Meteorit

Heksahedrit

Hexahedrite

Neredeyse tamamen kamasitten oluşan, nikelce fakir demir meteoritler: dağlanınca şerit değil, çarpışmaların izi olan ince Neumann çizgileri gösterirler.

Halk arasında: Göktaşı

1847'de düşen Braunau heksahedritinin 1848 tarihli bir çizimiFotoğraf: H. Krone jr. lith (?) · Public domain · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)4

Özgül ağırlık7–8 g/cm³

Renkler

paslı kahverengi (havayla aşınmış yüzey)
çelik grisi (kesilmiş yüzey)

Bileşim: Neredeyse tamamen kamasit (nikelce fakir demir-nikel alaşımı). Nikel oranı her zaman yüzde 5,8'in altında, ancak ender olarak yüzde 5,3'ün altındadır.
Doku: Masif metal; asitle dağlandığında Widmanstätten deseni göstermez, ama çoğu zaman birbirini çeşitli açılarla kesen ince paralel çizgiler (Neumann çizgileri) görülür. Adı, kamasit kristalinin küp (heksahedron) yapısından gelir.
Parlaklık: Metalik
Saydamlık: Opak

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Heksahedritler, demir meteoritlerin yapısal bir sınıfıdır. Neredeyse tamamen nikelce fakir demir-nikel alaşımı kamasitten oluşurlar ve oktahedritlerden daha az nikel içerirler: nikel oranları her zaman yüzde 5,8'in altındadır. Adlarını, kamasit kristalinin küp (heksahedron) yapısından alırlar. Asitle dağlandıklarında Widmanstätten deseni göstermezler, ama çoğu zaman Neumann çizgileri denen ince paralel çizgiler görülür.

Görseller

Hejtmánkovice'de Braunau meteoritinin büyük kütlesinin düştüğü yerFotoğraf: Libi49 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Demir ve nikel yüksek sıcaklıkta tenit adlı tek bir alaşım oluşturur. Soğuma sırasında tenitten nikelce fakir kamasit ayrışır; nikel oranı ne kadar düşükse o kadar çok kamasit oluşur. Heksahedritlerin nikel oranı o kadar düşüktür ki metal neredeyse tamamen kamasite dönüşür ve oktahedritlerdeki gibi kamasit ile tenit şeritleri oluşmaz.

Heksahedritlerin çoğu IIAB kimyasal grubuna girer. IIAB demirleri, bütün demir meteorit grupları içinde en düşük nikel oranlarına (yüzde 5,3–6,6) sahiptir. Bu grubu oluşturmak için birleştirilen iki kümeden nikelce daha fakir olan IIA heksahedrit, IIB ise oktahedrit oluşturur. IIAB demirleri, sonradan parçalanan ana gövdelerinin kükürt ve fosforca zengin metal çekirdeğinden gelir. IIG grubu da heksahedrit içerir.

Kamasit kristalinin bir şokla biçim değiştirmesi, dağlanmış yüzeyde Neumann çizgileri olarak görünür; bu şokun ana gövdedeki çarpışmalardan kaynaklandığı düşünülür.

Ne işe yarar?

Asteroit çekirdekleri: Heksahedritler, nikelce fakir, kükürt ve fosforca zengin metal çekirdeklerin nasıl kristallendiğini anlamaya yarar.
Çarpışma geçmişi: Neumann çizgileri, ana gövdenin geçirdiği çarpışmaların izlerini taşır.
Bilim tarihi: Braunau meteoritinin düşüşü, görgü tanıklarıyla görüşmeleri ve her kütlenin bulunuşunu ayrıntılı biçimde belgeleyen Carl Christian Beinert’in raporuyla iyi kayıt altına alınmış erken bir düşüştür.

Braunau meteoriti

Braunau meteoriti 14 Temmuz 1847’de, bugün Çekya’da bulunan Broumov (Almanca Braunau) yakınına iki parça hâlinde düştü. Yaklaşık 23,6 kg’lık büyük kütle Hejtmánkovice’ye (Hauptmannsdorf), yaklaşık 17,1 kg’lık küçük kütle ise Broumov ile Křinice arasında bir tuğla ocağının yakınına düştü. Neumann çizgileri ilk kez 1848’de bu meteoritte gözlendi.

Değerini ne belirler?

Heksahedritler, demir meteoritlerin daha az rastlanan bir yapısal sınıfıdır. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu, dağlanmış yüzeyde Neumann çizgilerinin görünürlüğü ve Braunau gibi tarihî bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir.
2
Kesilip cilalanan yüzey asitle dağlandığında birbirini kesen şeritler görülmez; bunun yerine çeşitli açılarla kesişen ince paralel çizgiler (Neumann çizgileri) ortaya çıkabilir.
3
Bir demir parçasının meteorit olduğu ve hangi gruba girdiği ancak nikel ile galyum, germanyum, iridyum gibi iz elementlerin analiziyle kesinleşir.

Yanlış bilinenler

YanlışDemir meteoritlerin yapısal sınıfları arasında keskin sınırlar vardır.
DoğrusuSınırlar her zaman keskin değildir. Örneğin Nebraska'da 1907'de bulunan Ainsworth meteoriti hem “en kaba oktahedrit” hem de “taneli heksahedrit” olarak tanımlanır. Bilimsel sınıflandırmada yapısal sınıfın yanında nikel ve iz elementlere dayanan kimyasal gruplar da kullanılır.

Bunu biliyor muydun?

Neumann çizgileri, adını aldığı Johann Georg Neumann tarafından 1848'de, bir yıl önce bugünkü Çekya'da Broumov (Braunau) yakınına düşen bir heksahedritte keşfedildi.

Braunau meteoriti 14 Temmuz 1847 sabahı saat 3.45 sularında, köylüleri yeri sarsan patlamalarla uyandırarak düştü. Joseph Tepper'in saatler sonra bulduğu büyük kütle hâlâ çok sıcaktı.

Braunau'nun büyük kütlesi kısa sürede kesilip dağıtıldı; küçük kütle ise yerel manastırda saklandı ve sonunda Prag'daki Doğa Tarihi Müzesi'ne ulaştı.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Hejtmánkovice ve Křinice, Broumov yakını, Çekya · Tarihî kaynak14 Temmuz 1847 sabahı düşen Braunau meteoriti: yaklaşık 23,6 ve 17,1 kg'lık iki kütle. Neumann çizgileri ilk kez 1848'de bu meteoritte gözlendi.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Heksahedrit nedir?

Neumann çizgileri neyi gösterir?

Kamasit kristalinin bir şokla biçim değiştirdiğini gösterir. Bu şokun, meteoritin ana gövdesinin geçirdiği çarpışmalardan kaynaklandığı düşünülür. Çizgiler en çok heksahedritlerde görülür, ama kamasit fazı yaklaşık 30 mikrometre genişlikte olan oktahedritlerde de bulunabilir.

Heksahedrit ne işe yarar?

Asteroit çekirdekleri: Heksahedritler, nikelce fakir, kükürt ve fosforca zengin metal çekirdeklerin nasıl kristallendiğini anlamaya yarar. Çarpışma geçmişi: Neumann çizgileri, ana gövdenin geçirdiği çarpışmaların izlerini taşır. Bilim tarihi: Braunau meteoritinin düşüşü, görgü tanıklarıyla görüşmeleri ve her kütlenin bulunuşunu ayrıntılı biçimde belgeleyen Carl Christian Beinert'in raporuyla iyi kayıt altına alınmış erken bir düşüştür.

Heksahedrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.

Heksahedrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Hejtmánkovice ve Křinice, Broumov yakını, Çekya.

Heksahedrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir. Kesilip cilalanan yüzey asitle dağlandığında birbirini kesen şeritler görülmez; bunun yerine çeşitli açılarla kesişen ince paralel çizgiler (Neumann çizgileri) ortaya çıkabilir. Bir demir parçasının meteorit olduğu ve hangi gruba girdiği ancak nikel ile galyum, germanyum, iridyum gibi iz elementlerin analiziyle kesinleşir.

Heksahedrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Heksahedritler, demir meteoritlerin daha az rastlanan bir yapısal sınıfıdır. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu, dağlanmış yüzeyde Neumann çizgilerinin görünürlüğü ve Braunau gibi tarihî bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.