Mineral
Bizmut
BiBismuth
Dükkânlardaki gökkuşağı renkli basamaklı kristaller laboratuvarda büyütülür; doğal bizmut ise pembemsi yansımalı, gümüşi beyaz bir metaldir.
- Halk arasında: Maden ve hammadde
Kısaca
Bizmut, doğada bazen saf metal olarak bulunan, gümüşi beyaz ve hafif kırmızımsı yansımalı bir elementtir. Doğal bizmut genellikle kobalt, nikel, gümüş ve kalay cevherli damarlarda küçük miktarlarda bulunur. Bugün üretilen bizmutun büyük kısmı kurşun, bakır, kalay, molibden ve tungsten arıtılırken yan ürün olarak elde edilir. Göz alıcı, renkli “basamaklı” kristaller ise saf bizmutun eritilip soğutulmasıyla laboratuvarda büyütülür.
Görseller
Nasıl oluşur?
Doğal bizmut çoğunlukla hidrotermal damarlarda, yani sıcak suların kayaç çatlaklarında dolaşıp mineral bıraktığı yerlerde, kobalt, nikel, gümüş ve kalay cevherleriyle birlikte oluşur. Pegmatitlerde ve topazlı kalay-tungsten kuvars damarlarında da bulunur. Pek çok yerden bilinir ama genellikle küçük miktarlarda, yan mineral olarak. Bizmutun başlıca ticari cevherleri bizmutinit (bizmut sülfür) ve bizmit (bizmut oksit) mineralleridir.
Laboratuvarda ise saf bizmut yaklaşık 271 °C’de eritilip yavaşça soğutulur. Kristalin kenarları ortasından hızlı büyüdüğü için içi boş, basamaklı “hopper” kristaller oluşur; sıcak kristal havayla karşılaşınca yüzeyinde ince bir oksit tabakası belirir ve renkleri buradan gelir.
Ne işe yarar?
- İlaç: Bizmut subsalisilat, ishal tedavisinde kullanılan bir ilaçtır.
- Kurşunun yerine: Av saçmalarında, mermilerde ve bazı mühimmatta kurşunun yerine kullanılır.
- Kolay eriyen alaşımlar: Bizmut, kurşun, kalay ve kadmiyumdan yapılan Wood metali, otomatik yangın söndürme (sprinkler) sistemlerinde kullanılır.
- Kozmetik: Bizmut oksiklorür bazı kozmetiklerde parlaklık veren pigment olarak kullanılır.
Değerini ne belirler?
Bizmut çoğunlukla başka metallerin arıtılmasından yan ürün olarak elde edildiği için değerini büyük ölçüde kurşun, bakır, kalay ve tungsten üretimi belirler; dünya üretiminin büyük kısmı Çin'den gelir. Doğal bizmut örneklerinde boyut, kristal biçiminin belirginliği ve Bolivya'daki ünlü yataklar gibi bulunuş yeri önemlidir. Laboratuvarda büyütülen renkli kristaller yaygın süs eşyalarıdır ve doğal örnek değeri taşımaz.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Taze yüzeyi kırmızımsı yansımalı gümüşi beyazdır; havada kararınca yüzeyi gökkuşağı renklerine bürünebilir.
- 2
Yumuşaktır (sertlik 2–2,5): Bıçakla kesilebilir, ama kırılgandır ve dövülünce yassılaşmak yerine parçalanır.
- 3
Ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 9,8); aynı büyüklükteki sıradan bir taştan yaklaşık dört kat ağırdır.
- 4
Doğal bizmut çoğunlukla tane, yaprak ya da dal gibi kümeler hâlindedir; belirgin kristali nadirdir. Düzgün basamaklı ve parlak renkli kristaller laboratuvar ürünüdür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Gökkuşağı renkli, basamaklı (“hopper”) bizmut kristalleri saf bizmutun eritilip yavaşça soğutulmasıyla yapılır; doğal mineral değildir. Satıcı bunu “doğal bizmut” diye sunmamalıdır.
- Doğal bizmutun kararınca oluşan alacalı renkleri başka metalik minerallerde de görülebilir; kesin tanım için yoğunluk ölçümü ya da laboratuvar analizi gerekir.
Güvenlik
Evde bizmut kristali büyütmek için metal yaklaşık 271 °C'de eritilir; sıcak metal ve kap ciddi yanıklara yol açabilir.
Yanlış bilinenler
YanlışGökkuşağı renkli basamaklı bizmut kristalleri doğada böyle bulunur.
DoğrusuBu kristaller saf bizmutun laboratuvarda eritilip soğutulmasıyla büyütülür. Renkleri, sıcak kristal havayla karşılaşınca yüzeyinde oluşan ince oksit tabakasından gelir: Tabakanın kalınlığı değiştikçe ışığın farklı dalga boyları birbirini güçlendirip söndürür. Doğal bizmut ise çoğunlukla belirsiz kristalli ya da taneli gümüşi bir metaldir.
YanlışBizmut da kurşun gibi zehirli bir ağır metaldir.
DoğrusuBizmut kurşunun komşusu olan ağır bir elementtir, ama bazı bizmut bileşikleri ağızdan alındığında öteki ağır metallere göre insanlar için daha az zehirlidir. Bu yüzden bir bizmut bileşiği ishal ilacında kullanılır ve bizmut av saçmalarında kurşunun yerine konur. Yine de ilaçlar yalnızca prospektüsüne uygun kullanılmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Bizmut aslında radyoaktiftir, ama son derece yavaş: Bizmut-209'un yarılanma ömrü yaklaşık 2×10¹⁹ yıldır, yani evrenin yaşının bir milyar katından uzundur. Bu radyoaktiflik ancak 2003'te gösterilebildi.
Su gibi bizmut da donarken genleşir: Katılaşırken hacmi yaklaşık %3,3 artar.
Adı Almanca Wismut sözcüğünden gelir; kökeni kesin olmasa da “beyaz” anlamına gelen eski bir sözcükle ilişkilendirilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Llallagua ve Uncia, Potosí, Bolivya · Önemli yatakHandbook of Mineralogy'ye göre Potosí'deki Uncia, Chorolque, Llallagua ve Tazna yatakları ekonomik açıdan önemlidir; La Paz'daki Velaque'de 11 kg'lık bir doğal bizmut külçesi bulunmuştur.
- Schneeberg, Saksonya, Almanya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy, doğal bizmutu Saksonya'da Altenberg, Schneeberg ve Annaberg'den listeler; kobalt, nikel ve gümüş cevherli damarlarda bulunur.
- Jáchymov, Çekya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin saydığı klasik doğal bizmut yerlerinden biri (eski adıyla Joachimsthal).
- Dolcoath madeni, Camborne, Cornwall, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, doğal bizmutu Dolcoath ve Cornwall'daki başka madenlerden listeler.
- Cobalt, Ontario, Kanada · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin doğal bizmut için saydığı yerlerden biri.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Bizmut nedir?
Bizmut, doğada bazen saf metal olarak bulunan, gümüşi beyaz ve hafif kırmızımsı yansımalı bir elementtir. Doğal bizmut genellikle kobalt, nikel, gümüş ve kalay cevherli damarlarda küçük miktarlarda bulunur. Bugün üretilen bizmutun büyük kısmı kurşun, bakır, kalay, molibden ve tungsten arıtılırken yan ürün olarak elde edilir. Göz alıcı, renkli “basamaklı” kristaller ise saf bizmutun eritilip soğutulmasıyla laboratuvarda büyütülür.
Bizmut ne işe yarar?
İlaç: Bizmut subsalisilat, ishal tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. Kurşunun yerine: Av saçmalarında, mermilerde ve bazı mühimmatta kurşunun yerine kullanılır. Kolay eriyen alaşımlar: Bizmut, kurşun, kalay ve kadmiyumdan yapılan Wood metali, otomatik yangın söndürme (sprinkler) sistemlerinde kullanılır. Kozmetik: Bizmut oksiklorür bazı kozmetiklerde parlaklık veren pigment olarak kullanılır.
Bizmut ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2–2,5 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 9,7–9,83 g/cm³’tür.
Bizmut nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Llallagua ve Uncia, Potosí, Bolivya; Schneeberg, Saksonya, Almanya; Jáchymov, Çekya; Dolcoath madeni, Camborne, Cornwall, İngiltere; Cobalt, Ontario, Kanada.
Bizmut gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Taze yüzeyi kırmızımsı yansımalı gümüşi beyazdır; havada kararınca yüzeyi gökkuşağı renklerine bürünebilir. Yumuşaktır (sertlik 2–2,5): Bıçakla kesilebilir, ama kırılgandır ve dövülünce yassılaşmak yerine parçalanır. Ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 9,8); aynı büyüklükteki sıradan bir taştan yaklaşık dört kat ağırdır. Gökkuşağı renkli, basamaklı (“hopper”) bizmut kristalleri saf bizmutun eritilip yavaşça soğutulmasıyla yapılır; doğal mineral değildir. Satıcı bunu “doğal bizmut” diye sunmamalıdır.
Bizmut değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Bizmut çoğunlukla başka metallerin arıtılmasından yan ürün olarak elde edildiği için değerini büyük ölçüde kurşun, bakır, kalay ve tungsten üretimi belirler; dünya üretiminin büyük kısmı Çin'den gelir. Doğal bizmut örneklerinde boyut, kristal biçiminin belirginliği ve Bolivya'daki ünlü yataklar gibi bulunuş yeri önemlidir. Laboratuvarda büyütülen renkli kristaller yaygın süs eşyalarıdır ve doğal örnek değeri taşımaz.
Bizmut zararlı mı?
Evde bizmut kristali büyütmek için metal yaklaşık 271 °C'de eritilir; sıcak metal ve kap ciddi yanıklara yol açabilir.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Bismuth · Mineralogical Society of America
- Bismuth · Wikipedia
- Llallagua · Wikipedia
- Schneeberg, Saxony · Wikipedia
- Jáchymov · Wikipedia
- Dolcoath mine · Wikipedia
- Cobalt, Ontario · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.