide temizlenmemelidir.
Koleksiyon: Serpantinitteki kristal kümeleri ve at kuyruğu kapanımlı taşlar koleksiyoncular arasında aranır.

Keşfi ve tarihi

Demantoid 1851’de Rusya’nın batı-orta Ural Dağları’nda, Yekaterinburg’un yaklaşık 110 kilometre kuzeybatısında, Bobrovka Nehri boyunca Elizavetinskoye köyü yakınlarındaki bir alüvyon yatağında bulundu. Madenciler taşın ışığı alışılmadık ölçüde kırmasına şaşırarak onu elmasa benzetti ve eski Almancada “elmas” anlamına gelen Demant sözcüğünden “demantoid” adını verdi. İkinci bir buluntu, Yekaterinburg’un yaklaşık 75 kilometre güneyinde, Poldnevaya köyünün güneybatısında Chusovaya ve Chrisolitka nehirleri üzerinde yapıldı.

Demantoid, buluşundan 1919’a kadar Rusya’da çok sevildi; Sovyet döneminde modası geçti. 1990’larda yeni kaynaklar çıktı: Namibya’daki “Green Dragon” madeni 1996’da, Madagaskar’daki Antetezambato yatağı ise 2009 dolaylarında bulundu. İtalya, İran ve Afganistan’dan da demantoid çıkar.

Değerini ne belirler?

Demantoidin değerini en çok renk belirler: zümrüte yakın yoğun yeşil taşlar çok aranır; sarımsı yeşil taşlar ise daha çok “ateş” gösterir, bu yüzden tercih kişisel zevke kalır. Boyut çok etkilidir: kesilmiş taşların çoğu 1 karatın altındadır, 2 karatın üzerindekiler enderdir, 3 karatın üzerindekiler çok enderdir. Berraklık, kesim ve menşe de önemlidir; Rus menşeinin göstergesi sayılan “at kuyruğu” kapanımı koleksiyoncular arasında aranır, ama kesin bir menşe kanıtı değildir. Isıl işlem uygulanmış olabilir ve bildirilmelidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Yeşil rengi sarımsı yeşille zümrüte yakın canlı yeşil arasında değişir; bazı taşlarda demirden gelen kahverengimsi bir ton vardır.
2
Parlaklığı elmas gibidir (adamantin) ve ışığı çok parçaladığından renkli “ateş” parıltıları verir; ancak yeşil gövde rengi bu etkiyi bazen gizler.
3
Rus demantoidlerinde, küçük bir kromit kristalinden yayılan altın renkli, kıvrımlı lifler görülür; bunlara “at kuyruğu” kapanımı denir. Bu kapanım demantoidin tanısında klasik bir ipucudur, ama her demantoidde bulunmaz.
4
Sertliği 6,5–7'dir. Zümrütten çift kırınımlı olmamasıyla, tsavorit ve uvarovitten ise daha yüksek özgül ağırlığıyla (3,82–3,88) ayrılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

“Ural zümrütü”, “Sibirya zümrütü”, “Sibirya krizoliti” ve “olivin” gibi eski ticari adlar yanıltıcıdır; demantoid zümrüt ya da peridot (olivin) değil, granattır.
Demantoid laboratuvarda sentezlenmemiştir; yeşil cam ve yeşil YAG taklit olarak kullanılmıştır.
2003 dolaylarında Rus demantoidlerine renk iyileştirmek için rutin ısıl işlem uygulandığı haberleri çıkmıştır; işlemin düşük sıcaklıkta yapıldığı ve gemoloji testleriyle anlaşılamadığı düşünülür.

Yanlış bilinenler

YanlışDemantoid, “Ural zümrütü” diye de anılan bir zümrüt çeşididir.
DoğrusuDemantoid zümrüt değil, andradit granatın yeşil çeşididir; “Ural zümrütü” ve “Sibirya zümrütü” gibi eski ticari adlar yanıltıcıdır. Zümrütten daha parlaktır ve çift kırınımlı olmamasıyla ondan ayrılır.
Yanlış“At kuyruğu” kapanımı olan her taş Rus demantoididir.
DoğrusuAt kuyruğu kapanımları Rus demantoidlerinde klasiktir, ama her Rus demantoidinde bulunmaz; İtalya ve İran'dan gelen bazı taşlarda da görülür. 2018 tarihli bir çalışma bunları demantoid olmayan kahverengi andraditte de bulmuştur.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Günümüzde kristal terapi siteleri demantoidin canlılık ve yenilenme getirdiğini, bolluk ve refahı çağırdığını ileri sürer.
Aynı çevreler demantoidin gözleri, bağışıklığı ve solunumu desteklediğini, yolcuyu koruyup moral verdiğini söyler.

Bilim ne diyor?

Demantoid 19. yüzyılın ortasında Ural'da bulunmuştur; bu yüzden eski çağlardan kalma bir inanç geleneği yoktur. Taşın canlılık ya da bolluk getirdiğine, gözleri, bağışıklığı veya solunumu desteklediğine, yolcuyu koruduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur; sağlık sorunu olan biri hekime başvurmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Demantoid 1851'de Rusya'nın Ural Dağları'nda, Yekaterinburg'un yaklaşık 110 kilometre kuzeybatısında bir akarsu yatağında bulundu. Madenciler taşın ışığı granat için alışılmadık ölçüde kırmasına şaşırıp onu elmasa benzetti; 1854'te mineralog Nils Gustaf Nordenskiöld bunun andradit granatın bir çeşidi olduğunu belirledi.

Demantoid, 1919'a kadar Rusya'da çok sevildi: ünlü kuyumcu Peter Carl Fabergé bu taşlarla takılar yaptı. Belle Époque döneminde (1890–1915) Art Nouveau takılarda da gözde bir taştı.

Smithsonian'da 11,24 karatlık kesilmiş bir demantoid sergilenir; Ural'dan çıkan en büyük ham demantoid ise 252,5 karattır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Bobrovka Nehri (Elizavetinskoye yakını), Nijni Tagil bölgesi, Ural Dağları, Rusya · Tarihî kaynakDemantoidin 1851'de bulunduğu klasik alüvyon yatağı; at kuyruğu kapanımlı Rus demantoidi
Valmalenco, Sondrio, Lombardiya, İtalya · Bilinen bulunuş yeriSerpantinitte, asbest lifli kapanımlar içeren demantoid
Ala vadisi, Piemonte, İtalya · Bilinen bulunuş yeriKoyu elma yeşili demantoid ve sarımsı yeşil topazolit
Green Dragon madeni, Karibib yakını, Erongo Bölgesi, Namibya · Önemli yatak1996'da bulunan, ticari açıdan önemli yatak
Antetezambato, Ambanja Bölgesi, Diana Bölgesi, Madagaskar · Önemli yatak2009 dolaylarında bulunan, ince demantoid ve topazolit veren maden
Baft, Kirman İli, İran · Bilinen bulunuş yeriSerpantin şist içinde demantoid
Takab, Batı Azerbaycan İli, İran · Bilinen bulunuş yeriSkarn içinde demantoid
San Benito İlçesi, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriTopazolit ve melanitle birlikte mücevher kalitesinde demantoid de veren ilçe

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Demantoid nedir?

Demantoid ne işe yarar?

Takı: Zümrüt yeşili rengi ve elmas gibi parlaklığı sayesinde yüzük, broş ve küpelerde kullanılır. Sertliği 6,5–7 olduğundan yüzüklerde koruyucu bir yuva önerilir; ısıya duyarlı olduğundan ultrasonik temizleyicide temizlenmemelidir. Koleksiyon: Serpantinitteki kristal kümeleri ve at kuyruğu kapanımlı taşlar koleksiyoncular arasında aranır.

Demantoid ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,82–3,88 g/cm³’tür.

Demantoid nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Green Dragon madeni, Karibib yakını, Erongo Bölgesi, Namibya; Antetezambato, Ambanja Bölgesi, Diana Bölgesi, Madagaskar; Bobrovka Nehri (Elizavetinskoye yakını), Nijni Tagil bölgesi, Ural Dağları, Rusya; Valmalenco, Sondrio, Lombardiya, İtalya; Ala vadisi, Piemonte, İtalya.

Demantoid gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Yeşil rengi sarımsı yeşille zümrüte yakın canlı yeşil arasında değişir; bazı taşlarda demirden gelen kahverengimsi bir ton vardır. Parlaklığı elmas gibidir (adamantin) ve ışığı çok parçaladığından renkli “ateş” parıltıları verir; ancak yeşil gövde rengi bu etkiyi bazen gizler. Rus demantoidlerinde, küçük bir kromit kristalinden yayılan altın renkli, kıvrımlı lifler görülür; bunlara “at kuyruğu” kapanımı denir. Bu kapanım demantoidin tanısında klasik bir ipucudur, ama her demantoidde bulunmaz. “Ural zümrütü”, “Sibirya zümrütü”, “Sibirya krizoliti” ve “olivin” gibi eski ticari adlar yanıltıcıdır; demantoid zümrüt ya da peridot (olivin) değil, granattır.

Demantoid değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Demantoidin değerini en çok renk belirler: zümrüte yakın yoğun yeşil taşlar çok aranır; sarımsı yeşil taşlar ise daha çok “ateş” gösterir, bu yüzden tercih kişisel zevke kalır. Boyut çok etkilidir: kesilmiş taşların çoğu 1 karatın altındadır, 2 karatın üzerindekiler enderdir, 3 karatın üzerindekiler çok enderdir. Berraklık, kesim ve menşe de önemlidir; Rus menşeinin göstergesi sayılan “at kuyruğu” kapanımı koleksiyoncular arasında aranır, ama kesin bir menşe kanıtı değildir. Isıl işlem uygulanmış olabilir ve bildirilmelidir.

Demantoid neye iyi gelir?

Günümüzde kristal terapi siteleri demantoidin canlılık ve yenilenme getirdiğini, bolluk ve refahı çağırdığını ileri sürer. Aynı çevreler demantoidin gözleri, bağışıklığı ve solunumu desteklediğini, yolcuyu koruyup moral verdiğini söyler. Demantoid 19. yüzyılın ortasında Ural'da bulunmuştur; bu yüzden eski çağlardan kalma bir inanç geleneği yoktur. Taşın canlılık ya da bolluk getirdiğine, gözleri, bağışıklığı veya solunumu desteklediğine, yolcuyu koruduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur; sağlık sorunu olan biri hekime başvurmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.