VaryeteŞunun bir çeşidi: Tektit
İndoçinit
Indochinite
Güneydoğu Asya'nın siyah tektitleri: yaklaşık 790 bin yıl önceki dev bir göktaşı çarpmasında eriyip savrulan Dünya kayaçlarından oluşmuş doğal cam.
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
İndoçinit, Tayland, Laos, Kamboçya, Vietnam ve güney Çin'de bulunan siyah tektitlere verilen bölgesel addır. Bu cam parçaları yaklaşık 790 bin yıl önce büyük bir göktaşı çarpmasında eriyen yer kayaçlarından oluşmuştur; uzaydan gelmemişlerdir. Damla, küre ve halter biçimli küçük parçaların yanında, katmanlı ve onlarca kilogramı bulabilen iri bloklar da vardır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Yaklaşık 790 bin yıl önce büyük bir göktaşı Güneydoğu Asya’ya çarptı. Çarpmanın enerjisi, yüzeydeki kayaçları ve toprağı anında eritti; eriyik damlacıklar atmosferin yükseklerine fırlatıldı ve uçarken soğuyarak cama dönüştü. Bu yüzden indoçinitler, Avustralya’ya ve Antarktika’ya kadar uzanan dev Avustralasya saçılma alanının parçasıdır. Ailenin geneli için tektit sayfasına bakabilirsiniz.
Çarpma kraterinin yeri uzun süre bulunamadı. 2020’de yayımlanan bir çalışma, yaklaşık 15 km çaplı kraterin güney Laos’taki Bolaven Platosunda, çarpmadan sonra akan bazalt lavlarının altında gömülü olabileceğini öne sürdü. Kraterin yakınına düşmüş olabilecek iri, köşeli ve katmanlı Muong Nong tipi tektitler, havada uçan damlacıklardan daha düşük sıcaklıkta oluşmuştur. Bir çalışmaya göre katmanları, yerde biriken erimiş malzeme havuzlarında ya da tabakalarında, eriyiğin yatay olarak sürüklenmesiyle oluşmuştur.
Ne işe yarar?
- Bilim: İndoçinitler, çarpmanın zamanını ve kaynağını anlamak için incelenir. Muong Nong tipi parçaların içinde, yalnızca çok yüksek basınçta oluşan koezit gibi minerallere rastlanmıştır; bu tür kapanımlar çarpılan kayaçlar hakkında bilgi verir.
- Arkeoloji: Güney Çin’deki Bose Havzası’nda ve Vietnam’ın An Khê yöresinde, taş aletler tektitlerle aynı katmanda bulunmuştur. Tektitlerin yaşı ölçülebildiği için bu aletlerin de yaklaşık 800 bin yıllık olduğu anlaşılmıştır. Bose’deki aletler, Doğu Asya’nın bilinen en eski büyük kesici aletleridir.
- Koleksiyon: Doğal biçimli parçalar koleksiyoncular ve müzeler için toplanır; meteorit ve çarpma camı koleksiyonlarında sık görülür.
Nerede bulunur?
Lacroix’nın 1932’deki çalışmasına göre indoçinitlerin yoğun bulunduğu alan, Hainan Adası’nın kuzeyinden Kamboçya’ya kadar yaklaşık 1.200 km boyunca uzanır. Yağmurlu iklimde parçalar çoğu zaman yamaçlardan yıkanıp ovalarda ve vadi tabanlarında birikmiştir. Bugün en çok Tayland’ın kuzeydoğusundan, Laos’tan, Vietnam’dan, Kamboçya’dan ve güney Çin’den bilinir. Muong Nong tipi parçaların en irileri Laos, Tayland, Kamboçya ve Hainan Adası’ndan çıkmıştır.
Değerini ne belirler?
İndoçinitler bol bulunduğu için tektitlerin en ucuzları arasındadır; çoğu, koleksiyon için tane tane satılır. Değeri en çok biçim belirler: kırılmamış damla, halter ve disk biçimleri, doğal yüzey dokusu bozulmamış parçalar ve iri Muong Nong tipi bloklar daha çok aranır. Bulunuş yerinin belgelenmiş olması ve bilimsel ilgi çeken kapanımlar da değeri artırır. Benzer görünen obsidiyen ve cam parçalarla karıştırılabildiğinden, güvenilir bir kaynaktan alınması önemlidir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yansıyan ışıkta zifiri siyahtır; yalnızca ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Bu yönüyle açık yeşil, saydam moldavitlerden kolayca ayrılır.
- 2
Çoğu parça küre, damla, disk ya da halter biçimindedir; yüzeyi oyuklu, oluklu ya da çizikli bir doku gösterir.
- 3
Muong Nong tipi denen iri parçalar köşeli ve blok biçimlidir; kırık yüzeylerinde ince katmanlar görülür.
- 4
Kırıldığında cam gibi midye kabuğu biçimli (konkoidal) yüzeyler verir, kristal içermez ve mıknatısı çekmez. Obsidiyenden ve yapay camdan kesin ayrımı için laboratuvar gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Obsidiyen ve siyah yapay cam parçaları tektite benzer. Obsidiyen volkanik bir camdır ve tektitlerden daha çok su içerir; görünüşe bakarak ayırt etmek güçtür, kesin sonuç laboratuvar analiziyle alınır.
Yanlış bilinenler
Yanlışİndoçinit bir meteorittir; uzaydan düşmüştür.
Doğrusuİndoçinit, bir göktaşının yere çarpmasıyla eriyip havaya savrulan Dünya kayaçlarından oluşur; meteorit değil, çarpma camıdır. 1930'larda Alfred Lacroix gibi ünlü bilim insanları bile tektitlerin uzaydan geldiğini düşünüyordu, ama sonraki kimyasal analizler bu görüşü çürüttü.
Yanlışİndoçinit bir tür obsidiyendir.
Doğrusuİkisi de siyah ve camsıdır, ama obsidiyen bir yanardağdan çıkan lavın hızla soğumasıyla oluşur. İndoçinit ise göktaşı çarpmasıyla oluşmuştur ve volkanik camlardan çok daha az su içerir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Günümüzde bazı taş satıcıları ve kristal terapi siteleri, indoçinitin “topraklayıcı” bir enerji verdiğini ve sahibini ruhsal olarak koruduğunu ileri sürer.
Bilim ne diyor?
İndoçinit, göktaşı çarpmasında eriyen yer kayaçlarından oluşmuş silisli bir camdır ve uzaydan gelen bir madde içermez. Enerji verdiğine ya da koruduğuna dair hiçbir ölçüm ya da kanıt yoktur.
Bunu biliyor muydun?
Fransız mineralog Alfred Lacroix'nın ilgisini, Çinhindi'nden gelen bir bitki koleksiyonunun içinde fark edilen iki küçük cam boncuk çekti. Lacroix iki yıl içinde bölgenin pek çok yerinden binlerce parça topladı ve 1932'de bunları yayımladı.
Bilinen en büyük indoçinit, 29,0 kilogram ağırlığında Muong Nong tipi katmanlı bir tektittir.
Avustralasya saçılma alanı bilinen en genç ve en büyük tektit alanıdır; yapılan tahminlere göre Dünya yüzeyinin yüzde 10 ile 30'u arasındaki bir bölümü kaplıyor olabilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Savannakhet İli (Muong Nong), Laos · Bilinen bulunuş yeriKatmanlı, iri ve köşeli “Muong Nong tipi” tektitlere adını veren yer; ilin Nong ilçesindedir.
- Bolaven Platosu, Güney Laos · Bilinen bulunuş yeri2020'de yayımlanan bir çalışmaya göre Avustralasya tektitlerini oluşturan yaklaşık 15 km çaplı çarpma krateri, bu platodaki genç lavların altında gömülü olabilir.
- Ubon Ratchathani İli, Tayland · Bilinen bulunuş yeriKuzeydoğu Tayland'da Muong Nong tipi indoçinitlerin bilinen bulunuş yerlerinden biri.
- An Khê, Gia Lai, Vietnam · Tarihî kaynakGò Đá ve Rộc Tưng gibi Erken Paleolitik alanlarda tektitler el baltalarıyla aynı katmanda bulunmuş ve aletleri tarihlemeye yaramıştır.
- Bose (Baise) Havzası, Guangxi, Çin · Tarihî kaynakDoğu Asya'nın bilinen en eski büyük kesici taş aletleri, yaklaşık 803 bin yıl öncesine tarihlenen tektit katmanında bulunmuştur.
- Hainan Adası, Çin · Bilinen bulunuş yeriMuong Nong tipi tektitlerin en iri örneklerinin bilindiği yerlerden biri; Lacroix'nın 1932'de tanımladığı bulunuş alanının kuzey ucu da bu adanın kuzeyine uzanır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
İndoçinit nedir?
İndoçinit, Tayland, Laos, Kamboçya, Vietnam ve güney Çin'de bulunan siyah tektitlere verilen bölgesel addır. Bu cam parçaları yaklaşık 790 bin yıl önce büyük bir göktaşı çarpmasında eriyen yer kayaçlarından oluşmuştur; uzaydan gelmemişlerdir. Damla, küre ve halter biçimli küçük parçaların yanında, katmanlı ve onlarca kilogramı bulabilen iri bloklar da vardır.
İndoçinit ne işe yarar?
Bilim: İndoçinitler, çarpmanın zamanını ve kaynağını anlamak için incelenir. Muong Nong tipi parçaların içinde, yalnızca çok yüksek basınçta oluşan koezit gibi minerallere rastlanmıştır; bu tür kapanımlar çarpılan kayaçlar hakkında bilgi verir. Arkeoloji: Güney Çin'deki Bose Havzası'nda ve Vietnam'ın An Khê yöresinde, taş aletler tektitlerle aynı katmanda bulunmuştur. Tektitlerin yaşı ölçülebildiği için bu aletlerin de yaklaşık 800 bin yıllık olduğu anlaşılmıştır. Bose'deki aletler, Doğu Asya'nın bilinen en eski büyük kesici aletleridir.
İndoçinit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,3–2,5 g/cm³’tür.
İndoçinit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: An Khê, Gia Lai, Vietnam; Bose (Baise) Havzası, Guangxi, Çin; Savannakhet İli (Muong Nong), Laos; Bolaven Platosu, Güney Laos; Ubon Ratchathani İli, Tayland.
İndoçinit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Yansıyan ışıkta zifiri siyahtır; yalnızca ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Bu yönüyle açık yeşil, saydam moldavitlerden kolayca ayrılır. Çoğu parça küre, damla, disk ya da halter biçimindedir; yüzeyi oyuklu, oluklu ya da çizikli bir doku gösterir. Muong Nong tipi denen iri parçalar köşeli ve blok biçimlidir; kırık yüzeylerinde ince katmanlar görülür. Obsidiyen ve siyah yapay cam parçaları tektite benzer. Obsidiyen volkanik bir camdır ve tektitlerden daha çok su içerir; görünüşe bakarak ayırt etmek güçtür, kesin sonuç laboratuvar analiziyle alınır.
İndoçinit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. İndoçinitler bol bulunduğu için tektitlerin en ucuzları arasındadır; çoğu, koleksiyon için tane tane satılır. Değeri en çok biçim belirler: kırılmamış damla, halter ve disk biçimleri, doğal yüzey dokusu bozulmamış parçalar ve iri Muong Nong tipi bloklar daha çok aranır. Bulunuş yerinin belgelenmiş olması ve bilimsel ilgi çeken kapanımlar da değeri artırır. Benzer görünen obsidiyen ve cam parçalarla karıştırılabildiğinden, güvenilir bir kaynaktan alınması önemlidir.
İndoçinit neye iyi gelir?
Günümüzde bazı taş satıcıları ve kristal terapi siteleri, indoçinitin “topraklayıcı” bir enerji verdiğini ve sahibini ruhsal olarak koruduğunu ileri sürer. İndoçinit, göktaşı çarpmasında eriyen yer kayaçlarından oluşmuş silisli bir camdır ve uzaydan gelen bir madde içermez. Enerji verdiğine ya da koruduğuna dair hiçbir ölçüm ya da kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Ailesi
_13.jpg){kind=link}
Kaynaklar
- Indochinite · Wikipedia
- Australasian strewnfield · Wikipedia
- Tektite · Encyclopaedia Britannica
- The Australasian tektite source crater: Found at last? (H. J. Melosh), PNAS 117(3) · National Academy of Sciences (PubMed Central), 2020
- Australasian impact crater buried under the Bolaven volcanic field, Southern Laos (Sieh et al.), PNAS · National Academy of Sciences, 2020
- Zur Beleuchtung des Meteoritenproblems (Mit Bezug auf das durch A. Lacroix erschlossene indochinesische Tektitgebiet) (F. E. Suess), Mitteilungen der Geologischen Gesellschaft in Wien 25 · Geologische Gesellschaft in Wien (GeoSphere Austria)
- Sulfide globules in Muong Nong-type tektites from Laos (Křížová et al.), EPSC Abstracts 12, EPSC2018-327 · European Planetary Science Congress, 2018
- Revisiting the paleomagnetism of Muong Nong layered tektites: Implications for their formation process (Gattacceca et al.), Meteoritics & Planetary Science · Wiley, 2021
- Bose, China (Human Origins Program) · Smithsonian National Museum of Natural History
- High precision 40Ar/39Ar dating of Australasian tektites associated with bifacial tools in the Bose Basin and in Vietnam (Michel et al.), Quaternary Science Reviews 346 · CEPAM (CNRS), 2024
- The Early Paleolithic Go Da Site and the Bifacial Lithic Industries of Southeast Asia (Kandyba et al.), Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia 49(4) · Institute of Archaeology and Ethnography SB RAS, 2021
- Traces of Paleolithic age discovered in Vietnam · VietNamNet
- Savannakhet province · Wikipedia
- Bolaven Plateau · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.