Kayaç
Granit
Granite
Mutfak tezgâhından anıtlara: yerin derinliklerinde yavaşça soğuyan magmadan doğan, iri kristalli ve dayanıklı bir kayaç.
- Gündelik hayatta
- Yapı taşı
Kısaca
Granit, erimiş kayacın (magmanın) yerin kilometrelerce altında çok yavaş soğumasıyla oluşan bir kayaçtır. Yavaş soğuduğu için kristalleri büyüyebilmiştir; bu yüzden yüzeyinde pembe, beyaz, gri ve siyah taneleri tek tek görebilirsiniz. Çok sert ve dayanıklı olduğundan binalarda, kaldırımlarda ve mutfak tezgâhlarında kullanılır.
Nasıl oluşur?
Granit, silisçe zengin magmanın yer kabuğunun derinliklerinde çok yavaş soğuyup katılaşmasıyla oluşan bir derinlik kayacıdır. Soğuma binlerce, hatta milyonlarca yıl sürebildiği için mineraller iri kristaller hâlinde büyür. Bu büyük magma kütlelerine plüton denir; üstlerini örten kayaçlar milyonlarca yıl boyunca aşındıkça granit yüzeye çıkar.
Granit, kıtaların yer kabuğunda en sık rastlanan derinlik kayacıdır. Aynı bileşimdeki magma yüzeye ulaşıp hızla soğursa ince taneli riyolit oluşur.
Ne işe yarar?
- Yapı taşı: Sert ve aşınmaya dayanıklı olduğu için bina cephelerinde, merdivenlerde, kaldırım bordürlerinde ve parke taşlarında kullanılır.
- İç mekân: Cilalı granit levhalar mutfak tezgâhı ve döşeme olarak yaygındır.
- Anıt ve mezar taşı: Hava koşullarına uzun süre dayandığı için anıtlarda tercih edilir.
Türkiye’de granit
Türkiye’de granit ve benzeri derinlik kayaçları birçok bölgede yüzeylenir. İzmir’in Bergama ilçesindeki Kozak Yaylası’ndan çıkarılan taş, “Bergama Graniti” adıyla 2017’de coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Jeologlar bu plütonun büyük bölümünü granitin yakın akrabası olan granodiyorit olarak sınıflandırır; ticarette ise ikisi de “granit” diye anılır.
Nasıl tanınır?
- 1
Birbirine kenetlenmiş, gözle görülebilen kristallerden oluşur: camsı gri kuvars, pembe ya da beyaz feldispat ve küçük siyah mika veya hornblend taneleri.
- 2
Feldispat taneleri ışığa tutulduğunda düz ve parlak yüzeyler gösterir; kuvars taneleri ise camsı görünür ve düzensiz kırılır.
- 3
Camı çizebilir; çelik bıçak kuvars ve feldispat tanelerini çizemez.
- 4
Sirke veya seyreltik asit damlatıldığında köpürmez; bu özelliğiyle mermer ve kireçtaşından ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Piyasada “siyah granit” diye satılan taşların çoğu aslında granit değildir; gabro, diyabaz (dolerit) veya anortozit gibi kuvarsça fakir, koyu renkli kayaçlardır.
- Ticarette “granit” adı, cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu için kullanılır; gnays, siyenit ve benzeri kayaçlar da granit diye satılabilir.
- Kuvars kompozit (mühendislik taşı) tezgâhlar öğütülmüş kuvars ile reçinenin karışımıdır; desenleri doğal granite göre daha düzenli ve tekdüzedir.
- Granit desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.
Güvenlik
Granit elle tutulduğunda zararsızdır. Ancak kesme, taşlama ve cilalama sırasında çıkan ince toz kristalin silika (kuvars tozu) içerir; solunduğunda silikozis adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Taş işçiliğinde ıslak kesim ve uygun maske kullanılmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Mount Rushmore'daki dört dev başkan yüzü, yaklaşık 1,7 milyar yıl önce kristalleşmiş bir granite oyulmuştur.
İskoçya'daki Aberdeen, tarihi binalarının çoğu yerel granitten yapıldığı için “Granit Kenti” diye anılır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Aberdeen, İskoçya · Tarihî kaynakKentin tarihi binalarının çoğu yakındaki Rubislaw ocağından çıkarılan granitle yapıldığı için “Granit Kenti” diye anılır.
- Mount Rushmore, Güney Dakota, ABD · Bilinen bulunuş yeriDev başkan yüzleri, yaklaşık 1,7 milyar yıllık Harney Peak granitine oyulmuştur.
- Kozak Yaylası, Bergama, İzmir · Bilinen bulunuş yeriKozak plütonu jeolojik olarak ağırlıkla granodiyoritten oluşur; buradan çıkarılan taş “Bergama Graniti” adıyla 2017'de coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Granite · Encyclopaedia Britannica
- Geologic Activity — Mount Rushmore National Memorial · U.S. National Park Service
- Bergama Graniti — Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No. 271) · TÜRKPATENT, 2017
- Rubislaw Granite and an Iconic Nickname · Sedgwick Museum of Earth Sciences, University of Cambridge
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.