Karbonatit

Kısaca

Karbonatit, silikat yerine karbonat minerallerinden (çoğunlukla kalsitten) oluşan, nadir bir magmatik kayaçtır. Mantodan gelen, karbonatça zengin bir magmanın soğumasıyla oluşur; çoğu kıta yarıklarında, alkali kayaçlarla birlikte bulunur. İlk bakışta mermere benzer, ama mermer gibi başkalaşmış kireçtaşı değildir. Dünyadaki niyobyumun ve nadir toprak elementlerinin önemli bir bölümü karbonatitlerden çıkarılır. Türkiye'de Eskişehir'deki Kızılcaören kompleksinde görülür.

Görseller

Nasıl tanınır?

1. 1

   Beyaz, gri ya da bej renkli, kalsit kristallerinden oluşan iri taneli bir kayaçtır; mermere ya da kireçtaşına çok benzer.

2. 2

   Mermerden farkı, içinde dağınık siyah manyetit, yeşil olivin, mika pulları ya da apatit gibi magmatik minerallerin bulunması ve çoğu zaman alkali kayaçlarla (siyenit, fonolit gibi) birlikte görülmesidir.

3. 3

   Kalsitçe zengin olanlar seyreltik asitle, tıpkı mermer ve kireçtaşı gibi köpürür; bu yüzden asit denemesi onları bu kayaçlardan ayıramaz.

4. 4

   Kesin tanı için kimyasal analiz ve mineral incelemesi gerekir.

Yanlış bilinenler

• YanlışKarbonatit, mermerin ya da kireçtaşının başka bir adıdır.

  DoğrusuKarbonatit mermere benzeyebilir, ama mermer başkalaşmış kireçtaşıdır; karbonatit ise mantodan gelen karbonat bileşimli bir magmanın soğumasıyla oluşan magmatik bir kayaçtır. İkisini ayırmak için jeokimyasal inceleme gerekir.

• YanlışLav her zaman kızıl kızıl parlayan, 1.000 °C'nin üzerinde sıcak bir akıntıdır.

  DoğrusuOl Doinyo Lengai'nin karbonatit lavı yalnızca yaklaşık 500-600 °C'dedir; gün ışığında siyah ya da kahverengi görünür, havayla temas edince birkaç saat içinde beyazlaşmaya başlar.

Bunu biliyor muydun?

Nerede bulunur?

• Ol Doinyo Lengai, Arusha Bölgesi, Tanzanya · Önemli yatakDünyanın bilinen tek etkin karbonatit yanardağı. Natrokarbonatit lavı yaklaşık 500-600 °C'de, yani bilinen en soğuk lav olarak çıkar; siyah ya da kahverengi lav birkaç saat içinde beyazlaşmaya başlar.
• Fen Kompleksi, Telemark, Norveç · Tip lokaliteYaklaşık 3 km çaplı bu yuvarlak alan, W. C. Brøgger'in 1921'de tanımladığı karbonatit türlerinin klasik yöresidir; karbonatitler yaklaşık 539 milyon yıl önce oluşmuştur.
• Mountain Pass, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakGnayslara sokulmuş, yaklaşık 1,4 milyar yıllık bir karbonatittir; ABD'nin önemli nadir toprak madeni burada, bastnazit cevheri için işletilir.
• Bayan Obo, İç Moğolistan, Çin · Önemli yatakDünyanın en büyük nadir toprak, demir ve niyobyum yataklarından biri. Oluşumu hâlâ tartışmalıdır; karbonatitle ilişkili bir yatak olarak tanıtılır, ama bilim insanları arasında tam bir görüş birliği yoktur.
• Phalaborwa, Limpopo, Güney Afrika · Önemli yatakYaklaşık 2,06 milyar yıllık bir karbonatit içeren magmatik kompleks; bakır, fosfat ve manyetit çıkarılır.
• Araxá, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakYaklaşık 87 milyon yıl önce sokulmuş, yaklaşık 4,5 km çaplı Barreiro alkali-karbonatit kompleksi, dünyanın en büyük niyobyum yatağıdır; niyobyum piroklor mineralinde bulunur. Brezilya dünya niyobyum üretiminin yaklaşık %93'ünü sağlar.
• Kızılcaören, Beylikova, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriFonolit ve trakit stoklarının ardından sokulan karbonatit ve karbonat-silikat dayk benzeri kütleler, yaklaşık 25-24 milyon yıl önce oluşmuştur. Aynı kompleksteki fluorit-barit-bastnazit damarları Türkiye'nin başlıca nadir toprak yatağıdır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →