Kayaç
Traverten
Travertine
Sıcak su kaynaklarının taşa dönüşen izi: Pamukkale'nin bembeyaz basamaklarından Kolezyum'un duvarlarına uzanan kayaç.
Diğer adları: Denizli taşı (yöresel ad)
- Yapı taşı
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Traverten, kalsiyumca zengin kaynak sularının bıraktığı kireçli tortunun sertleşmesiyle oluşan bir kayaçtır. Su yeryüzüne çıkınca içindeki karbondioksit havaya karışır ve kireç katman katman çöker. Denizli'deki Pamukkale'de bu olay bugün de izlenebilir; cilalanan traverten ise binalarda ve döşemelerde kullanılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Yeraltında dolaşan su, karbondioksitle birleşerek hafif asitli hâle gelir ve geçtiği kireçtaşlarını çözer. Kalsiyumca zenginleşen bu su, çoğu zaman faylar boyunca sıcak kaynak olarak yeryüzüne çıkar. Basınç düşüp su soğudukça içindeki karbondioksit havaya kaçar; su, çözünmüş kalsiyum karbonatı artık tutamaz ve kalsit katman katman çöker. Akan su küçük setler ve havuzlar oluşturur; Pamukkale’deki basamaklar böyle meydana gelmiştir. Katmanlar arasında kalan gaz kabarcıkları ve bitki kalıntıları, travertene özgü boşlukları oluşturur.
Soğuk sularda yosun ve bitkilerin üzerinde çökelen, daha gözenekli ve yumuşak türüne kalkerli tüf (tufa) denir.
Türkiye’de traverten
Denizli, Türkiye’de traverten deyince akla gelen ilk yerdir. Pamukkale’nin bembeyaz basamakları, antik Hierapolis kentiyle birlikte 1988’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir ve burada traverten oluşumu bugün de sürmektedir.
İlin başka yörelerinde, eski sıcak su kaynaklarının biriktirdiği kalın traverten katmanları ocaklarda işletilir. Krem ve kahverengi tonlarıyla tanınan bu taş, “Denizli Traverteni” adıyla menşe adı olarak coğrafi işaret tesciline sahiptir. Blokların katmanlara dik kesitlerinde görülen ve ustaların “su yolu” dediği çizgisel yapılar karakteristiktir. Gölemezli yöresinden çıkan travertenler ise çoğunlukla bal ve sarımsı yeşil renkli, oniks türündedir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yüzeyinde ve kesitlerinde, katmanlar boyunca dizilmiş irili ufaklı boşluklar (gözenekler) görülür.
- 2
Krem, bej ve kahverengi tonlarında bantlıdır; kesim yönüne göre çizgili ya da bulutsu bir desen gösterir.
- 3
Üzerine seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür.
- 4
Çelik bıçakla çizilebilir, camı çizemez.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Cilalı traverten ticarette sık sık “mermer” ya da “traverten mermer” diye satılır. Oysa jeolojik anlamda mermer metamorfik bir kayaçtır, traverten ise tortuldur.
- Traverten levhalardaki boşluklar çoğu zaman renkli reçine ya da çimentoyla doldurulur (dolgulu traverten). Bu yaygın ve kabul görmüş bir işlemdir, ama satıcı tarafından açıkça belirtilmelidir.
- Bal, sarı ve yeşil tonlu, yarı saydam bantlı kalsit taşları “oniks” ya da “oniks mermer” diye satılır; gerçek oniks ise çok daha sert bir kalsedon (kuvars) türüdür.
- Traverten görünümlü porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.
Bunu biliyor muydun?
“Traverten” adı, Romalıların Tivoli (antik Tibur) yakınlarından çıkardıkları bu taşa verdikleri “lapis Tiburtinus”, yani “Tibur taşı” adından gelir.
Roma'daki Kolezyum'un dış duvarları büyük ölçüde travertenden yapılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Pamukkale, Denizli · Önemli yatakSıcak su kaynaklarından akan, kalsiyum karbonatça zengin suyun bıraktığı bembeyaz traverten basamakları; traverten oluşumu bugün de sürmektedir. Antik Hierapolis kentiyle birlikte 1988'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Denizli traverten havzaları (Honaz, Kocabaş) · Önemli yatak“Denizli Traverteni” adıyla menşe adı olarak tescilli (coğrafi işaret no. 151); Ballık, Kocabaş, Gürlek, Karateke, Yenicekent ve Gölemezli yörelerindeki ocaklardan çıkarılır.
- Tivoli, Lazio, İtalya · Tarihî kaynakRomalıların “lapis Tiburtinus” dediği traverten bu yöreden çıkarılmıştır; Kolezyum'un dış duvarları bu taştandır.
- Mammoth Hot Springs, Yellowstone, ABD · Bilinen bulunuş yeriSıcak su kaynaklarının günümüzde de traverten çökelttiği basamaklı yamaçlar.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Travertine · Encyclopaedia Britannica
- Hierapolis-Pamukkale · UNESCO World Heritage Centre
- Denizli Traverteni — Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No. 151, Menşe Adı) · TÜRKPATENT
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.