Mineral

Kordiyerit

(Mg,Fe)₂Al₄Si₅O₁₈Cordierite

Araç egzozlarındaki katalitik konvertörlerin seramiğini oluşturan ve iyolit adıyla mavi-mor değerli taş olarak da kesilen mineral.

Diğer adları: Kordierit · İyolit (değerli taş türü)

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş
Endüstriyel

Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kordiyerit; magnezyum, demir ve alüminyum içeren bir halka silikat mineralidir. Ani sıcaklık değişimlerine çok dayanıklı olduğu için, yapay kordiyerit seramikleri katalitik konvertörlerde ve fırın gereçlerinde kullanılır. Doğada ise çoğu zaman kil içeren kayaçların ısıyla dönüşmesiyle oluşur. Saydam, mavi-mor kristalleri iyolit adıyla değerli taş olarak kesilir.

Nasıl oluşur?

Kordiyerit çoğunlukla, kil ve çamurtaşı gibi alüminyumca zengin kayaçların ısıyla dönüşmesiyle (metamorfizma) oluşur. Bir magma kütlesi çevresindeki kayaçları pişirdiğinde, ortaya çıkan hornfels kayaçlarında kordiyerit yaygın bir mineraldir. Yer kabuğunun derinlerinde yüksek ısı ve basınç altında dönüşen şist, gnays ve granülitlerde de bulunur. Bazı granit, pegmatit ve noritlerde de görülür. Zamanla mika, klorit ve talk gibi minerallere dönüşebilir. Sri Lanka’daki değerli taş çakıllarında olduğu gibi akarsu çökellerinde de bulunur.

Ne işe yarar?

Katalitik konvertör: Araç egzozlarında zararlı gazları azaltan katalitik konvertörlerin bal peteği biçimli taşıyıcısı, büyük oranda yapay kordiyerit seramiğinden yapılır. Kordiyerit ısındığında çok az genleştiği için ani ısı değişimlerinden çatlamaz.
Fırın gereçleri: Isıl şoka dayanıklı olduğu için seramik fırınlarındaki raf ve desteklerde, pizza taşı gibi mutfak gereçlerinde, ayrıca bazı yalıtım parçalarında ve elektrikli ısıtıcı elemanlarında kullanılır.
Takı: Saydam, mavi-mor kristaller iyolit adıyla fasetli taş olarak kesilir.

İyolit

Kordiyeritin saydam, mavi-mor örnekleri iyolit adıyla satılır; adı Yunanca “menekşe” sözcüğünden gelir. Ayrıntılı bilgi için iyolit sayfasına bakın.

Değerini ne belirler?

Kordiyerit çoğunlukla kayaç yapıcı bir mineral olduğundan doğal hâliyle toplu olarak aranan bir hammadde değildir; sanayide kullanılan kordiyerit ise genellikle fabrikada üretilen yapay seramiktir ve değerini seramiğin saflığı ve ısıl dayanımı belirler. Değerli taş olarak kesilen saydam mavi-mor çeşidi iyolitin değerini ise rengin doygunluğu ve eşitliği, berraklık, çokrenklilik nedeniyle taşın doğru yönde kesilmesi ve boyut belirler; ayrıntılar iyolit sayfasındadır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Rengi mavi, dumanlı mavi ya da mavimsi menekşedir; yeşilimsi, sarımsı kahverengi ya da gri örnekleri de vardır. Kayaçlarda çoğunlukla taneli ya da masif, gri-mavimsi ve camsı parlak görünür; kuvarsa benzeyebilir.
2
Güçlü çokrenklilik (pleokroizma) gösterir: Kristale farklı yönlerden bakınca mavi, menekşe ve sarımsı gri gibi farklı renkler görülür. Eski adı olan dichroite, Yunanca “iki renkli taş” anlamına gelir.
3
Sertliği 7–7,5'tir; iyolit dediğimiz saydam örneklerde bile bir yönde belirgin dilinimi olduğundan darbede yarılabilir.
4
Killi kayaçların ısıyla dönüşmesiyle oluşan hornfels gibi kayaçlarda andaluzit, sillimanit ve granatla birlikte bulunur. Kesin tanı için mikroskop ya da laboratuvar gerekir.

Yanlış bilinenler

YanlışKordiyerit ile iyolit iki ayrı mineraldir.
Doğrusuİkisi aynı mineraldir. Kordiyerit mineralojideki, iyolit ise değerli taş ticaretindeki addır; iyolit, kordiyeritin saydam, mavi-mor, süs taşı kalitesindeki hâlidir.

Bunu biliyor muydun?

Adını Fransız jeolog Louis Cordier'den (1777–1861) alır; mineral 1813'te İspanya'daki Níjar'dan gelen örneklerle tanıtıldı.

Katalitik konvertörlerin bal peteği biçimli seramik taşıyıcıları büyük oranda yapay kordiyerit içerir; üretimde kristaller, ısıyla genleşmenin çok az olduğu yöne bilerek hizalanır, böylece konvertör ısınıp soğurken çatlamaz.

Yapay kordiyerit pizza taşı gibi yüksek ısıya dayanıklı mutfak gereçlerinde ve fırın içi raflarda da kullanılır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Níjar, Almería, İspanya · Tip lokaliteMineral 1813'te bu bölgeden gelen örneklerle tanıtıldı
Bodenmais, Bavyera, Almanya · Tarihî kaynakEski gümüş madenleriyle tanınan Bavyera Ormanı'nda bol kordiyerit
Orijärvi, Kisko, Finlandiya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy'ye göre bol kordiyerit çıkan bir bölge
Kragerø, Telemark, Norveç · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'ye göre bol kordiyerit çıkan bir bölge
Haddam, Middlesex İlçesi, Connecticut, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'de anılan kordiyerit yeri; iyolit de Connecticut'tan bildirilir
Thompson, Manitoba, Kanada · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'ye göre iyi kordiyerit kristalleri
Antsirabe çevresi (Mt. Bity), Vakinankaratra, Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriMt. Bity bölgesinde kordiyerit ve iyolit

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kordiyerit nedir?

Kordiyerit ne işe yarar?

Katalitik konvertör: Araç egzozlarında zararlı gazları azaltan katalitik konvertörlerin bal peteği biçimli taşıyıcısı, büyük oranda yapay kordiyerit seramiğinden yapılır. Kordiyerit ısındığında çok az genleştiği için ani ısı değişimlerinden çatlamaz. Fırın gereçleri: Isıl şoka dayanıklı olduğu için seramik fırınlarındaki raf ve desteklerde, pizza taşı gibi mutfak gereçlerinde, ayrıca bazı yalıtım parçalarında ve elektrikli ısıtıcı elemanlarında kullanılır. Takı: Saydam, mavi-mor kristaller iyolit adıyla fasetli taş olarak kesilir.

Kordiyerit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,57–2,66 g/cm³’tür.

Kordiyerit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Níjar, Almería, İspanya; Bodenmais, Bavyera, Almanya; Orijärvi, Kisko, Finlandiya; Kragerø, Telemark, Norveç; Haddam, Middlesex İlçesi, Connecticut, ABD.

Kordiyerit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi mavi, dumanlı mavi ya da mavimsi menekşedir; yeşilimsi, sarımsı kahverengi ya da gri örnekleri de vardır. Kayaçlarda çoğunlukla taneli ya da masif, gri-mavimsi ve camsı parlak görünür; kuvarsa benzeyebilir. Güçlü çokrenklilik (pleokroizma) gösterir: Kristale farklı yönlerden bakınca mavi, menekşe ve sarımsı gri gibi farklı renkler görülür. Eski adı olan dichroite, Yunanca “iki renkli taş” anlamına gelir. Sertliği 7–7,5'tir; iyolit dediğimiz saydam örneklerde bile bir yönde belirgin dilinimi olduğundan darbede yarılabilir.

Kordiyerit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Kordiyerit çoğunlukla kayaç yapıcı bir mineral olduğundan doğal hâliyle toplu olarak aranan bir hammadde değildir; sanayide kullanılan kordiyerit ise genellikle fabrikada üretilen yapay seramiktir ve değerini seramiğin saflığı ve ısıl dayanımı belirler. Değerli taş olarak kesilen saydam mavi-mor çeşidi iyolitin değerini ise rengin doygunluğu ve eşitliği, berraklık, çokrenklilik nedeniyle taşın doğru yönde kesilmesi ve boyut belirler; ayrıntılar iyolit sayfasındadır.