Doğal Taşlar

Kayaç

Arduvaz

Slate

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Diğer adları: Kayrak · Kayağan taşı

  • Yapı taşı
Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Arduvaz (kayrak), şeyl gibi çamurdan oluşmuş tortul kayaçların yer kabuğunda basınç ve ısıyla dönüşmesiyle oluşan bir kayaçtır. En önemli özelliği, ince ama sağlam levhalara ayrılabilmesidir. Su geçirmediği ve uzun ömürlü olduğu için çatı kaplamasında kullanılır; eskiden okullardaki yazı tahtaları da arduvazdan yapılırdı.

Nasıl oluşur?

Arduvazın hammaddesi şeyl ve çamurtaşı gibi killi tortul kayaçlardır. Bu kayaçlar dağ oluşumu sırasında sıkıştırılıp ısındığında, içlerindeki kil mineralleri çok ince taneli mika ve klorite dönüşür. Yassı mineraller sıkıştırma kuvvetine dik doğrultuda dizilir ve kayaç bu doğrultuda kolayca ayrılabilir hâle gelir. Buna arduvaz dilinimi denir; dilinim düzlemleri çoğu zaman eski tortul katmanlarını açılı olarak keser.

Arduvaz, düşük dereceli bir başkalaşım kayacıdır. Isı ve basınç arttıkça önce ipeksi parlak fillite, daha sonra mika pulları gözle görülen şiste dönüşür.

Ne işe yarar?

  • Çatı kaplaması: İnce ve su geçirmez levhaları yüzyıllarca dayanabilir.
  • Döşeme ve cephe kaplaması: Dayanıklı ve suya dirençlidir.
  • Yazı tahtası ve bilardo masası: Düz ve pürüzsüz yüzeyi nedeniyle eskiden okul tahtalarında ve öğrencilerin yazı levhalarında kullanılırdı; bilardo masalarında hâlâ kullanılır.

Kuzeybatı Galler’in arduvaz ocakları, Sanayi Devrimi döneminde dünyanın dört bir yanına çatı arduvazı göndermiş ve 2021’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Bugün dünyanın başlıca çatı arduvazı üreticisi, en önemli yatakları Galiçya ve León’da bulunan İspanya’dır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    İnce, düz ve sağlam levhalara ayrılır; levha yüzeyleri pürüzsüzdür.

  2. 2

    Çok ince tanelidir; mineraller gözle seçilmez, ama yüzey ışıkta hafifçe ipeksi parlayabilir.

  3. 3

    Sağlam bir arduvaz levhaya hafifçe vurulduğunda tok, çınlayan bir ses çıkar; şeyl ise donuk ses verir ve kolay ufalanır.

  4. 4

    Suya batırıldığında yumuşamaz ve dağılmaz; bu özelliğiyle şeyl ve kiltaşından ayrılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Lif takviyeli çimento ve plastik esaslı yapay arduvazlar çatı kaplamasında yaygındır; kalınlıkları ve desenleri birbirinin aynıdır, kenarlarında doğal katmanlanma görülmez.
  • Ticarette “arduvaz” adı; fillit, şeyl, ince taneli kumtaşı, mika şist ve kuvarsit gibi levhalara ayrılabilen başka kayaçlar için de kullanılabilir.
  • Kalitesiz arduvazlardaki pirit taneleri zamanla paslanarak leke ve delik oluşturabilir. Avrupa'da çatı arduvazının kalitesi bu tür kusurlara göre EN 12326 standardındaki testlerle belirlenir.

Bunu biliyor muydun?

Bilardo masalarının dümdüz ve sağlam oyun yüzeyinin altında genellikle kalın arduvaz levhalar bulunur.

19. yüzyılda Kuzeybatı Galler'den çıkan arduvaz, Londra'dan Melbourne'e kadar dünyanın pek çok yerinde binaların çatılarını örttü.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Kuzeybatı Galler Arduvaz Peyzajı, Gwynedd, Galler · Tarihî kaynakSanayi Devrimi döneminde (1780–1914) dünyanın dört bir yanına çatı arduvazı gönderen ocak ve madenler; 2021'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Valdeorras, Ourense, Galiçya, İspanya · Önemli yatakİspanya bugün dünyanın başlıca çatı arduvazı üreticisidir; en önemli yataklar Galiçya'da (Ourense) ve León'dadır.
  • La Cabrera, León, İspanya · Önemli yatakOurense ile birlikte İspanya'nın başlıca çatı arduvazı üretim alanlarından biri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. The Slate Landscape of Northwest Wales · UNESCO World Heritage Centre
  2. Petrografía y mineralogía de las pizarras para cubiertas de la Península Ibérica en relación con su calidad (Cárdenes et al.) · Trabajos de Geología, Universidad de Oviedo, 2010
  3. The Slate Landscape of Northwest Wales World Heritage Site · Gwynedd Council

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Apatit

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Mineral

Barit

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.

Kayaç

Diyorit

Siyah-beyaz benekli, “tuz-biber” desenli bir derinlik kayacı: bileşimi granit ile gabro arasında yer alır.