Kayaç
Konglomera
Conglomerate
Taşlaşmış bir çakıl yatağı: eski nehirlerin ve kıyıların yuvarlak çakıllarını doğal bir çimentoyla bir arada tutan kayaç.
Diğer adları: Çakıltaşı
_30.jpg){kind=link}
Kısaca
Konglomera, dere yatağında ya da sahilde gördüğünüz yuvarlak çakılların kum ve doğal bir çimentoyla birbirine yapışıp taşa dönüşmesiyle oluşur. Bu yüzden betona gömülmüş çakıllara benzer. Çakılların yuvarlak olması, uzun süre suyla taşınıp aşındıklarını gösterir.
Nasıl oluşur?
Konglomeranın hammaddesi çakıldır. Dağlardan kopan kaya parçaları hızlı akan akarsularla taşınırken birbirine ve dere yatağına sürtünür; köşeleri aşınır ve yuvarlaklaşır. Bu çakıllar nehir yataklarında, dağ eteklerindeki alüvyon yelpazelerinde ve dalgaların sürekli çalkaladığı kıyılarda birikir. Üstleri yeni tortullarla örtüldükçe gömülür ve sıkışır; aralarındaki boşluklarda dolaşan su silis, kalsit veya demir oksit bırakarak çakılları birbirine yapıştırır.
Çakılların yuvarlak olması uzun bir yolculuğun izidir. Parçalar köşeli kalmışsa kayacın adı breş olur. Jeologlar bu farktan tortulun ne kadar uzağa taşındığını çıkarır. Çakılların boyutu da onları taşıyan suyun gücünü gösterir: İri bloklar ancak sel gibi çok güçlü akıntılarla taşınabilir.
Ne işe yarar?
Konglomera düzensiz kırıldığı için yaygın bir yapı taşı değildir; çoğu zaman kırılıp dolgu malzemesi olarak kullanılır. Sert, silis çimentolu bazı türleri ise cilalanarak süs taşı yapılır.
Asıl değeri bilimseldir: Çakılları, çoktan aşınıp yok olmuş dağların hangi kayaçlardan yapıldığını gösterir. Güney Afrika’daki Witwatersrand havzasında olduğu gibi, bazı konglomeralarda akarsuların biriktirdiği zengin altın yatakları bulunur.
Nasıl tanınır?
- 1
Gözle kolayca görülen, 2 mm'den büyük yuvarlak çakıllar içerir; çakıllar daha ince taneli bir hamurun içine gömülüdür.
- 2
Çakıllar çoğu zaman farklı kayaçlardan gelir; bu yüzden aynı parçada farklı renk ve dokuda taneler bir arada bulunur.
- 3
Kırıldığında çatlak genellikle çakılların çevresinden dolanır; çakıllar yerinden çıkıp geride yuvalar bırakabilir.
- 4
Çimentosu kalsitse seyreltik asitte köpürür; silis çimentolu olanlar köpürmez ve çok daha serttir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Breş de iri parçalardan oluşur, ama parçaları köşelidir; konglomeradaki çakıllar ise yuvarlaktır. İkisi ticarette sık sık karıştırılır.
- Çakıllı beton ve agrega görünümlü yapay döşemeler konglomeraya çok benzer; betonda çakılların arasındaki çimento hamuru gri ve tekdüzedir, içinde çoğu zaman hava kabarcığı boşlukları görülür.
- Terrazzo (mermer kırıntılı döşeme) da benzer görünebilir; ancak parçaları düzenli dağılmıştır ve yüzeyi dümdüz cilalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Avustralya'daki Kata Tjuta'nın kubbe biçimli dev kayaları konglomeradır; hemen yakınındaki Uluru ise bir kumtaşı türü olan arkozdan oluşur.
Güney Afrika'daki Johannesburg, 1886'da Witwatersrand'ın altın içeren konglomera katmanlarının bulunmasıyla başlayan altına hücumla kurulmuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Kata Tjuta, Kuzey Toprakları, Avustralya · Önemli yatakKubbe biçimli dev kayalar, çoğu granit ve bazalt olan çakıl ve blokların kum ve çamurla çimentolanmasıyla oluşmuş bir konglomeradır. Uluṟu-Kata Tjuṯa Milli Parkı 1987'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Montserrat, Katalonya, İspanya · Bilinen bulunuş yeriTestere dişli zirveleriyle ünlü dağ, Orta Eosen'de bir yelpaze deltasında biriken kalın konglomera katmanlarından oluşur.
- Witwatersrand, Güney Afrika · Önemli yatakAltın içeren konglomera katmanları (“reef”) 1886'da keşfedildi; Johannesburg bu keşfin ardından kuruldu.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Conglomerate · Encyclopaedia Britannica
- Geology — Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park · Parks Australia
- Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park · UNESCO World Heritage Centre
- Witwatersrand · Encyclopaedia Britannica
- Tectonic and climatic controls on the development of foreland fan deltas: Montserrat and Sant Llorenç del Munt systems (Middle Eocene, Ebro Basin, NE Spain) (López-Blanco et al.) · Sedimentary Geology, 2000
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.