Nefrit

Nefrit, “yeşim” denen iki taştan biridir; öteki jadeittir. Tremolit ve aktinolit minerallerinin gözle görülmeyecek kadar ince liflerinin keçe gibi birbirine dolanmasıyla oluşur. Bu doku ona çok büyük bir tokluk, yani kırılmaya karşı direnç kazandırır. Çin'de, Yeni Zelanda'da ve Tayvan'da binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapımında kullanılır.

Oymacılık ve sanat: Kırılmadan ince işlenebildiği için vazo, heykel, mühür ve tören eşyası oymacılığında kullanılır; Çin'de bu gelenek binlerce yıllıktır. Takı: Bilezik, kolye ucu, boncuk ve yüzük taşı yapılır. Tarih öncesi aletler: Taş Devri'nde Avrupa'dan Yeni Zelanda'ya kadar balta, keski ve silah yapımında kullanıldı; İsviçre'deki eski göl kıyısı yerleşimlerinde nefrit aletler bulunmuştur. Maoriler pounamudan alet, silah ve süs eşyası yaptı.

Mohs sertlik ölçeğinde 6–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,9–3,1 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Cowell, Eyre Yarımadası, Güney Avustralya; Doğu Sayan Dağları, Buryatya, Rusya; Dease Lake–Cassiar bölgesi, Britanya Kolumbiyası, Kanada; Batı Kıyısı (Arahura Nehri), Güney Adası, Yeni Zelanda; Hotan (Hoten), Sincan, Çin.

Cilalandığında yağlı ile camsı arası, yumuşak bir parlaklık gösterir; işlenmemiş yüzeyi mattır. Yarı saydam ile opak arasıdır ve çoğu zaman benekli ya da lekelidir. Sertliği 6–6,5'tir, yani çelik bıçak onu kolay çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: Lifli yapısı sayesinde darbeyle zor kırılır, kırıldığında kıymıklı ya da taneli bir yüzey verir. Jadeitten biraz hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 2,95, jadeitte yaklaşık 3,3); laboratuvarlar ikisini yoğunluk ve kırılma indisiyle ayırır. Serpantin ve bovenit: Görünüşleri nefrite benzer ve sık sık “yeşim” adıyla satılır; ama genellikle nefritten yumuşaktır. Yeni Zelanda'da pounamu denen taşların bir kısmı da nefrit değil, bovenittir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Nefritin değerini en çok renk ve doku belirler: Çin'de yarı saydam, saf beyaz ya da açık sarımsı “koyun yağı” yeşimi en çok aranan türdür; yeşil nefritte ise düzgün, canlı ve lekesiz bir renk istenir. İnce ve sıkı doku, iyi cila alma, çatlak ve leke olmaması değeri artırır. Oyma eserlerde işçiliğin kalitesi ve eserin yaşı çoğu zaman taşın kendisinden daha belirleyicidir. İşlem görmemiş taş, boyanmış ya da reçine emdirilmiş taştan çok daha değerlidir.

16. yüzyılda Avrupa'da nefritin böbrek ağrılarına ve sancılara iyi geldiğine inanılırdı; taşa Latince “böbrek taşı” anlamına gelen lapis nephriticus denmesi ve “nefrit” adının Yunanca nephros (böbrek) sözcüğünden türetilmesi bu inanıştandır. Maori kültüründe pounamu bir hazine (taonga) sayılır; kuşaktan kuşağa geçtikçe “mana” denen manevi güç ve saygınlığı içine aldığına inanılır ve eski parçalara bazen önceki sahiplerinin adı verilir. Nefritin böbrek hastalıklarına ya da sancılara iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; böbrek rahatsızlığı olan biri tedavisini taşa bırakmamalı, hekime başvurmalıdır. Pounamunun Maori kültüründeki yeri ise sağlık iddiası değil, kuşaklar boyu süren kültürel ve manevi bir değerdir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.