VaryeteŞunun bir çeşidi: Elmas

Karbonado

CCarbonado

Siyah, gözenekli ve çok sayıda minik kristalden oluşan doğal elmas: kökeni hâlâ tartışılan, Türkçede “kara elmas” da denen sert bir sondaj malzemesi.

Diğer adları: Kara elmas

Halk arasında: Maden ve hammadde

Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Karbonado, tek bir büyük kristal yerine birbirine sıkıca kaynamış sayısız minik elmas kristalinden oluşan, siyah ya da koyu gri, gözenekli bir doğal elmastır. Adını, odun kömürüne benzediği için Portekizli elmas arayıcıları vermiştir; Türkçede “kara elmas” diye de anılır. Bilinen karbonadoların neredeyse tamamı Brezilya'nın Bahia eyaletindeki ve Orta Afrika Cumhuriyeti'ndeki alüvyonlardan (akarsuların biriktirdiği çakıllardan) çıkar. Elmas kadar serttir ama çok daha dayanıklıdır; bu yüzden uzun süre sondaj uçlarında kullanılmıştır. Nasıl oluştuğu bilimin çözülmemiş sorularından biridir.

Görseller

Karbonado örneği (2) — Fotoğraf: SixFingeredMan · Public domain · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Karbonadonun nasıl oluştuğu kesin olarak bilinmiyor. Sıradan elmaslar yerin yaklaşık 150–200 kilometre derininde oluşur ve kimberlit gibi volkanik kayaçlarla yüzeye taşınır; oysa 1900’den bu yana çıkarılan yaklaşık 700 ton elmasın içinde, kimberlitten gelen tek bir karbonado bile bildirilmemiştir. Karbonadolarda yer mantosuna özgü olivin, granat ya da piroksen gibi mineraller de bulunmaz. İçindeki kapanımlara göre yaşının 2,6 ile 3,8 milyar yıl arasında olduğu hesaplanmıştır.

Bu yüzden birçok açıklama önerilmiştir: Göktaşı çarpmasının şok etkisi, yer kabuğundaki organik karbonun yüksek basınçla dönüşmesi, uranyum ve toryum gibi radyoaktif elementlerin etkisi ya da uzayda, karbonca zengin yıldızlarda veya gezegenlerde oluşup Dünya’ya göktaşlarıyla gelmesi. Jeolog Stephen Haggerty, gözeneklerin yüksek basınçlı ortamlarla bağdaşmadığını ve karbonadoda göktaşlarında da bulunan osbornit (titanyum nitrür) adlı mineralin varlığını öne sürerek uzay kökenini savunur. Öteki araştırmacılar Dünya’daki elmaslarla benzerliklere dikkat çeker; tartışma sürmektedir.

Ne işe yarar?

Sondaj ve kesme: Minik kristaller rastgele yönlerde dizildiği için karbonado tek kristal elmas gibi belirli bir düzlem boyunca yarılmaz; çok dayanıklıdır. 19. yüzyıldan beri aşındırıcı olarak, en sert kayaçları delen sondaj uçlarında ve parlatmada kullanılmıştır.
Mücevher ve koleksiyon: Çok sert ve dayanıklı olduğu için ancak lazerle kesilebilir; bu yüzden cilalanmış karbonado azdır. 555,55 karatlık ve 55 yüzlü “Enigma” adlı siyah karbonado bir açık artırmada satılmıştır.
Bilim: Kökeni bilinmediği için karbonado, Dünya’nın erken tarihini ve elmasın oluşabileceği ortamları anlamak isteyen araştırmacılarca incelenir.

Nerede bulunur?

Karbonado yalnızca alüvyonlarda, yani akarsuların biriktirdiği çakıl ve kumlarda bulunur. Brezilya’nın Bahia eyaletinde, Chapada Diamantina bölgesindeki Lençóis çevresi 20. yüzyılın başına kadar dünyanın tek ticari kaynağıydı; 1850–1870 arasındaki en yoğun dönemde bu bölgede tahminen 30.000 madenci çalışmıştır. Bahia yatakları tükenmeye başlayınca yaklaşık 1925’ten itibaren Orta Afrika Cumhuriyeti’nin elmas sahaları üretime geçti. Bu ülkede elmas başlıca iki bölgede çıkarılır: batıda Berbérati, Carnot ve Nola çevresi ile kuzeydoğuda Ouadda ve N’Délé çevresi. Batıdaki karbonadolar iridir ve elmas üretiminin yüzde 30’una varabilir; doğudakiler ise küçüktür. Bugün okyanusla ayrılmış olan bu iki bölge, bir milyar yıldan uzun bir süre aynı süperkıtanın parçasıydı.

Değerini ne belirler?

Karbonadonun değeri uzun süre sanayideki işlevinden geldi: sert ve kırılmaya dayanıklı olması, onu sondaj ve parlatma için aranan bir malzeme yaptı. Bugün değerini daha çok büyüklüğü, bütünlüğü ve nadirliği belirler; ancak lazerle kesilebildiği için cilalanmış iri karbonadolar çok azdır ve öyküsü bilinen taşlar koleksiyon parçasıdır. Isıl işlem görmüş tek kristal siyah elmaslarla ve siyah taklitlerle karıştırılmaması için bir laboratuvar raporu önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Saydam değildir; siyah, koyu gri ya da kahverengidir; bazen mor, pembe, pas kırmızısı ya da zeytin yeşili tonlar görülür.
2
Yüzeyinde gözle ya da büyüteçle seçilen gözenekler ve erimiş gibi görünen camsı bir kabuk bulunur.
3
Elmas olduğu için her şeyi çizer, ama gözenekli olduğu için tek kristal elmastan daha hafiftir: yoğunluğu yaklaşık 2,8–3,45 g/cm³'tür, tek kristal elmasınki ise 3,52 g/cm³'tür.
4
Bilinen karbonadoların neredeyse tamamı Brezilya ve Orta Afrika Cumhuriyeti'nin alüvyonlarından çıkar; kimberlit denen ve elmasların çoğunu taşıyan kayaçta bugüne dek hiç karbonado bulunmamıştır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Isıl işlem görmüş siyah elmaslar: Çok çatlaklı, renksiz ya da gri elmaslar ısıtılarak çatlaklarındaki karbon grafite dönüştürülür ve taş siyah görünür. Bunlar tek kristaldir; karbonadoyla karıştırılmamalı ve işlem açıklanmalıdır.
Doğal renkli tek kristal siyah elmaslar: Rengini grafit, sülfür ya da demir mineralleri gibi koyu kapanımlardan alırlar ve onlara da “siyah elmas” denir. Karbonadodan farklı olarak gözeneksizdirler; kesin ayrım için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Yanlış bilinenler

YanlışKarbonadonun uzaydan geldiği kanıtlanmıştır.
DoğrusuBazı araştırmacılar karbonadonun karbonca zengin yıldızlarda ya da gezegenlerde oluşup göktaşlarıyla Dünya'ya geldiğini savunur; başkaları ise Dünya'nın derinliklerinde oluştuğunu düşünür. Her şeyi açıklayan tek bir model yoktur; köken hâlâ tartışmalıdır.
YanlışTakılarda gördüğümüz siyah elmasların hepsi karbonadodur.
DoğrusuTakılardaki siyah elmasların çoğu tek kristal elmastır: rengini grafit ve sülfür gibi koyu kapanımlardan alır ya da çok çatlaklı elmasların ısıtılmasıyla siyahlaşır. Karbonado ise gözenekli, çok kristalli ayrı bir elmas türüdür ve kesilmesi çok zordur.

Bunu biliyor muydun?

Bilinen en büyük karbonado olan “Sergio”, Bahia'da Lençóis yakınında bulundu; ağırlığı 3.000 karatı aşar ve bu, en büyük tek kristal elmas olan ham Cullinan'dan bile ağırdır. Sergio, sondaj uçlarında kullanılmak üzere küçük parçalara bölündü.

Karbonado, 20. yüzyılın başında ağırlık başına elmastan daha pahalıydı; Panama Kanalı'nın yapımında sondajda kullanıldı ve 1990'a kadar ABD'nin stratejik mineral stoklarında yer aldı.

1971'de yayımlanan bir makaleye göre elmas tüccarları “karbonado” adını Brezilya taşları için kullanır, Orta Afrika'dan gelenlere ise “carbon” derdi. Aynı makaleye göre bilinen en büyük Orta Afrika karbonadosu 740,25 karattı ve Smithsonian Enstitüsü'nde sergileniyordu.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Lençóis (Chapada Diamantina), Bahia, Brezilya · Önemli yatak20. yüzyılın başına kadar karbonadonun tek ticari kaynağı Bahia'ydı; bilinen en büyük karbonado “Sergio” burada bulundu
Berbérati çevresi, Mambéré-Kadéï, Orta Afrika Cumhuriyeti · Önemli yatakBatı Ubangi elmas sahaları: Buradaki elmasların yüzde 30'a varan kısmı iri karbonadolardır
Carnot çevresi, Mambéré-Kadéï, Orta Afrika Cumhuriyeti · Önemli yatakBatı Ubangi elmas sahaları
Nola çevresi, Sangha-Mbaéré, Orta Afrika Cumhuriyeti · Bilinen bulunuş yeriBatı Ubangi elmas sahaları
Ouadda çevresi, Haute-Kotto, Orta Afrika Cumhuriyeti · Bilinen bulunuş yeriDoğu Ubangi elmas sahaları: Karbonadolar küçüktür ve üretimin yüzde 6–7'sini oluşturur
N'Délé çevresi, Bamingui-Bangoran, Orta Afrika Cumhuriyeti · Bilinen bulunuş yeriDoğu Ubangi elmas sahaları

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Karbonado nedir?

Karbonado ne işe yarar?

Sondaj ve kesme: Minik kristaller rastgele yönlerde dizildiği için karbonado tek kristal elmas gibi belirli bir düzlem boyunca yarılmaz; çok dayanıklıdır. 19. yüzyıldan beri aşındırıcı olarak, en sert kayaçları delen sondaj uçlarında ve parlatmada kullanılmıştır. Mücevher ve koleksiyon: Çok sert ve dayanıklı olduğu için ancak lazerle kesilebilir; bu yüzden cilalanmış karbonado azdır. 555,55 karatlık ve 55 yüzlü “Enigma” adlı siyah karbonado bir açık artırmada satılmıştır.

Karbonado ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 10 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,8–3,45 g/cm³’tür.

Karbonado nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Lençóis (Chapada Diamantina), Bahia, Brezilya; Berbérati çevresi, Mambéré-Kadéï, Orta Afrika Cumhuriyeti; Carnot çevresi, Mambéré-Kadéï, Orta Afrika Cumhuriyeti; Nola çevresi, Sangha-Mbaéré, Orta Afrika Cumhuriyeti; Ouadda çevresi, Haute-Kotto, Orta Afrika Cumhuriyeti.

Karbonado gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Saydam değildir; siyah, koyu gri ya da kahverengidir; bazen mor, pembe, pas kırmızısı ya da zeytin yeşili tonlar görülür. Yüzeyinde gözle ya da büyüteçle seçilen gözenekler ve erimiş gibi görünen camsı bir kabuk bulunur. Elmas olduğu için her şeyi çizer, ama gözenekli olduğu için tek kristal elmastan daha hafiftir: yoğunluğu yaklaşık 2,8–3,45 g/cm³'tür, tek kristal elmasınki ise 3,52 g/cm³'tür. Isıl işlem görmüş siyah elmaslar: Çok çatlaklı, renksiz ya da gri elmaslar ısıtılarak çatlaklarındaki karbon grafite dönüştürülür ve taş siyah görünür. Bunlar tek kristaldir; karbonadoyla karıştırılmamalı ve işlem açıklanmalıdır.

Karbonado değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Karbonadonun değeri uzun süre sanayideki işlevinden geldi: sert ve kırılmaya dayanıklı olması, onu sondaj ve parlatma için aranan bir malzeme yaptı. Bugün değerini daha çok büyüklüğü, bütünlüğü ve nadirliği belirler; ancak lazerle kesilebildiği için cilalanmış iri karbonadolar çok azdır ve öyküsü bilinen taşlar koleksiyon parçasıdır. Isıl işlem görmüş tek kristal siyah elmaslarla ve siyah taklitlerle karıştırılmaması için bir laboratuvar raporu önemlidir.