Mineraloid

Opal

SiO₂·nH₂OOpal

Su içeren, kristal yapısı olmayan silis: değerli türü, içindeki minik kürelerin ışığı kırması sayesinde gökkuşağı renkleriyle parıldar.

Diğer adları: Değerli opal (renk oyunu gösteren türü) · Ateş opali (sarı-turuncu-kırmızı türü) · Gökkuşağı taşı (halk arasında) · Panzehir taşı (halk arasında)

Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Opal, içinde bir miktar su bulunan ve düzenli bir kristal yapısı olmayan doğal bir silis maddesidir; bu yüzden mineral değil mineraloid sayılır. Çoğu opal süt beyazı, sarı ya da kahverengi gibi düz renklidir. Değerli opalda ise taş hareket ettikçe değişen renk benekleri görülür; buna renk oyunu denir.

Görseller

Nasıl oluşur?

Opal, içinde silis çözünmüş yer altı sularının kayaçlardaki çatlaklara, boşluklara ve gözeneklere sızmasıyla oluşur. Su yavaş yavaş buharlaştıkça ya da çekildikçe geride kalan silis jel benzeri bir kütle hâlinde birikir ve zamanla katılaşır. Bu sırada minicik silis küreleri çok yavaş ve düzenli biçimde dizilirse renk oyunu gösteren değerli opal oluşur.

Avustralya’da opal, yağışlı dönemlerde kayaçlara sızan silisli suların kurak dönemlerde buharlaşmasıyla tortul kayaçların çatlaklarında birikmiştir; bazen kemik ve kabukların yerini alarak opalleşmiş fosiller meydana getirir. Etiyopya, Meksika ve Türkiye’deki yataklarda ise opal volkanik kayaçların boşluklarında oluşur.

Ne işe yarar?

  • Takı: Değerli opal ve ateş opali kabaşon, fasetli (çok yüzlü) taş ve oyma olarak kullanılır; ince değerli opal tabakaları dublet ve triplet yapımında değerlendirilir.
  • Sanayi: Mikroskobik su yosunlarının (diyatomelerin) silis kabuklarının birikmesiyle oluşan diyatomit adlı kayaç da sıradan opalden oluşur. Gözenekli olduğu için suyun, biranın ve şarabın süzülmesinde filtre malzemesi olarak, ayrıca hafif aşındırıcı, emici ve ısı yalıtım malzemesi olarak kullanılır.

Renk oyunu nereden gelir?

Değerli opal, elektron mikroskobuyla bakıldığında aynı büyüklükteki çok küçük silis kürelerinin düzenli katmanlar hâlinde dizilmesinden oluşur. Küreler ve aralarındaki boşluklar ışığı kırınıma uğratır ve tıpkı bir CD’nin yüzeyi gibi beyaz ışığı gökkuşağı renklerine ayırır. Hangi renklerin görüleceğini kürelerin boyutu belirler. Bu yapı 1960’larda Avustralyalı bilim insanlarınca keşfedildi. Küreleri düzensiz dizilmiş “sıradan opal” ise renk oyunu göstermez.

Nerede bulunur?

Avustralya uzun zamandır değerli opalın başlıca kaynağıdır: Siyah opalın büyük bölümü Yeni Güney Galler’deki Lightning Ridge’den çıkar; Güney Avustralya’daki Coober Pedy ve Andamooka da önemli değerli opal merkezleridir. Queensland’da ise opal, demirce zengin kayaç yumrularının çatlaklarını doldurur (“boulder opal”). Etiyopya’da 2008’de bulunan yataklar ve Meksika’nın ateş opalleri de önemli kaynaklardır.

Türkiye’de opal

Kütahya’nın Simav ve Şaphane çevresindeki riyolitik volkanik kayaçlarda bulunan sarı, turuncu ve kırmızı ateş opali, “Simav ateş opali” adıyla bilinir. İzmir’in Gümüldür yöresindeki volkanik kayaçlarda da süs taşı olarak değerlendirilebilecek kırmızı ve turuncu opal yumruları bulunur.

Opal su içerdiği için ani sıcaklık ve nem değişimlerinde çatlayabilir; bu yüzden dikkatli saklanmalıdır.

Değerini ne belirler?

Değerli opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı, renk yelpazesi ve deseni belirler: Geleneksel olarak en çok aranan renk kırmızıdır, onu turuncu ve yeşil izler; iri ve düzenli “arlekin” desenleri de çok aranır. Koyu gövde rengi renkleri daha canlı gösterdiği için siyah opal genellikle açık renkli opaldan daha değerlidir; kalınlık, büyüklük, çatlaksızlık ve menşe de önemlidir. Dublet, triplet ve sentetik opal ile isle ya da şeker ve asitle karartma, boyama gibi işlemler açıklanmalıdır. Ateş opalinde ise doygun turuncu-kırmızı renk ve saydamlık aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Değerli opalda renkli benekler bakış açısıyla değişir ve yer değiştirir; bu “renk oyunu” opalın en tanıtıcı özelliğidir.

  2. 2

    Kuvarstan daha yumuşaktır (5,5–6,5) ve elde belirgin biçimde daha hafif gelir.

  3. 3

    Ateş opali saydam ya da yarı saydamdır; sarı, turuncu ve kırmızı tonlardadır ve çoğu zaman renk oyunu göstermez.

  4. 4

    Taşın yan yüzüne bakmak, birbirine yapıştırılmış katmanları (dublet, triplet) ele verebilir. Sentetik ve taklit opalları kesin olarak ayırmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Dublet ve triplet: İnce bir değerli opal tabakası koyu renkli bir taban üzerine yapıştırılır (dublet); tripletlerde üstüne bir de saydam kuvars, cam ya da plastik kapak eklenir. Satılırken mutlaka belirtilmeleri gerekir.
  • Sentetik opal: 1974'ten beri ticari olarak üretilir. Büyüteçle bakıldığında renk alanları “kertenkele derisi” ya da “tel örgü” gibi fazla düzenli görünebilir.
  • Plastik (reçine) ve cam taklitler: Renk oyununu taklit eden yapay malzemelerdir; bazıları çok inandırıcıdır.

Yanlış bilinenler

  • YanlışOpal uğursuz bir taştır.

    DoğrusuBu inanış eski değildir; büyük ölçüde Walter Scott'ın 1829'da yayımlanan Anne of Geierstein romanının yanlış okunmasıyla yayılmıştır. Tarih boyunca opal çoğu zaman uğurlu ve çok değerli bir taş sayılmıştır.

  • YanlışSuya girince görünüşü değişen opal sahtedir ya da bozulmuştur.

    DoğrusuEtiyopya'nın Wollo opallerinin önemli bir kısmı gibi “hidrofan” opaller gözenekli olduğu için suyu sünger gibi emer; ıslanınca rengi ve saydamlığı geçici olarak değişir, kuruyunca eski hâline döner. Bu yüzden bu opaller suya batırılmamalıdır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • Orta Çağ'da opalın göz hastalıklarına iyi geldiğine ve sahibini görünmez yapabildiğine inanılırdı; bu yüzden opal “hırsızların koruyucusu” diye de anılırdı.
  • Eski Yunanlıların opalın sahibine kehanet yeteneği verdiğine ve onu hastalıklardan koruduğuna inandığı aktarılır.
  • Günümüz kristal terapi kaynakları opalın duyguları güçlendirdiğini ve yaratıcılığı artırdığını ileri sürer.
  • Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri opalin göz sağlığına, eklem ağrılarına ve böbrek rahatsızlıklarına iyi geldiğini, bağışıklığı güçlendirdiğini, ağır metalleri ve zehirleri bedenden attığını söyler; taşa halk arasında “panzehir taşı” da denir.
  • Aynı siteler opalin stresi azalttığını, özgüven ve yaratıcılık verdiğini, umut ve sevgi aşıladığını iddia eder.

Bilim ne diyor?

Opalın renkleri, içindeki minicik silis kürelerinin ışığı kırınıma uğratmasından gelir; gözleri iyileştirdiğine ya da hastalıklardan koruduğuna dair bir kanıt yoktur. Göz şikâyetlerinde bir göz hekimine başvurulmalıdır. Opalin böbrek ya da eklem rahatsızlıklarına iyi geldiği, bedenden ağır metal ve zehir attığı iddiaları da kanıtsızdır; gerçek bir zehirlenmede taşın hiçbir koruyuculuğu yoktur, hemen bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Bazı opaller suyu emdiği için “taş suyu” yapmak amacıyla suda bekletilmesi taşa da zarar verebilir.

Bunu biliyor muydun?

Opal, 1993'te Avustralya'nın ulusal değerli taşı ilan edildi.

NASA 2008'de Mars'ta da opal bulunduğunu duyurdu; opal suyla oluştuğu için bu, gezegenin geçmişte sulu olduğuna dair bir kanıttır.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

How to MINE OPAL gems in the OUTBACK - Smarter Every Day 164SmarterEveryDay · İngilizce · YouTube’da izle ↗
The most colorful gemstones on Earth - Jeff DekofskyTED-Ed · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Lightning Ridge, Yeni Güney Galler, Avustralya · Önemli yatakDünyadaki siyah opalın büyük bölümünün kaynağı
  • Coober Pedy, Güney Avustralya · Önemli yatakDeğerli opal madenciliğinin en bilinen merkezlerinden
  • Wollo, Amhara Bölgesi, Etiyopya · Önemli yatak2008'de bulunan volkanik kökenli yataklar; bugün Avustralya ile birlikte başlıca opal kaynağı
  • Querétaro, Meksika · Önemli yatakRiyolit içindeki ateş opalinin en ünlü kaynağı
  • Andamooka, Güney Avustralya · Bilinen bulunuş yeri1930'da bulunan opal sahası; Kraliçe II. Elizabeth'e 1954'te armağan edilen opal buradan çıkmıştır
  • Pedro II, Piauí, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriGüney Amerika'da işletilen tek opal yatağı; opaller 1930'da bulunmuştur
  • Spencer çevresi, Idaho, ABD · Bilinen bulunuş yeri“Amerika'nın Opal Başkenti” sayılan kasabanın birkaç mil dışında opal madeni vardır
  • Simav–Şaphane çevresi, Kütahya · Bilinen bulunuş yeriRiyolitik volkanik kayaçlardaki “Simav ateş opali”; bilimsel çalışmalarla belgelenmiştir

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Opal nedir?

Opal, içinde bir miktar su bulunan ve düzenli bir kristal yapısı olmayan doğal bir silis maddesidir; bu yüzden mineral değil mineraloid sayılır. Çoğu opal süt beyazı, sarı ya da kahverengi gibi düz renklidir. Değerli opalda ise taş hareket ettikçe değişen renk benekleri görülür; buna renk oyunu denir.

Opal uğursuz bir taş mı?

Hayır. Bu inanış eski değildir; büyük ölçüde Walter Scott'ın 1829'da yayımlanan Anne of Geierstein romanının yanlış okunmasıyla yayılmıştır. Tarih boyunca opal çoğu zaman uğurlu ve çok değerli bir taş sayılmıştır.

Opal ne işe yarar?

Takı: Değerli opal ve ateş opali kabaşon, fasetli (çok yüzlü) taş ve oyma olarak kullanılır; ince değerli opal tabakaları dublet ve triplet yapımında değerlendirilir. Sanayi: Mikroskobik su yosunlarının (diyatomelerin) silis kabuklarının birikmesiyle oluşan diyatomit adlı kayaç da sıradan opalden oluşur. Gözenekli olduğu için suyun, biranın ve şarabın süzülmesinde filtre malzemesi olarak, ayrıca hafif aşındırıcı, emici ve ısı yalıtım malzemesi olarak kullanılır.

Opal ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1,9–2,3 g/cm³’tür.

Opal nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Lightning Ridge, Yeni Güney Galler, Avustralya; Coober Pedy, Güney Avustralya; Wollo, Amhara Bölgesi, Etiyopya; Querétaro, Meksika; Andamooka, Güney Avustralya.

Opal Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Simav–Şaphane çevresi, Kütahya.

Opal gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Değerli opalda renkli benekler bakış açısıyla değişir ve yer değiştirir; bu “renk oyunu” opalın en tanıtıcı özelliğidir. Kuvarstan daha yumuşaktır (5,5–6,5) ve elde belirgin biçimde daha hafif gelir. Ateş opali saydam ya da yarı saydamdır; sarı, turuncu ve kırmızı tonlardadır ve çoğu zaman renk oyunu göstermez. Dublet ve triplet: İnce bir değerli opal tabakası koyu renkli bir taban üzerine yapıştırılır (dublet); tripletlerde üstüne bir de saydam kuvars, cam ya da plastik kapak eklenir. Satılırken mutlaka belirtilmeleri gerekir.

Opal değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Değerli opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı, renk yelpazesi ve deseni belirler: Geleneksel olarak en çok aranan renk kırmızıdır, onu turuncu ve yeşil izler; iri ve düzenli “arlekin” desenleri de çok aranır. Koyu gövde rengi renkleri daha canlı gösterdiği için siyah opal genellikle açık renkli opaldan daha değerlidir; kalınlık, büyüklük, çatlaksızlık ve menşe de önemlidir. Dublet, triplet ve sentetik opal ile isle ya da şeker ve asitle karartma, boyama gibi işlemler açıklanmalıdır. Ateş opalinde ise doygun turuncu-kırmızı renk ve saydamlık aranır.

Opal neye iyi gelir?

Orta Çağ'da opalın göz hastalıklarına iyi geldiğine ve sahibini görünmez yapabildiğine inanılırdı; bu yüzden opal “hırsızların koruyucusu” diye de anılırdı. Eski Yunanlıların opalın sahibine kehanet yeteneği verdiğine ve onu hastalıklardan koruduğuna inandığı aktarılır. Günümüz kristal terapi kaynakları opalın duyguları güçlendirdiğini ve yaratıcılığı artırdığını ileri sürer. Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri opalin göz sağlığına, eklem ağrılarına ve böbrek rahatsızlıklarına iyi geldiğini, bağışıklığı güçlendirdiğini, ağır metalleri ve zehirleri bedenden attığını söyler; taşa halk arasında “panzehir taşı” da denir. Aynı siteler opalin stresi azalttığını, özgüven ve yaratıcılık verdiğini, umut ve sevgi aşıladığını iddia eder. Opalın renkleri, içindeki minicik silis kürelerinin ışığı kırınıma uğratmasından gelir; gözleri iyileştirdiğine ya da hastalıklardan koruduğuna dair bir kanıt yoktur. Göz şikâyetlerinde bir göz hekimine başvurulmalıdır. Opalin böbrek ya da eklem rahatsızlıklarına iyi geldiği, bedenden ağır metal ve zehir attığı iddiaları da kanıtsızdır; gerçek bir zehirlenmede taşın hiçbir koruyuculuğu yoktur, hemen bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Bazı opaller suyu emdiği için “taş suyu” yapmak amacıyla suda bekletilmesi taşa da zarar verebilir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Çeşitleri

Kaynaklar

  1. Opal Description (Gem Encyclopedia) · GIA
  2. Opal · Australian Museum
  3. Australian national gemstone · Australian Government, Department of the Prime Minister and Cabinet
  4. Characteristics of opals from Simav, Turkey (Esenli, Kumbasar, Eren & Uz), Neues Jahrbuch für Mineralogie, Monatshefte 2001(3) · Schweizerbart, 2001
  5. The Gümüldür Fire Opal: Mode of Occurrence and Mineralogical Aspects (Karacık, Genç, Esenli & Göller), Turkish Journal of Earth Sciences 20(1) · TÜBİTAK, 2011
  6. Opal Quality Factors · GIA
  7. Opal History and Lore · GIA
  8. The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz) · Project Gutenberg, 1913
  9. Ethiopian Opal (H. M. King) · Geology.com
  10. Diatomaceous earth · Wikipedia
  11. Opal · Wikipedia
  12. Andamooka, South Australia · Wikipedia
  13. Pedro II, Piauí · Wikipedia
  14. Spencer, Idaho · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası