Meteorit

Mezosiderit

Mesosiderite

Yaklaşık yarı yarıya metal ve taştan oluşan, asteroit çarpışmasında kırılıp yeniden kaynaşmış nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Diğer adları: Mesosiderit

Halk arasında: Göktaşı

Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)4–6,5

Özgül ağırlık4,04–4,76 g/cm³

Renkler

gümüş grisi metal
gri ile kahverengimsi silikat parçaları
pas kahverengisi (aşınmış yüzeyler)

Bileşim: Yaklaşık eşit miktarda demir-nikel metali (kamasit, tenit ve tetratenit) ile silikat; silikatlar çoğunlukla piroksen ve kalsiyumca zengin plajiyoklazdır, ayrıca troilit (demir sülfür) bulunur. Silikat kısmın bileşimi ökritlere ve diyojenitlere benzer.
Doku: Düzensiz dokulu bir breş: silikat ve metal çoğu zaman topaklar ya da çakıl boyutunda parçalar hâlinde, ayrıca ince taneli iç içe geçmeler olarak bulunur. Pallasitlerde olduğu gibi sürekli bir metal ağı yoktur; metal parçalar hâlindedir. Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Mezosideritler, yaklaşık eşit miktarda demir-nikel metali ve silikat içeren, kırık parçaların yeniden kaynaşmasıyla oluşmuş taşlı-demirli meteoritlerdir. Silikat kısım ökrit ve diyojenit gibi bazalt benzeri kayaçlara benzer; metal ise bir gökcisminin çekirdeğinden gelir. Çok nadirdirler: Kasım 2014'te yalnızca 208 mezosiderit biliniyordu ve bunlardan yalnızca 7'sinin düşüşü görülmüştü.

Görseller

Mezosiderit örneği (2) — Fotoğraf: Jon Taylor · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Mezosideritler çarpma breşleridir: Bir gökcisminin kabuğuna ait bazalt ve piroksenit parçaları ile çekirdeğinden gelen metal, bir çarpışmada karışmış ve kaynaşmıştır; içlerinde manto malzemesi bulunmaz. Büyük olasılıkla metalce zengin bir cisim ile silikatça zengin bir cismin çarpışması söz konusudur. Silikat kısım ökritlere ve diyojenitlere benzediği için mezosideritlerin bazaltik akondritlerle ilişkili olduğu düşünülür; hangi asteroitten geldikleri ise kesin değildir (16 Psyche aday gösterilmiş, ama tayf gözlemleri Maria ailesi asteroitlerini işaret etmiştir).

Adı Yunanca mesos (orta) ve sideros (demir) sözcüklerinden gelir: taş ile demir arasında bir ara tür.

Ne işe yarar?

Mezosideritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

Çarpışmaların izi: Erken Güneş Sistemi’nde katmanlaşmış (kabuğu ve çekirdeği olan) cisimlerin çarpışarak karıştığını gösteren az sayıdaki doğrudan örnektir.
Kabuk ve çekirdek bir arada: Bir cismin kabuğuna ve çekirdeğine ait malzemeyi aynı taşta incelemeyi sağlar.
Krater araştırması: Dalgaranga kraterinin çevresinde bulunan parçalar, mezosiderit çarpmasıyla oluştuğu bilinen tek krateri kanıtlamıştır.
Müze ve koleksiyon: Kesilip parlatılmış dilimleri metal ve silikatın karışımını gösterdiği için müzelerde ve koleksiyonlarda sergilenir.

Mezosiderit ve pallasit

Taşlı-demirli meteoritler iki gruba ayrılır. Pallasitlerde metal sürekli bir ağ oluşturur ve içinde iri olivin kristalleri durur (pallasit sayfasına bakın). Mezosideritlerde ise metal, bir breşin içinde parçalar hâlinde bulunur. Taşlı-demirli meteoritlerin tamamı (mezosideritler ve pallasitler birlikte) bilinen meteoritlerin yaklaşık %1’ini oluşturur.

Diğer taşlı meteoritler için akondrit ve kondrit, neredeyse tamamen metal olanlar için demir meteorit sayfalarına bakabilirsiniz.

Bilinen mezosideritler

Kasım 2014’te 208 mezosiderit biliniyordu; bunların 56’sı Antarktika’dandı ve yalnızca 7’sinin düşüşü görülmüştü.

Vaca Muerta (Şili, 1861 ya da öncesi): Atakama Çölü’nde bulunan, yaklaşık 4 ton parçası bilinen ünlü örnek.
Estherville (Iowa, ABD, 1879): Toplam 320 kg çeken, düşüşü görülmüş taş.
Łowicz (Polonya, 1935): 50’den fazla parça, toplam 59 kg.
Dong Ujimqin Qi (Çin, 1995): 7 Eylül 1995’te düşen, üç parçası 129 kg çeken en son düşüşü görülmüş mezosiderit.
Bondoc (Filipinler, 1956): Toplam yaklaşık 887 kg.

Değerini ne belirler?

Mezosideritler nadirdir ve düşüşü görülenleri azdır; bu nedenle değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş parçalar aranır. Düşüşü görülmüş (Estherville, Łowicz, Dong Ujimqin Qi gibi) ya da Vaca Muerta gibi ünlü bir taşa ait olan, metal ve silikat dağılımı kesit yüzeyinde güzel görünen, paslanmamış dilimler daha çok ilgi görür. Metal içerdikleri için nemli ortamda paslanabilirler. Meteorit olduğu laboratuvarda doğrulanmamış bir taşa değer biçilemez.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kesilip parlatılmış yüzeyde gümüş renkli metal parçaları ile gri ve kahverengimsi silikat parçaları düzensiz bir karışım (breş) oluşturur; metal ve silikat çoğu zaman topaklar ya da çakıl boyutundadır.
2
Yarısı metal olduğu için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır; yoğunluğu yaklaşık 4,3 g/cm³ dolayındadır (sıradan kondritlerde 3,0–3,7, demir meteoritlerde 7–8).
3
Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; uzun süre doğada kalmış örnekler ise pas kahverengisidir.
4
Pallasitten farkı: Pallasitlerde olivin kristalleri sürekli bir metal ağının içindedir; mezosideritlerde ise metal parçalar hâlindedir ve silikatlar çoğunlukla piroksen ile plajiyoklazdan oluşur. Bir parçanın mezosiderit olduğunu ancak bir meteorit laboratuvarı doğrular.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Pallasit: Başka bir taşlı-demirli meteorit türüdür; metal ağının içinde iri, berrak, sarımsı yeşil olivin kristalleri görülür. Gerçek meteorittir, ama mezosiderit değildir. [Pallasit](/tr/taslar/pallasit/) sayfasına bakın.
Cüruf: Metal tanecikli cüruf mıknatısı çekebilir ve ağır olabilir, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür.
Manyetit ve hematit: Ağır ve koyu renkli bu demir oksit mineralleri meteorite benzer; ama gümüş renkli metal topakları göstermezler, hematit kırmızımsı kahverengi, manyetit siyahımsı gri iz bırakır. Ayrıntılar bu sitedeki “Bulduğum taş değerli mi?” rehberindedir.
Belgesiz “meteorit” dilimleri: Gerçek bir mezosideritin adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlıdır; adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen bir parçaya güvenilmemelidir.

Yanlış bilinenler

YanlışMetal ve taş içeren her meteorit pallasittir; mezosiderit ile pallasit aynı şeydir.
Doğrusuİkisi de taşlı-demirli meteorittir, ama yapıları farklıdır: Pallasitlerde olivin kristalleri sürekli bir metal ağının içindedir; mezosideritlerde ise metal parçalar hâlindedir ve silikat kısım çarpmayla kırılmış, piroksen ile plajiyoklazca zengin kabuk kayaçlarıdır.
Yanlışİçinde parlak metal benekleri olan, mıknatısı çeken ağır bir taş meteorittir.
DoğrusuArizona Eyalet Üniversitesi'ndeki Buseck Meteorit Çalışmaları Merkezi'ne göre, meteorit bulduğunu düşünüp başvuranların %90'ından fazlası cüruf, manyetit ya da hematit gibi yer malzemeleri bulmuştur. Kesin tanıyı ancak laboratuvar koyar.

Bunu biliyor muydun?

Vaca Muerta'yı ilk bulan madenciler, içindeki parlak metali gümüş cevheri sanmıştı; analiz demir-nikel çıkınca taşın göktaşı olduğu anlaşıldı. Adı, yakınındaki “Vaca Muerta” (“ölü inek”) adlı kuru dereden gelir. Bulunduğu yer yaklaşık yüz yıl unutuldu; 1985'te maden mühendisliği öğrencisi Edmundo Martínez onu yeniden buldu ve yaklaşık 4 ton malzeme topladı.

Batı Avustralya'daki Dalgaranga krateri (24 m genişliğinde, 3 m derinliğinde), bir mezosiderit çarpmasıyla oluştuğu bilinen tek kraterdir; çevresinde bulunan mezosiderit parçaları kraterin çarpma kökenini kanıtlamıştır.

Estherville göktaşı 1879'da düştüğünde bir parçası yaklaşık 4,5 metre (15 fit) yere gömülmüş ve çıkarılması için bir kuyu kazıcısı çağrılmıştır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Vaca Muerta, Atakama Çölü, Antofagasta, Şili · Önemli yatak1861'de ya da öncesinde bulunan Vaca Muerta'dan toplam yaklaşık 4 ton parça bilinir. Madenciler parlak metali gümüş cevheri sanmıştır; yeri yüz yıl kadar unutulmuş, 1985'te yeniden bulunmuştur.
Estherville, Iowa, ABD · Önemli yatak10 Mayıs 1879'da düşen mezosiderit; birkaç büyük kütle ve çok sayıda küçük parça toplam 320 kg çekmiştir. Parçaları Smithsonian'da ve Viyana ile Münih müzelerinde saklanır.
Łowicz, Łódź Voyvodalığı, Polonya · Bilinen bulunuş yeri12 Mart 1935'te gece yarısından sonra düşen mezosiderit; 50'den fazla parça, toplam 59 kg toplanmıştır.
Dalgaranga krateri, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriMount Magnet'in yaklaşık 75 km kuzeybatısındaki bu 24 m genişliğindeki krater, bir mezosiderit çarpmasıyla oluştuğu bilinen tek kraterdir. Yerli bir çoban olan Billy Seward 1921'de krateri fark etmiştir.
Bondoc Yarımadası, Luzon, Filipinler · Bilinen bulunuş yeri1956'da bulunan, toplam yaklaşık 887 kg çeken Bondoc, B tipi bir mezosideritin alışılmadık bir örneğidir: Meteoritical Bulletin'e göre parlatılmış yüzeyinin %70'i taşlı, %11'i demir, %17'si taşlı-demir sınıfındandır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Mezosiderit nedir?

Mezosiderit ne işe yarar?

Mezosideritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Çarpışmaların izi: Erken Güneş Sistemi'nde katmanlaşmış (kabuğu ve çekirdeği olan) cisimlerin çarpışarak karıştığını gösteren az sayıdaki doğrudan örnektir. Kabuk ve çekirdek bir arada: Bir cismin kabuğuna ve çekirdeğine ait malzemeyi aynı taşta incelemeyi sağlar. Krater araştırması: Dalgaranga kraterinin çevresinde bulunan parçalar, mezosiderit çarpmasıyla oluştuğu bilinen tek krateri kanıtlamıştır.

Mezosiderit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 4,04–4,76 g/cm³’tür.

Mezosiderit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Vaca Muerta, Atakama Çölü, Antofagasta, Şili; Estherville, Iowa, ABD; Łowicz, Łódź Voyvodalığı, Polonya; Dalgaranga krateri, Batı Avustralya; Bondoc Yarımadası, Luzon, Filipinler.

Mezosiderit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kesilip parlatılmış yüzeyde gümüş renkli metal parçaları ile gri ve kahverengimsi silikat parçaları düzensiz bir karışım (breş) oluşturur; metal ve silikat çoğu zaman topaklar ya da çakıl boyutundadır. Yarısı metal olduğu için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır; yoğunluğu yaklaşık 4,3 g/cm³ dolayındadır (sıradan kondritlerde 3,0–3,7, demir meteoritlerde 7–8). Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; uzun süre doğada kalmış örnekler ise pas kahverengisidir. Pallasit: Başka bir taşlı-demirli meteorit türüdür; metal ağının içinde iri, berrak, sarımsı yeşil olivin kristalleri görülür. Gerçek meteorittir, ama mezosiderit değildir. [Pallasit](/tr/taslar/pallasit/) sayfasına bakın.

Mezosiderit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Mezosideritler nadirdir ve düşüşü görülenleri azdır; bu nedenle değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş parçalar aranır. Düşüşü görülmüş (Estherville, Łowicz, Dong Ujimqin Qi gibi) ya da Vaca Muerta gibi ünlü bir taşa ait olan, metal ve silikat dağılımı kesit yüzeyinde güzel görünen, paslanmamış dilimler daha çok ilgi görür. Metal içerdikleri için nemli ortamda paslanabilirler. Meteorit olduğu laboratuvarda doğrulanmamış bir taşa değer biçilemez.