Kayaç
Lapis lazuli
Lapis lazuli
Altın benekli gece mavisi bir kayaç: binlerce yıl boyunca mühürlerde, takılarda ve ressamların ultramarin boyasında kullanıldı.
Diğer adları: Laciverttaşı · Lapis
- Değerli taş
- Süs taşı
Kısaca
Lapis lazuli tek bir mineral değil, birkaç mineralin karışımından oluşan bir kayaçtır. Koyu mavi rengini lazurit mineralinden alır; içindeki beyaz lekeler kalsit, altın gibi parlayan küçük benekler ise pirittir. İnsanlar bu taşı 6.500 yılı aşkın süredir süs eşyası yapımında kullanıyor.
Nasıl oluşur?
Lapis lazuli genellikle mermerleşmiş kireçtaşlarının içinde bulunur. Bir magma kütlesi kireçtaşına sokulduğunda, sıcaklık ve magmadan gelen sodyum ve kükürt taşıyan sıvılar kayacı dönüştürür (kontakt metamorfizma). Bu tepkimeler sırasında mavi lazurit oluşur; kireçtaşından geriye kalan kalsit beyaz lekeler, pirit ise altın sarısı benekler hâlinde taşın içinde kalır.
Tarihten
Afganistan’ın Bedahşan bölgesindeki Sar-i Sang yataklarının 6.000 yılı aşkın süredir işletildiği kabul edilir. Eski Mezopotamya, Mısır ve İran uygarlıklarının kullandığı lapis büyük ölçüde buradan geliyordu. Lapis öğütülüp arıtılarak ultramarin adlı parlak mavi boya elde edilirdi; Rönesans ressamları bu çok değerli boyayı çoğu zaman resmin en önemli figürleri için kullanırdı. 19. yüzyılda sentetik ultramarin üretilince doğal lapisin boya olarak kullanımı azaldı.
Değerini ne belirler?
En çok aranan, eşit dağılmış, koyu ve hafif morumsu bir mavidir. Kalsit lekelerinin az olması değeri artırır; ince ve dağınık pirit benekleri ise taşa çekicilik katar. Boyanmamış ve dolgusuz taşlar daha değerlidir.
Nasıl tanınır?
- 1
Opaktır; koyu, doygun mavi bir zemin üzerinde beyaz kalsit lekeleri ve küçük, metalik sarı pirit benekleri görülür.
- 2
Sertliği yaklaşık 5–5,5'tir; kuvarstan yumuşaktır, çelik bıçakla çizilebilir. Kalsit lekeleri daha da yumuşaktır.
- 3
Boyanmış taklitlerde mavi renk çatlaklarda ve boncuk deliklerinin çevresinde yoğunlaşır. Aseton emdirilmiş pamukla silindiğinde boya çıkabilir; bu deneme taşa zarar verebileceği için yalnızca görünmeyen bir yerde yapılmalıdır.
- 4
Doğal, boyanmış ya da yeniden oluşturulmuş (toz hâlinden bağlanmış) lapisi kesin olarak ayırmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Sodalit: Lapise benzeyen doğal bir mavi taştır; beyaz damarları vardır ama pirit beneği genellikle yoktur. Lapis diye değil, kendi adıyla satılmalıdır.
- Boyanmış jasp ya da kalsedon (“İsviçre lapisi”, “Alman lapisi” gibi adlarla satılır): pirit yerine renksiz kuvars benekleri gösterir.
- Boyanmış hovlit ve manyezit, ayrıca reçineyle bağlanmış toz lapis ve laboratuvarda üretilmiş lapis taklitleri (ör. Gilson ürünü) de piyasada bulunur.
- Düşük kaliteli lapis, rengini koyulaştırmak için boyanabilir ya da daha parlak görünmesi için mum veya yağ emdirilebilir; bu işlemler belirtilmelidir.
Bunu biliyor muydun?
Türkçedeki “lacivert” sözcüğü bu taşın Farsçadaki adı “lâciverd”den gelir. Taşın Avrupa dillerindeki adı ve İngilizcedeki “azure” (gök mavisi) sözcüğü de aynı kökten türemiştir.
Tutankamon'un ünlü altın mumya maskesinde de lapis lazuli kullanılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Sar-i Sang, Kokça vadisi, Bedahşan, Afganistan · Önemli yatak6.000 yılı aşkın süredir işletildiği kabul edilen, en kaliteli lapisin klasik kaynağı
- Ovalle yakını, And Dağları, Coquimbo, Şili · Bilinen bulunuş yeriGenellikle daha açık mavi, kalsitçe zengin lapis
- Slyudyanka çevresi, Baykal Gölü'nün güneybatısı, İrkutsk, Rusya · Bilinen bulunuş yeriBaykal Gölü'nün batısındaki lazurit yatakları
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Lapis lazuli · Encyclopaedia Britannica
- Lapis Lazuli (Gem Encyclopedia) · GIA
- Lapis Lazuli History and Lore · GIA
- Handbook of Mineralogy: Lazurite · Mineralogical Society of America
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.