Mineral
Spinel
MgAl₂O₄Spinel
Yüzyıllarca yakutla karıştırılan taş: İngiliz tacındaki ünlü “Kara Prens Yakutu” bile aslında bir spineldir.
Diğer adları: Balas yakutu (kırmızı spinelin tarihî adı)
- Değerli taş
Kısaca
Spinel, magnezyum ve alüminyumdan oluşan bir oksit mineralidir. Kırmızı, pembe, mor, mavi ve siyah gibi pek çok renkte bulunur. Kırmızı spineller yakuta o kadar benzer ki, kraliyet mücevherlerindeki birçok ünlü “yakut” sonradan spinel çıkmıştır.
Nasıl oluşur?
Spinel çoğunlukla, kireçtaşı ve dolomitin magmadan gelen ısı ve sıvılarla dönüşmesiyle oluşan mermerlerde bulunur. Bu ortam yakutun oluştuğu ortama çok benzer; Myanmar’ın Mogok bölgesi gibi yerlerde yakut ve spinel aynı kayaçlardan ve aynı akarsu çakıllarından çıkar. Spinel sert ve kimyasal olarak dayanıklı olduğundan, kayaçlar aşındığında çakıllar içinde birikir.
Rengi nereden gelir?
Saf spinel renksizdir. Canlı kırmızı ve pembe renkler eser miktardaki kromdan, turuncu ve mor tonlar demir ile kromun birlikte bulunmasından, menekşe ve mavi tonlar demirden, çok canlı maviler ise kobalttan gelir.
Yakutla karışan taş
Modern mineraloji gelişmeden önce kırmızı taşların çoğuna yakut deniyordu; spinelin ayrı bir mineral olduğu sonradan anlaşıldı. Bugün en çok aranan renk canlı kırmızıdır; onu kobalt mavisi izler. Parlak pembe spineller de çok sevilir. İri ve temiz taşlar enderdir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri çoğu zaman düzgün sekiz yüzlü (oktahedron) biçimindedir; iki kristalin ikizlenmesiyle oluşan yassı, üçgen biçimli “spinel ikizleri” de tipiktir.
- 2
Tek kırınımlıdır: yakuttan farklı olarak taşa farklı yönlerden bakınca renk tonu değişmez (pleokroizma yoktur).
- 3
Sertliği 7,5–8'dir; kuvarsı çizer. Özgül ağırlığı yaklaşık 3,6'dır, yani yakuttan (yaklaşık 4,0) biraz hafiftir.
- 4
Doğal ile sentetik spineli ve kırmızı spineli yakuttan kesin olarak ayırmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Sentetik spinel: Alev füzyonu (Verneuil) ve akı yöntemleriyle üretilir. Uzun zamandır akuamarin, safir ve başka birçok taşın taklidi olarak kullanılır; doğum taşı diye satılan renkli taşların bir kısmı da sentetik spineldir.
- Kırmızı spinel yakutla, mavi spinel safirle karıştırılabilir. Tersine, kırmızı cam ve granat da spinel diye satılabilir.
- “Balas yakutu” ya da “spinel yakut” gibi adlar yanıltıcıdır; taşın doğru adı spineldir.
Bunu biliyor muydun?
İngiliz İmparatorluk Tacı'ndaki “Kara Prens Yakutu”, 1367'de Galler Prensi Edward'ın eline geçmiştir ve aslında cilalanmış, iri bir kırmızı spineldir.
Britanya Kraliyet Koleksiyonu'ndaki 350 karatı aşan “Timur Yakutu” da bir spineldir; üzerinde Farsça yazılar kazılıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar · Önemli yatakMermer içinde, yakutla birlikte oluşan kırmızı ve pembe spineller; düzgün sekiz yüzlü kristalleriyle ünlü
- Kuh-i-Lal, Gorno-Bedahşan, Tacikistan · Tarihî kaynakBedahşan bölgesinin tarihî spinel yatakları; kırmızı spinelin eski adı “balas yakutu”ndaki “balas” sözcüğü bu bölgenin adından türemiştir
- Mahenge, Morogoro, Tanzanya · Bilinen bulunuş yeriCanlı pembe ve kırmızı spineller
- Luc Yen, Yen Bai, Vietnam · Bilinen bulunuş yeriMavi spineller de dahil birçok renkte spinel
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Spinel · Mineralogical Society of America
- Spinel Description (Gem Encyclopedia) · GIA
- Spinel History and Lore · GIA
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.
Diaspor
Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.
İnci
İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.