Kayaç
Hunsrück arduvazı
Hunsrück Slate
Almanya'nın çatı taşı ve fosil hazinesi: yumuşak dokuları bile altın sarısı piritle korunmuş, 400 milyon yıllık deniz canlılarını saklayan arduvaz.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
_with_current_aligned_arms_from_the_Hunsr%C3%BCck_Lagerst%C3%A4tte_(Lower_Devonian)_of_western_Germany._(8474368510).jpg){kind=link}
Kısaca
Hunsrück arduvazı, Almanya'nın batısındaki Hunsrück ve Taunus bölgelerinde yüzeye çıkan, Erken Devoniyen yaşlı (yaklaşık 408–400 milyon yıllık) bir arduvaz katmanıdır. Yüzyıllar boyunca çatı kaplaması için işletildi. Dünyaca ünü ise içindeki fosillerden gelir: 260'tan fazla hayvan türü, çoğu zaman ince bir pirit tabakasıyla kaplanmış, bazen yumuşak dokularıyla birlikte korunmuştur. Bu yüzden bir “Konservat-Lagerstätte”, yani olağanüstü korunmuş fosil yatağı sayılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Hunsrück arduvazı, Devoniyen’in başında (Geç Pragiyen–Erken Emsiyen, yaklaşık 408–400 milyon yıl önce), eski Laurussia kıtasının güneyindeki Ren-Hersiniyen denizinde biriken ince çamurdan oluştu. Bu çamur sonradan gömülüp hafif bir başkalaşım geçirdi ve ince levhalara ayrılan arduvaza dönüştü. Katman, altta Taunus kuvarsiti ile üstte daha genç kumtaşları arasında yer alır.
Fosillerin olağanüstü korunması özel koşullar gerektirdi: canlılar oksijeni çok az olan çamura hızla gömüldü, çürüme yavaşladı ve kükürtle demirce zengin ortamda vücutlarının yüzeyi pirite dönüştü. Bu tür piritleşme fosil kayıtlarında nadirdir. Bölgenin bazı kesimlerinde ise fosiller iyi korunmamıştır; bu da oksijenli, sığ suların da bulunduğunu gösterir.
Ne işe yarar?
- Çatı kaplaması: Yüzyıllar boyunca “Ren arduvazı” olarak çatılarda kullanıldı. Kullanımı Roma dönemine kadar uzanır; belgelenen ilk madencilik 14. yüzyıla aittir. Üretim 1870–71’den sonra canlandı, 1960’lardan itibaren ise ucuz yapay ve ithal arduvaz yüzünden geriledi. 1990’larda yalnızca Bundenbach çevresinde tek bir ocak işletiliyordu; 1999’dan sonra İspanya, Portekiz, Arjantin ve Çin’den gelen arduvaz yerel üretimi büyük ölçüde bitirdi.
- Bilim: Hunsrück, yumuşak dokuları korunmuş az sayıdaki Devoniyen deniz fosili yatağından biridir. Fosiller, Devoniyen denizlerindeki yaşamı anlamak için incelenir; ilk bilimsel yayın 1862’de Ferdinand von Roemer’e aittir.
Nerede bulunur?
Hunsrück arduvazı, kuzeybatıdan güneydoğuya uzanan yaklaşık 15 km genişliğinde ve 150 km uzunluğunda bir şerit boyunca yüzeye çıkar. Fosil yatakları çoğunlukla Mosel Nehri’nin güneyinde ve Ren’in batısındadır. Ana havzalar Kaub, Bundenbach ve Gemünden çevresidir; en iyi korunmuş fosiller Bundenbach ve Gemünden’den gelir. Derisidikenliler Bundenbach çevresinde, brakiyopodlar ise kuzeydoğuda yoğunlaşır.
Değerini ne belirler?
Bir çatı taşı olarak değerini ince, düz ve dayanıklı levhalara ayrılabilmesi belirler; ancak 1960'lardan sonra ucuz yapay ve ithal arduvazla rekabet edemedi. Bugün asıl değeri bilimseldir: piritle kaplanmış, yumuşak dokuları korunmuş fosiller müzeler ve koleksiyoncular için çok aranır. Bir fosilin değerini bütünlüğü, korunma derecesi ve türün nadirliği belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Koyu gri ya da mavimsi siyah, çok ince taneli bir taştır; ince ve düz levhalara ayrılır.
- 2
Fosiller çoğu zaman taşın yüzeyinde parlak, pirinç sarısı pirit kaplamalı ince kabartılar olarak görünür.
- 3
Bulunan fosillerin çoğu deniz yıldızı, yılan yıldızı, deniz zambağı (krinoid) ve trilobittir.
Yanlış bilinenler
YanlışBundenbach fosillerindeki parlak sarı kaplama altındır.
DoğrusuKaplama altın değil, demir sülfür minerali olan pirittir (“aptal altını”). Fosillerin piritleşmesi, oksijensiz ve kükürtle demirce zengin çamura hızlı gömülmenin sonucudur.
Bunu biliyor muydun?
1970'te Siemens'te çalışan fizikçi ve radyolog Wilhelm Stürmer, levhaları hiç açmadan X ışınlarıyla inceleyerek fosillerin yumuşak dokularını ilk kez ayrıntılı biçimde görüntüledi.
Bölgede çatı arduvazı çıkarmak için açılmış 600'den fazla küçük ocak bilinir. Müzelerdeki en güzel fosillerin çoğunu bu ocaklarda çalışan işçiler buldu.
Hunsrück arduvazından 60'tan fazla deniz zambağı (krinoid) türü tanımlanmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Bundenbach, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya · Tip lokaliteOlağanüstü korunmuş fosillerin en iyi bulunduğu yer; Hunsrück fosillerine “Bundenbach fosilleri” de denir. Derisidikenliler (deniz yıldızları, deniz zambakları) en çok bu çevrede yoğunlaşır.
- Gemünden, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya · Önemli yatakBundenbach ile birlikte olağanüstü korunmuş fosillerin en iyi bulunduğu iki yerden biri.
- Kaub, Ren Vadisi, Rheinland-Pfalz, Almanya · Bilinen bulunuş yeriHunsrück arduvazının ana çökelme havzalarından biri; havzanın kuzeydoğusunda brakiyopodlar baskındır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Hunsrück arduvazı nedir?
Hunsrück arduvazı, Almanya'nın batısındaki Hunsrück ve Taunus bölgelerinde yüzeye çıkan, Erken Devoniyen yaşlı (yaklaşık 408–400 milyon yıllık) bir arduvaz katmanıdır. Yüzyıllar boyunca çatı kaplaması için işletildi. Dünyaca ünü ise içindeki fosillerden gelir: 260'tan fazla hayvan türü, çoğu zaman ince bir pirit tabakasıyla kaplanmış, bazen yumuşak dokularıyla birlikte korunmuştur. Bu yüzden bir “Konservat-Lagerstätte”, yani olağanüstü korunmuş fosil yatağı sayılır.
Hunsrück fosilleri neden bu kadar iyi korunmuştur?
Canlılar, oksijeni çok az olan çamura hızla gömüldü; bu da çürümeyi yavaşlattı. Kükürt ve demirce zengin çamurda canlıların yüzeyi pirite dönüştü. Bu piritleşme, yumuşak dokuların bile korunmasını sağladı ve fosillere parlak bir görünüm verdi.
Hunsrück arduvazı ne işe yarar?
Çatı kaplaması: Yüzyıllar boyunca “Ren arduvazı” olarak çatılarda kullanıldı. Kullanımı Roma dönemine kadar uzanır; belgelenen ilk madencilik 14. yüzyıla aittir. Üretim 1870–71'den sonra canlandı, 1960'lardan itibaren ise ucuz yapay ve ithal arduvaz yüzünden geriledi. 1990'larda yalnızca Bundenbach çevresinde tek bir ocak işletiliyordu; 1999'dan sonra İspanya, Portekiz, Arjantin ve Çin'den gelen arduvaz yerel üretimi büyük ölçüde bitirdi. Bilim: Hunsrück, yumuşak dokuları korunmuş az sayıdaki Devoniyen deniz fosili yatağından biridir.
Hunsrück arduvazı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,7–2,8 g/cm³’tür.
Hunsrück arduvazı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Bundenbach, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya; Gemünden, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya; Kaub, Ren Vadisi, Rheinland-Pfalz, Almanya.
Hunsrück arduvazı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Koyu gri ya da mavimsi siyah, çok ince taneli bir taştır; ince ve düz levhalara ayrılır. Fosiller çoğu zaman taşın yüzeyinde parlak, pirinç sarısı pirit kaplamalı ince kabartılar olarak görünür. Bulunan fosillerin çoğu deniz yıldızı, yılan yıldızı, deniz zambağı (krinoid) ve trilobittir.
Hunsrück arduvazı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Bir çatı taşı olarak değerini ince, düz ve dayanıklı levhalara ayrılabilmesi belirler; ancak 1960'lardan sonra ucuz yapay ve ithal arduvazla rekabet edemedi. Bugün asıl değeri bilimseldir: piritle kaplanmış, yumuşak dokuları korunmuş fosiller müzeler ve koleksiyoncular için çok aranır. Bir fosilin değerini bütünlüğü, korunma derecesi ve türün nadirliği belirler.
Kaynaklar
- Hunsrück Slate · Wikipedia
- Slate · Wikipedia
- Common rock densities · chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)
- Bundenbach · Wikipedia
- Gemünden (Hunsrück) · Wikipedia
- Kaub · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.