Doğal Taşlar

Kayaç

Şeyl

Shale

Yeryüzünün en yaygın tortul kayacı: yaprak yaprak ayrılan sıkışmış çamur; içinde fosil, petrol ve doğal gaz saklayabilir.

  • Endüstriyel
Fotoğraf: Chris Woodrich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Şeyl, durgun sularda dibe çöken çok ince çamurun milyonlarca yıl boyunca sıkışıp taşlaşmasıyla oluşur. Kitap sayfaları gibi ince katmanlara ayrılabilmesiyle tanınır. Bazı şeyllerde çok iyi korunmuş fosiller bulunur; organik maddece zengin olanlar ise petrol ve doğal gazın kaynağıdır.

Nasıl oluşur?

Akarsular denizlere ve göllere çok ince kil ve silt taşır. Bu taneler ancak suyun neredeyse durgun olduğu yerlerde, örneğin derin deniz tabanında, lagünlerde ve göl diplerinde yavaş yavaş dibe çöker. Çamur üst üste biriktikçe içindeki su sıkışarak dışarı atılır ve yassı kil mineralleri birbirine paralel dizilir. Şeylin ince yapraklar hâlinde ayrılabilmesi (fisilite) bu dizilimden kaynaklanır.

Oksijenin az olduğu durgun dip sularında ölü canlıların kalıntıları çürümeden gömülür. Bu yüzden kara şeyller organik maddece zengindir ve derinlerde ısındıkça petrol ve doğal gaz üretebilir. Şeyl yüksek basınç ve ısı altında kalırsa arduvaza dönüşür.

Ne işe yarar?

  • Tuğla, kiremit ve seramik: Öğütülüp pişirilen şeyl, kil gibi kullanılabilir.
  • Çimento: Kireçtaşıyla birlikte çimento hammaddesidir.
  • Enerji: Organik maddece zengin bitümlü şeyller ısıtıldığında petrol verir; bazı şeyl katmanlarından da yatay sondaj ve hidrolik çatlatmayla doğal gaz (şeyl gazı) üretilir.

Türkiye’de şeyl

MTA’nın çalışmalarına göre Türkiye’de Ankara (Beypazarı), Kütahya (Seyitömer) ve Bolu çevresi başta olmak üzere pek çok yerde bitümlü şeyl bulunur; ancak bu kaynaklardan henüz yeterince yararlanılamamaktadır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile görülmez, yüzeyi pürüzsüz ve mattır.

  2. 2

    İnce, yassı yapraklar hâlinde kolayca ayrılır; kenarları kolay ufalanır.

  3. 3

    Bıçakla kolayca çizilir; camı çizemez.

  4. 4

    Üzerine hohlandığında nemli toprak kokusu verir; uzun süre suda ya da açıkta kalan parçalar yumuşayıp dağılabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Ticarette bazen şeyl “arduvaz” diye satılır. Gerçek arduvaz metamorfik bir kayaçtır; çok daha sağlamdır, ince levhalara ayrılır ve suda yumuşamaz.
  • Şeyl üzerindeki fosillerin bir kısmı yapaydır: Özellikle trilobitlerde reçineden dökülmüş ya da boyanmış taklitler ve parçalardan birleştirilmiş örnekler sık görülür. Fosil alırken kaynağı belli, belgeli örnekler tercih edilmelidir.
  • “Bitümlü şist” adı yaygındır ama yanıltıcıdır: Bu kayaçlar metamorfik şist değil, organik maddece zengin tortul şeyllerdir.

Bunu biliyor muydun?

Kanada'daki Burgess Şeyli'nde, yaklaşık 505 milyon yıl önce yaşamış hayvanların yumuşak dokuları bile korunmuştur; bu fosiller hayvanların erken evrimini anlamamızı sağlar.

Yer kabuğundaki tortul kayaçların yaklaşık %70'ini şeyl oluşturur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Burgess Şeyli, Yoho Milli Parkı, Britanya Kolumbiyası, Kanada · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 505 milyon yıllık (Kambriyen) şeylde, yumuşak dokuları bile korunmuş olağanüstü fosiller bulunur. 1909'da Charles Walcott tarafından keşfedilmiştir; Kanada Kayalık Dağları Parkları kapsamında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
  • Messel Çukuru, Hessen, Almanya · Bilinen bulunuş yeriEosen yaşlı bitümlü şeyl ocağı; memeliler, kuşlar ve böcekler dahil son derece iyi korunmuş fosilleriyle 1995'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Bolu yöresi (Hatıldağ, Himmetoğlu, Mengen) · Bilinen bulunuş yeriMTA'nın bitümlü (petrollü) şeyl incelemesi yaptığı sahalar arasındadır. Almanya ile birlikte bu yöredeki şeyllerden petrol üretme çalışmaları yapılmış, ancak sonuçlandırılamamıştır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Shale · Encyclopaedia Britannica
  2. Canadian Rocky Mountain Parks · UNESCO World Heritage Centre
  3. Messel Pit Fossil Site · UNESCO World Heritage Centre
  4. Ülkemizde yeni belirlenen petrollü şeyl potansiyel rezervi ve yerinde şeyl petrolü üretiminin araştırılması (A. Murat) · MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Kayaç

Bazalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Mineral

Biyotit

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.