Merak edilenler
Elmas yanar mı, altın uzayda ne işe yarar, painit neden yalnızca Myanmar’da bulunur? İnsanların taşlar hakkında en çok merak ettiği sorular ve kaynaklı cevapları.
Adamit
Adamit neden bazen yeşil, bazen pembe olur?
Adamitin yapısında çinkonun yerini kısmen başka metaller alabilir. Bakır girdiğinde parlak yeşil, kobalt girdiğinde pembe ya da mor renk ortaya çıkar. Saf adamit ise soluk sarı ya da renksizdir.
Afyon menekşe mermeri
Afyon menekşe mermeri bugün hâlâ çıkarılıyor mu?
Evet. Antik Dokimeion ocakları Cumhuriyet döneminde yeniden açılmıştır ve İscehisar bugün de önemli bir mermer üretim merkezidir. Taş, doğal taş ticaretinde “Afyon violet” ya da “Pavonazzetto” adıyla satılır.
Akantit
Gümüş neden kararır?
Gümüş havadaki ve terdeki kükürtlü bileşiklerle tepkimeye girer ve yüzeyinde gümüş sülfür oluşur. Doğada da aynı şey olur: Atmosferle ya da sıcak sularla temas etmiş pek çok doğal gümüş örneğinin üzerindeki siyah kaplama, gümüş sülfür minerali olan akantittir.
Akapulkoit
Akapulkoitlere neden “ilkel” akondrit denir?
Çünkü erimeye başlamış ama kondritlerdeki özelliklerinin çoğunu korumuşlardır. Kimyasal bileşimleri kondritlere yakındır, bazılarında kondrül kalıntıları vardır. Magmadan kristallenen sıradan akondritlerin tersine, kısmi erime ve yeniden kristallenmeyle oluşmuşlardır.
Akik
Siyah akik doğal mı?
Çoğunlukla hayır. Takılarda kullanılan simsiyah akik ve “siyah oniks” çoğunlukla boyanmıştır: taş şekerli bir çözeltiye batırılır, sonra sülfürik asitle işlenerek içindeki şeker kömürleştirilir ve taş kararır. Doğal siyah akik nadirdir.
Aleksandrit
Rengini değiştiren her taş aleksandrit midir?
Hayır. Aleksandrit, krom içeren krizoberildir. Işığa göre renk değiştirme (aleksandrit etkisi) fluorit, safir, kiyanit, spinel, granat ve turmalin gibi başka minerallerde de görülebilir; bunlara aleksandrit denmez. “Sentetik aleksandrit” diye satılan bazı taşlar da aslında vanadyumlu korindon ya da spineldir.
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
ALH 84001'de Mars'ta yaşam bulundu mu?
Hayır, ikna edici bir kanıt yoktur. 1996'da bakteri fosiline benzeyen yapılar, özel biçimli manyetit kristalleri ve organik moleküller yaşam belirtisi olarak yorumlandı. Ancak benzer yapılar laboratuvarda canlı olmadan da üretildi; 2022'deki bir çalışma da organik moleküllerin erken Mars'ta sıcak suların bazalt kayacı değiştirmesiyle, canlılık olmadan oluştuğu sonucuna vardı.
Allende meteoriti
Allende neden bu kadar önemlidir?
Allende'deki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) 4,567 milyar yaşındadır: Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katılardır, Dünya'dan 30 milyon yıl yaşlıdırlar. Bu yüzden Güneş Sistemi'nin yaşını belirlemeye yardım ederler. Ayrıca içerdikleri olağandışı izotoplar, Güneş Sistemi oluşmadan önce yakındaki yıldızlarda gerçekleşen olayların izlerini taşır.
Altın
Altın uzayda ne işe yarar?
Çok ince altın tabakaları kızılötesi ışığı, yani ısı ışınlarını çok iyi yansıtır. Bu yüzden astronotların uzay giysilerindeki güneş vizörlerinde ve ısıya dayanıklı giysilerin vizörlerinde ısı kalkanı olarak kullanılır. James Webb Uzay Teleskobu'nun 6,5 metrelik ana aynası da kızılötesi ışığı iyi yansıtması için altınla kaplanmış berilyumdan yapılmıştır.
Altın paslanır ya da kararır mı?
Hayır. Altın çoğu asitten etkilenmez ve olağan koşullarda paslanmaz, kararmaz. Bu dayanıklılığı ve elektriği iyi iletmesi nedeniyle her tür bilgisayarlı cihazdaki paslanmaz elektrik bağlantılarında kullanılır; bu, altının sanayideki başlıca kullanımıdır.
Ametist
Ametist çok nadir ve pahalı bir taş mı?
Ametist 18. yüzyıla kadar elmas, yakut, safir ve zümrütle birlikte en değerli taşlar arasında sayılırdı. Brezilya gibi yerlerde büyük yataklar bulununca değerinin çoğunu yitirdi; bugün kolay bulunan bir süs taşıdır.
Anataz
Anataz ile rutil aynı şey mi?
Bileşimleri aynıdır: İkisi de titanyum dioksittir (TiO₂). Ama atomları farklı düzenlenmiştir; bu yüzden farklı kristal biçimleri ve özellikleri vardır. Doğada titanyum dioksidin dört biçimi bulunur: anataz, rutil, brokit ve akaogiit. Bunların en kararlısı rutildir; anataz ısıtılınca rutile dönüşür.
Angrit
Angritler hangi gökcisminden geliyor?
Kesin bilinmiyor. Kimyaları farklılaşmış, yani katmanlara ayrılmış bir gezegenimsi cisimden geldiklerini gösterir. Yansıma tayfları onları ana kuşaktaki 289 Nenetta ve 3819 Robinson asteroitlerine bağlar; Merkür'den kopmuş olabilecekleri de öne sürülmüştür. 2026'da yapılan bir çalışma, görece sığ derinlikte en az 1,75 GPa basınçta oluşmuş mineraller buldu ve ana gövdenin en az Ay kadar büyük olduğu sonucuna vardı.
Anyolit
Anyolitin içindeki kırmızı kristaller gerçek yakut mu?
Evet. Kırmızı kristaller korindondur, yani yakutla aynı mineraldir. Ama çoğu bulanık ve opaktır; Mundarara'da kesilmeye uygun saydam yakut yalnızca ara sıra çıkar. Malzemenin büyük bölümü oymacılıkta kullanılır.
Apaçi gözyaşı
Apaçi gözyaşı adını nereden alır?
Yerel bir efsaneden. Efsaneye göre 1870'lerde Superior'u gören dağda ABD süvarileriyle çarpışan Apaçi savaşçıları, yenilgi kaçınılmaz olunca teslim olmak yerine kendilerini uçurumdan aşağı attı. Ölümlerini duyan eşlerinin ve ailelerinin gözyaşları yere düşünce taşa dönüştü. Dağa da bu yüzden Apache Leap (Apaçi Atlayışı) denir.
Arkoz
Uluru neden kırmızı?
Uluru arkozdan oluşur. Avustralya Ulusal Parkları'na göre yüzeydeki kızıllık arkozda doğal olarak bulunan demirin paslanmasından gelir; kayacın asıl rengi gridir. Su ve oksijen kayaçtaki mineralleri bozdukça yüzeyde kızıl pullar kalır.
Atakamit
Eski bronz eşyaların üstündeki yeşil kabuk ne?
Bu kabukların bir kısmı atakamittir. Bakır ve bronz eşyalar, özellikle tuzlu suyla ya da tuzlu toprakla temas ettiğinde bozulur ve yüzeylerinde yeşil bakır klorür mineralleri oluşur. Ünlü Antikythera düzeneğinin bronzu da denizin dibinde atakamite dönüşmüştü.
Ataksit
Ataksitler neden Widmanstätten deseni göstermez?
Desen, nikelce fakir kamasitin nikelce zengin tenitten soğuma sırasında ayrışmasıyla oluşur. Nikel oranı çok yüksek olduğunda kamasit ancak yaklaşık 600 °C'nin altında ayrışabilir; bu sıcaklıkta atomların metal içinde yer değiştirmesi (difüzyon) artık çok yavaştır. Bu yüzden gözle görülür şeritler oluşmaz.
Aubrit
Aubritler nereden gelir?
Kaynakları kesin değildir. Tayfları Nysa ailesindeki E türü asteroitlere benzer; küçük bir Dünya'ya yakın asteroit olan 3103 Eger de sıkça aday gösterilir. 2024'te düşen Ribbeck parçalarının ise Hungaria ailesinden geldiği düşünülür. Merkür'den gelmiş olabilecekleri de öne sürülmüştür.
Avustralit
NASA australitlerden nasıl yararlandı?
Kenar halkalı düğme biçimli australitler, atmosfere çok hızlı girerken ön yüzleri eriyip geriye doğru akarak bu şekli almıştır. NASA, 1960'larda Apollo programının atmosfere dönüş kapsüllerini tasarlarken bu biçimden yararlandı.
Ay kayacı
Ay kayaçları ne kadar yaşlı?
Radyometrik yaşlandırmaya göre denizlerden (maria) gelen bazaltik örnekler yaklaşık 3,16 milyar, yaylalardan gelen kayaçlar ise yaklaşık 4,44 milyar yaşına kadar çıkar. Krater sayımlarına göre en genç bazalt patlamaları yaklaşık 1,2 milyar yıl önce olmuştur, ama bu lavlardan örnek yoktur. Karşılaştırma için Dünya'daki en yaşlı kayaçlar 3,8 ile 4,28 milyar yaş arasındadır.
Bakır
Kalaysız bakır kapta yemek pişirmek güvenli mi?
Hayır. Sirke, meyve suyu ve ayran gibi asitli yiyecekler kalaysız bakırdan bakır çözer; fazla bakır mide bulantısı ve kusmaya yol açabilir. Anadolu'da bakır kapların geleneksel olarak kalaylanmasının nedeni budur; kalayı aşınmış kaplar yeniden kalaylatılmalıdır.
Barit
Mide filmi çekilmeden önce içilen beyaz sıvının taşla ne ilgisi var?
Bu sıvıdaki madde baritten gelir: Çok saf barit, sindirim sistemi röntgenlerinde kontrast madde olarak kullanılır, çünkü barit X ışınlarını iyi tutar. Aynı özellik nedeniyle hastane ve nükleer tesislerde radyasyondan koruyan ağır betonun yapımında da kullanılır.
Boksit
Alüminyum folyo ve içecek kutuları hangi taştan yapılır?
Boksitten. İMİB'e göre dünya boksit üretiminin yüzde 90'ı alüminyum eldesinde kullanılır. Alüminyum hafifliği, dayanıklılığı ve paslanmaya karşı direnciyle ambalajdan inşaata, otomotivden taşımacılığa kadar pek çok alanda kullanılır.
Boraks (tinkal)
Lozan Antlaşması Türkiye'nin bor çıkarmasını yasakladı mı?
Hayır. Lozan Antlaşması'nda bor madenciliğini yasaklayan ya da kısıtlayan bir madde yoktur. Bugünkü Türkiye topraklarında bor 1865'ten beri işletilir; Kırka'daki tinkal yatağı da 1970'ten bu yana üretim yapmaktadır.
Brakinit
Brakinitler hangi gökcisminden geliyor?
Asteroit kökenli oldukları düşünülür. Farklı asteroitlerin olivin bileşimlerini karşılaştıran çalışmalar, 289 Nenetta asteroidinin brakinitlerin ana gövdesi olabileceğini öne sürer. Erime kapanımları, ana gövdede erime süreçlerinin işlediğini gösterir.
Brokantit
Bronz heykeller neden zamanla yeşile döner?
Bronzdaki bakır, havadaki nem, oksijen ve kükürtlü bileşiklerle tepkimeye girerek yüzeyde yeşil bakır mineralleri oluşturur. Şehirlerdeki bronz heykellerde bu yeşil kabuğun yaygın bileşenlerinden biri brokantittir; korunaklı köşelerde ise antlerit oluşur.
Brownstone
Her “brownstone” ev gerçekten bu taştan mı yapılmıştır?
Hayır. “Brownstone” sözcüğü, belli bir dönemde yapılmış hemen her sıra ev için kullanılır hâle geldi. Brooklyn'deki bazı “brownstone”lar aslında tuğladır ve taşa benzeyen beton kaplamayla örtülmüştür; bazılarında ise yalnızca giriş merdiveni brownstone'dur.
Campo del Cielo meteoriti
Campo del Cielo ne zaman düştü?
Meteorit parçalarının altında bulunan kömürleşmiş odunların karbon-14 yöntemiyle tarihlenmesi, düşüşün yaklaşık 4.200–4.700 yıl önce, yani MÖ 2200–2700 arasında olduğunu gösterdi. Meteoritin kendisi ise Güneş Sistemi'yle birlikte, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce oluşmuştur.
Canyon Diablo meteoriti
Dünya'nın yaşı bir meteoritle nasıl ölçüldü?
Meteoritler Dünya'yla aynı dönemde, Güneş Sistemi'nin başında oluştu. 1953'te Clair Cameron Patterson, Canyon Diablo meteoritinden alınan örneklerdeki kurşun izotop oranlarını ölçtü ve uranyum-kurşun yöntemiyle Dünya'nın yaşını 4,550 milyar yıl (artı eksi 70 milyon yıl) olarak hesapladı. Bu değer bugün de kabul gören tahmine çok yakındır.
Cape York meteoriti
Inuitler Cape York meteoritini nasıl kullandı?
Inughuit, meteorit kütlelerinden taşlarla parçalar koparıp bunları soğukken dövdü ve alet, bıçak ve zıpkın uçları yaptı. Bu demir, Thule kültürünün ticaret ağıyla Arktik takımadalarına ve Kuzey Amerika anakarasına kadar ulaştı; 1450'den önceye tarihlenen Cape York demiri parçaları bu geniş bölgede bulunmuştur.
CI kondrit
CI kondritler neden bu kadar önemlidir?
Suyla yoğun biçimde değişmiş olmalarına karşın Güneş Sistemi'nin ilk element bileşimini korumuşlardır. Bu yüzden Güneş Sistemi'ndeki elementlerin bolluğunu belirlemek için standart başvuru malzemesidirler. Ayrıca uçucu maddelerin ve belki de yaşamın yapı taşlarının kökenine dair ipuçları taşırlar.
CM kondrit
CM kondritlerin kondrülleri neden azdır?
Ana gövdelerinde sıvı su, kondrüllerin ve olivin, piroksen ve metal tanelerinin bir bölümünü çözdü ya da matris minerallerine dönüştürdü. Küçük kondrüller tamamen kaybolmuş, büyükler ise kısmen kalmış olabilir; bu yüzden kalan kondrüllerin çevresinde çoğu zaman değişmiş malzemeden halkalar görülür.
Çelyabinsk meteoriti
Çelyabinsk asteroidi neden önceden görülmedi?
Asteroit Dünya'ya Güneş'e yakın bir yönden yaklaştı; bu yüzden teleskoplar onu atmosfere girmeden fark edemedi. Aynı gün, ondan büyük 367943 Duende asteroidinin önceden bilinen yakın geçişi de vardı, ama iki cismin yörüngeleri çok farklıydı.
Çöl gülü
Çöl gülü taşlaşmış bir bitki mi?
Hayır. Çöl gülü canlı kalıntısı değil, jips ya da barit kristallerinin kum içinde büyümesiyle oluşan bir mineral kümesidir. “Çöl gülü” adı ayrıca Adenium adlı bir bitki için de kullanılır, ama onunla bir ilgisi yoktur.
Demir meteorit
Mıknatısı çeken ağır, siyah bir taş göktaşı mıdır?
Çoğu zaman değildir. Böyle bulunup göktaşı sanılan taşların büyük çoğunluğu cüruf, demir döküm parçası ya da manyetit ve hematit gibi demir cevherleridir. Kesin tanı için nikel analizi ve uzman incelemesi gerekir.
Göktaşları yere sıcak mı düşer?
Hayır, çoğu soğuk düşer. Atmosferdeki kısa yolculuk sırasında yalnızca ince bir dış katman erir ve hemen soğur; uzayın soğuğundan gelen iç kısım ısınmaya fırsat bulamaz. NASA'ya göre göktaşlarının çoğu yere soğuk düşer ve yangın çıkarmaz.
Dioptaz
Dioptaz zümrüt müdür?
Hayır. 18. yüzyılın sonunda Kazakistan'daki madenciler onu zümrüt sandı, ama dioptaz bir bakır silikattır; zümrüt ise berildir. Dioptazın sertliği 5'tir, zümrüdünki 7,5–8; bu fark ikisini kolayca ayırır.
Diyojenit
Diyojenitlerin Vesta'dan geldiği nereden biliniyor?
Diyojenitler, ökritler ve hovarditlerle birlikte HED ailesini oluşturur. Bu meteoritlerin bileşimi, Vesta'nın tayfıyla uyumludur. Diyojenitlerin iri kristalli yapısı, Vesta'nın kabuğunun derin bölümlerinde magmanın yavaş soğuduğunu gösterir.
Elmas
Elmas yanar mı?
Evet. Elmas saf karbon olduğu için yanabilir: Saf oksijende yaklaşık 690–840 °C'de tutuşur ve geriye karbondioksit kalır. Antoine Lavoisier 1772'de güneş ışınlarını mercekle bir elmasa odaklayıp onu yakmış, elmasın karbondan oluştuğunu böyle kanıtlamıştır. Yani elmas “ateşe dayanıklı” bir taş değildir.
Elmas kırılır mı?
Kırılabilir. Elmas çok serttir, yani kolay çizilmez; ama gevrektir ve dört yönde mükemmel dilinimi vardır. Sert bir darbeyle kırılabilir ya da yarılabilir; elmas kesiciler de taşı bu düzlemler boyunca bilerek yarar.
Ensisheim meteoriti
Ensisheim meteoriti neden bu kadar ünlü oldu?
Düşüşü çok geniş bir alandan görüldü ve duyuldu. Yerel yargıç, halkın taştan parça koparmasını durdurup onu Kral Maximilian için korudu. Maximilian taşı iyiye işaret saydı ve kilisede bir zincirle asılı olarak saklanmasını istedi. Şair Sebastian Brant'ın resimli bildirileri de haberi kısa sürede Avrupa'ya yaydı.
Enstatit
Enstatit uzayda da var mı?
Evet. Enstatit pek çok meteoritte bol bulunur; özellikle “enstatit kondritleri” denen meteoritlerin ana mineralidir. Ayrıca Güneş Sistemi dışında, yaşlanmış yıldızların ve gezegenimsi bulutsuların çevresindeki tozda kristal hâlinde gözlenmiştir.
Enstatit kondrit
Enstatit kondritler neden Dünya için önemlidir?
Oksijen izotop bileşimleri Dünya ve Ay kayaçlarına benzer ve oksijence çok fakir oluşları, Güneş'e çok yakın, belki Merkür'ün yörüngesinin içinde oluştuklarını düşündürür. Bu yüzden Dünya'yı oluşturan malzemeye benzeyebilirler. İçerdikleri hidrojen de Dünya'nın suyunun bir bölümünün bu tür malzemeden gelmiş olabileceğini düşündürür.
Eritrit
Eritrit ile tatlandırıcı eritritol aynı şey mi?
Hayır. Eritrit, kobalt ve arsenik içeren pembe-kırmızı bir mineraldir ve zehirlidir. Eritritol ise şekerin yerine kullanılan bir tatlandırıcıdır. Adları benzese de birbirleriyle hiçbir ilgileri yoktur; eritrit asla ağza alınmamalıdır.
Fluorit
Kamera ve teleskop merceklerinde taş mı var?
Bazılarında var. Fluorit ışığı çok az renklere ayırdığı için, yapay olarak büyütülen fluorit kristallerinden kamera ve teleskop mercekleri yapılır. Fluoritin asıl büyük kullanımı ise çelik ve alüminyum ergitmede ve pek çok flor bileşiğinin hammaddesi olan hidroflorik asidin üretimindedir.
Fosilli kireçtaşı
Küfeki taşı neden İstanbul'da bu kadar çok kullanıldı?
Küfeki taşı kentin hemen batısındaki Bakırköy, Zeytinburnu ve Küçükçekmece çevresinden çıkarılıyordu. Ocaktan çıktığında yumuşak olduğu için kolay kesilip biçimlendiriliyor, havayla temas ettikçe sertleşip dayanıklılık kazanıyordu. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde surlarda, camilerde, hamamlarda ve kervansaraylarda kullanıldı; Mimar Sinan'ın yapılarında da sık görülür.
Fukang meteoriti
Fukang meteoritindeki yeşil kristaller nedir?
Bunlar olivin kristalleridir; mücevher kalitesindeki olivine peridot denir. Fukang'daki olivin magnezyumca zengindir. Bu kristaller, bir asteroidin metal çekirdeği ile kayaç mantosunun buluştuğu yerde, erimiş metalin içine gömülerek oluşmuştur.
Fuksit
Yeşil aventurin ile fuksit aynı taş mı?
Hayır. Yeşil aventurin bir kuvars taşıdır; içinde dağılmış küçük fuksit pulcukları ona yeşil rengini ve ışıkta parıldayan görünümünü verir. Yani fuksit, aventurinin içindeki renk veren mineraldir.
Gibeon meteoriti
Gibeon'daki desen neden oluşur?
Widmanstätten deseni, meteoritin ana gövdesinin metal çekirdeği milyonlarca yılda, milyon yılda yaklaşık 100 ile 10.000 °C arasında son derece yavaş soğurken oluştu. Bu sırada nikelce fakir kamasit ile nikelce zengin tenit, birbirinin içinde ince şeritler hâlinde ayrıştı. Asit, bu iki minerali farklı hızlarda aşındırdığı için desen görünür hâle gelir.
Gökkuşağı obsidiyen
Gökkuşağı obsidiyenin renkleri nereden gelir?
ABD'li araştırmacıların 2001'de Canadian Mineralogist dergisinde yayımladığı çalışmaya göre renkler, camın içinde aynı yöne dizilmiş mikroskobik hedenbergit ve plajiyoklas çubuklarının oluşturduğu ince katmanlardan yansıyan ışığın birbiriyle girişime uğramasından (ince film girişimi) doğar; sabun köpüğündeki renkler de benzer biçimde oluşur.
Grafit
Kurşun kalemde kurşun var mı?
Hayır. Kurşun kalemde hiç kurşun yoktur: Kalem ucu grafit ile kilin karışımından yapılır. “Kurşun” adı, grafitin eskiden kurşun cevheri sanılmasından kalmıştır. Grafit de elmas gibi karbondan oluşur, ama yumuşak ve kaygandır.
Granat
Granat hep kırmızı mıdır?
Hayır. Granat bir mineral ailesidir: yeşil (tsavorit, demantoid), turuncu (spessartin), sarı, kahverengi ve siyah türleri de vardır. Yalnızca mavi granat son derece nadirdir.
Granit
Granit tezgâh radyasyon yayar mı, zararlı mı?
Granit doğal olarak az miktarda uranyum ve toryum içerir. ABD Çevre Koruma Ajansı'na (EPA) göre granit tezgâhların yıllık radyasyon dozunu doğal arka plan düzeyinin üzerine çıkarması son derece olası değildir; evlerdeki radon gazının asıl kaynağı alttaki topraktır.
Gümüş
Gümüş neden kararır? Kararan gümüş sahte mi?
Gümüş havadaki ve terdeki kükürtlü bileşiklerle tepkimeye girer ve zamanla gri, kahverengi ya da siyah bir kararma tabakasıyla kaplanır. Kararma sahteliğin değil, gümüşün kendi kimyasının işaretidir. Tersine, hiç kararmayan bir takı rodyumla kaplanmış ya da gümüş olmayan bir alaşım olabilir.
H kondrit
H kondritler nereden gelir?
En olası ana gövde S türü asteroit 6 Hebe'dir; 3 Juno ve 7 Iris daha düşük olasılıklı adaylardır. Meteoritlerin doğrudan Hebe'den değil, geçmişte ondan kopmuş küçük, Dünya'ya yakın asteroitlere yapılan çarpmalardan geldiği düşünülür.
Halit (kaya tuzu)
Kaya tuzu ile sofra tuzu aynı şey mi?
Evet, aynı maddedir: Halit, sodyum ve klordan oluşan mineraldir ve yemeklere kattığımız tuzla aynıdır. Deniz ya da göl suyu buharlaşınca geride kalan tuz halit kristalleri hâlinde çöker; milyonlarca yıl önce kuruyan denizlerin bıraktığı tuz da bugün yeraltında kalın kaya tuzu katmanları oluşturur.
Harabe mermeri
Harabe mermerindeki şehir görüntüsü nasıl oluşur?
Kayaç önce kalsitle dolan ince çatlaklarla küçük bloklara bölünür. Sonra yüzeye yakın yerde oksijenli yağmur suyu taşın içine sızar ve demirli tuzları bantlar hâlinde kahverengi demir oksitlere çevirir. Kalsit damarları suyun yanlara geçmesini engellediği için her blokta bantlar farklı ilerler; yan yana gelen bu bantlar basamaklı bir şehir silueti gibi görünür.
Hauyn
Hauyn neden süs taşı olarak pek görülmez?
Kristalleri genellikle küçüktür ve volkanik kayaçların içinde tek tek taneler hâlinde bulunur. Kesilebilecek kadar saydam ve büyük parçalar azdır; ayrıca sertliği 5,5–6 ile görece yumuşaktır. Bu yüzden kesilmiş hauyn nadirdir ve çoğunlukla koleksiyonlarda yer alır.
Heksahedrit
Neumann çizgileri neyi gösterir?
Kamasit kristalinin bir şokla biçim değiştirdiğini gösterir. Bu şokun, meteoritin ana gövdesinin geçirdiği çarpışmalardan kaynaklandığı düşünülür. Çizgiler en çok heksahedritlerde görülür, ama kamasit fazı yaklaşık 30 mikrometre genişlikte olan oktahedritlerde de bulunabilir.
Hematit
Mağara resimlerindeki kırmızı boya nedir?
Çoğunlukla hematit gibi demir oksitlerdir. İnsanlığın kullandığı en eski boyalardan olan kırmızı aşı boyası (okr) rengini hematitten alır; tarih öncesi mağara resimlerindeki kırmızı tonlar çoğunlukla bu tür demir oksitlerden gelir. Hematit bugün ise manyetitle birlikte demir cevherinin ana mineralidir.
Himalaya tuzu ve tuz lambası
Tuz lambası havayı temizler mi?
Hayır. Tuz havadaki su buharını çeken (higroskopik) bir maddedir. Lambanın üzerinde biriken damlalar, havadaki nemin tuzu ıslatmasıyla oluşan tuzlu sudur; havanın temizlendiğini göstermez.
Himalaya tuzu gerçekten Himalayalardan mı gelir?
Hayır. Bu pembe tuz, Himalayaların güneyindeki ayrı bir dağ dizisi olan Tuz Sıradağları'ndan, Pakistan'ın Pencap bölgesinden, özellikle Khewra tuz madeninden çıkarılır. “Himalaya tuzu” bir pazarlama adıdır.
Hoba meteoriti
Hoba neden hiç taşınmadı?
60 tonu aşkın ağırlığı onu taşınamaz kılar. Ayrıca 1955'te ulusal anıt ilan edilerek yerinden kaldırılması önlendi. Bugün çevresinde taş oturma basamakları olan bir ziyaretçi alanı vardır.
Hovardit
Hovarditler nasıl oluşur?
Vesta'ya çarpan cisimler, kabuğundaki ökrit ve diyojenit kayaçlarını parçalayıp yüzeye saçtı. Bu kırıntılar sonraki çarpmalarla gömüldü ve üstteki katmanların basıncıyla sertleşerek taşa dönüştü. Ortaya çıkan karışık kayaca hovardit denir.
Hunsrück arduvazı
Hunsrück fosilleri neden bu kadar iyi korunmuştur?
Canlılar, oksijeni çok az olan çamura hızla gömüldü; bu da çürümeyi yavaşlattı. Kükürt ve demirce zengin çamurda canlıların yüzeyi pirite dönüştü. Bu piritleşme, yumuşak dokuların bile korunmasını sağladı ve fosillere parlak bir görünüm verdi.
Isı Kalkanı Kayası
Mars'ta bulunan bir meteorit bize ne anlatır?
Meteoritin büyük ölçüde biçimi bozulmadan kalabilmesi için Mars'a saniyede yaklaşık 1,5 kilometreden daha düşük bir hızla çarpmış olması gerekir. Bu, düştüğü dönemdeki Mars atmosferinin yoğunluğu hakkında ipucu verir. Az paslanmış olması da yüzey koşulları hakkında bilgi sağlar; ancak ne zaman düştüğü bilinmemektedir.
İnci
İnci sirkede erir mi?
Evet, yavaş yavaş çözünür, çünkü inci kalsiyum karbonattan oluşur. Romalı yazar Plinius'un anlattığı ünlü öyküye göre Kleopatra, Marcus Antonius'la girdiği bir iddiayı kazanmak için küpesindeki inciyi sirkede eritip içmiştir.
İstriya taşı
Venedik neden İstriya taşı kullandı?
Lagünün ortasındaki Venedik'in yakınında yapı taşı yoktu. İstriya taşı ise denizden kolayca taşınabiliyordu ve çok sık olduğu için tuzlu suyu neredeyse hiç emmiyordu. Bu yüzden binaların temelleri, ahşap kazıkların üzerine yerleştirilen İstriya kireçtaşı levhalara oturtuldu.
Jips (alçıtaşı)
Alçı ile kireç aynı şey mi?
Hayır. Alçı, jipsin ısıtılıp suyunun bir kısmının uçurulmasıyla elde edilir; kireç ise kireçtaşının yüksek sıcaklıkta yakılmasıyla üretilir. İkisi farklı kimyasal maddelerdir ve yapıda farklı işler görür.
Kalkantit
Göztaşı ile kalkantit aynı şey mi?
Kimyasal olarak aynı bileşiktir: beş su molekülü bağlı bakır(II) sülfat. Bağlarda bordo bulamacı yapmak için kullanılan göztaşı fabrikada üretilir; kalkantit ise aynı bileşiğin doğada, bakır yataklarında oluşan mineral hâlidir. İkisi de zehirlidir.
Kalkopirit
Elektrik kablolarındaki bakır nereden gelir?
Büyük ölçüde kalkopiritten. Kalkopirit bakırın en önemli cevheridir; dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır kablolarda, elektrik motorlarında, transformatörlerde ve devre kartlarında kullanılır.
Kaolinit
Porselen ve kâğıt hangi kilden yapılır?
Kaolenden. Kaolinit mineralinden oluşan kaolen, porselenin ve beyaz seramiklerin ana hammaddelerindendir; pişirildiğinde beyaz kalır. Kâğıdın içinde dolgu, yüzeyinde kaplama malzemesi olarak da kullanılır.
Kaplan gözü
Kaplan gözü asbest içerir mi, takmak tehlikeli mi?
Asbest lifleri sert kuvarsın içine hapsolmuştur; cilalı taşı takmak ya da elle tutmak zararsızdır. Tehlike yalnızca ham taş kesilip zımparalanırken çıkan tozun solunmasındadır.
Kasiterit
Teneke kutular neden paslanmaz? “Kalaylamak” ne demek?
Teneke, kalayla kaplanmış çeliktir: Çelik yüzeyler paslanmasın diye kalayla kaplanır. Kalayın başlıca cevheri kassiterittir. MTA'ya göre son on yılda kalay üretiminin yarısından fazlası elektronik sanayisinde kurşunsuz lehim olarak kullanılmıştır; bakırla alaşımı olan bronz ise adını Tunç Çağı'na vermiştir.
Katlinit
Pipo taşını herkes çıkarabilir mi?
Hayır. Pipestone Ulusal Anıtı'nda taş çıkarma, federal olarak tanınan bir kabileye kayıtlı Amerika yerlilerine ayrılmıştır ve izin gerekir. Bugün de yalnızca el aletleri kullanılabilir; elektrikli alet yasaktır. Alandan taş ya da başka bir şey almak yasa dışıdır.
Kehribar
“Elektrik” sözcüğü kehribardan mı gelir?
Evet. Kehribarın eski Yunancadaki adı “elektron”dur. Kehribar yünlü kumaşa sürtüldüğünde elektriklenip küçük kâğıt parçalarını çeker. İngiliz bilim insanı William Gilbert 1600 yılında, sürtülünce cisimleri çeken maddeleri bu sözcükten türettiği bir adla tanımladı; “elektrik” kavramı buradan gelir.
Kireçtaşı
Çaydanlıktaki kireç ile badana kireci aynı şey mi?
Hayır. Çaydanlık kireci, sert sudan çökelen kalsiyum karbonattır; yani kimyasal olarak kireçtaşıyla aynı maddedir. Badanada ve harçta kullanılan kireç ise kireçtaşının 900 °C dolayında pişirilip suyla söndürülmesiyle elde edilen, yakıcı bir maddedir (kalsiyum oksit ve kalsiyum hidroksit).
Kolemanit
Türkiye'de dünyadaki borun ne kadarı var?
USGS verilerine göre Türkiye, açıklanan bor rezervleri bakımından dünyada açık ara ilk sıradadır; Eti Maden'e göre dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahiptir. Türkiye'deki yatakların yaklaşık %70'i kolemanittir. Yine de bor, cam, seramik, deterjan ve gübre gibi sanayilerin hammaddesidir; petrol gibi bir enerji kaynağı değildir.
Kömür
Kömür ile elmas aynı maddeden mi? Elmas kömürden mi oluşur?
İkisi de büyük ölçüde karbondur, ama elmas kömürden oluşmaz. Kömür, bitki kalıntılarının gömülüp ısınmasıyla oluşan tortul bir kayaçtır ve kömür damarları nadiren birkaç kilometreden derine iner. Elmaslar ise yerin yaklaşık 150–200 kilometre derinliğinde, mantoda oluşur; çoğu, kömürü oluşturan kara bitkileri ortaya çıkmadan çok önce oluşmuştur.
Kristal ve necef taşı (dağ kristali)
Kristal avize ve bardaklar taştan mı yapılır?
Hayır. Bunların neredeyse hepsi camdır. Kurşun eklenmiş cam daha parlak ışıldar ve kolay kesilir; “kristal” adı, eski Venedikli cam ustalarının dağ kristalini taklit eden camlarına verdikleri “cristallo” adından gelir. Cam, atomları düzensiz dizildiği için bilimsel anlamda kristal değildir.
Krizotil (beyaz asbest)
Asbest yasaklandı; artık tehlikeli değil mi?
Hâlâ tehlikeli olabilir. Yasaklardan önce yapılmış binalardaki çatı levhaları, su boruları ve yalıtım malzemeleri hâlâ asbest içerebilir. Bu malzemeler yıkım, tadilat ya da deprem sonrası enkaz kaldırma sırasında kırılırsa lifler havaya karışır; asbestin yol açtığı hastalıklar da ancak on yıllar sonra ortaya çıkabilir.
Krokoit
Krom elementi nasıl bulundu?
Ural Dağları'nda 1760'larda bulunan ve “Sibirya kırmızı kurşunu” denen turuncu-kırmızı mineral, yani krokoit sayesinde. Fransız kimyacı Louis Nicolas Vauquelin, krokoit örneklerini işleyerek önce krom oksidi elde etti, 1797'de de metal kromu ayırdı. Bu yüzden kromun kâşifi olarak kabul edilir.
Kromit
Paslanmaz çelik gerçekten hiç paslanmaz mı?
Hayır. Paslanmaz çeliğin direnci, içindeki en az %10,5 kromun yüzeyde oluşturduğu ve çizilince kendini yenileyen ince bir oksit tabakasından gelir. Ancak tuzlu su ve yol tuzu gibi klorürlü ortamlarda bu tabaka yer yer delinir ve çelik noktasal olarak paslanabilir.
Kum
Siyah kum neden siyahtır? Kirlilikten mi?
Çoğunlukla hayır. Siyah kum çoğunlukla doğaldır: ya manyetit gibi koyu renkli ağır minerallerden ya da bazalt ve volkanik cam kırıntılarından oluşur. Mıknatısa yapışan taneler manyetittir.
Kuvars
Kuvars saatlerde ne işe yarar?
Kuvars kristali sıkıştırıldığında elektrik yükü oluşur; buna piezoelektrik denir. Kuvarslı saatler, saniyede 32.768 kez titreşen küçük bir kuvars kristaliyle zamanı ölçer. Aynı özellik telefonlarda ve bilgisayarlarda frekans denetiminde de kullanılır; bugün bu iş için çoğunlukla laboratuvarda büyütülmüş kuvars kristalleri kullanılır.
Kükürt
Kükürt çürük yumurta gibi mi kokar?
Hayır, saf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.
L kondrit
Ordovisiyen meteor olayı nedir?
Orta Ordovisiyen'de, yaklaşık 467,5 milyon yıl önce, Dünya'ya düşen L kondrit sayısı birden arttı ve bu artış yaklaşık 40 milyon yıl sürdü. Bunun, asteroit kuşağındaki yaklaşık 150 kilometrelik L kondrit ana gövdesinin parçalanıp parçalarını Dünya'nın yörüngesini kesen yollara saçmasından kaynaklandığı düşünülür. Bugün düşen birçok L kondritteki şok yaşları da bu tarihi destekler.
Lapis lazuli
Lapis lazulideki altın sarısı benekler gerçek altın mı?
Hayır. Bu benekler pirittir, yani demir sülfür; lapis altın içermez. Piritin altına benzeyen rengi ona “aptal altını” adını da kazandırmıştır.
Linarit
Linarit ile azurit nasıl ayrılır?
İkisi de gök mavisi bakır mineralleridir ve birlikte bulunabilir. En kolay ayrım asit testidir: Azurit bir karbonat olduğu için seyreltik hidroklorik asitte köpürür, linarit köpürmez. Linarit kurşun içerdiği için de elde belirgin biçimde daha ağır gelir.
Litografya taşı
Taş baskıda neden kireçtaşı kullanılır?
Taş baskı, yağın ve suyun birbirini itmesine dayanır. Çok ince taneli ve düzgün bir kireçtaşına yağlı mürekkeple çizilen resim mürekkebi tutar, ıslatılan boş yüzey ise mürekkebi iter. Taşın düz yüzeyinden kâğıda böylece baskı alınabilir.
LL kondrit
LL kondritlerin bir asteroitten geldiği nasıl kanıtlandı?
Japon uzay aracı Hayabusa, Itokawa asteroidine indi ve yüzeyinden tanecikler alıp Dünya'ya getirdi. Bu taneciklerin LL kondrit malzemesi olduğu anlaşıldı. Böylece bir meteorit grubunun belirli bir asteroit türüyle ilişkisi örneklerle doğrulanmış oldu.
Lodranit
Lodranitler ile akapulkoitler arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı ana gövdeden gelir. Lodranitler daha iri tanelidir ve izotop yöntemleriyle daha yüksek sıcaklıklar verir; bu yüzden ana gövdenin daha derin bölümlerinden geldikleri düşünülür. Lodranitler kısmi erimenin geride bıraktığı kalıntı olarak görülür.
Lületaşı
Lületaşı suda yüzer mi?
Kuru ve gözenekli parçaları yüzebilir. Lületaşı (sepiyolit) beyaz, çok hafif ve gözenekli bir kil mineralidir; ocaktan nemli çıktığında yumuşaktır ve kolayca oyulur. Eskişehir ustaları ondan pipo, tespih ve süs eşyaları yapar.
Malakit
Malakit takmak bakır zehirlenmesi yapar mı?
Cilalı malakiti elle tutmak ve takmak tehlikeli değildir. Risk, kesme ve zımparalama sırasında çıkan tozun solunması ya da yutulması ve taşın içilecek bir sıvıda bekletilmesidir.
Manyetit
Mıknatıs taşı nedir? Her manyetit mıknatıs mıdır?
Hayır. Manyetitin hepsi mıknatısa yapışır, ama yalnızca bazı parçalar demiri kendisi çeken doğal mıknatıslardır (mıknatıs taşı). Bu parçaların, yıldırımın çevresinde oluşan çok güçlü manyetik alanla mıknatıslandığı düşünülür.
Marn
Marn tarlaya neden serpilir?
Marn toprağa kalsiyum katar, toprağın yapısını iyileştirir ve asitliğini azaltarak öteki besinlerin bitkilerce alınmasını kolaylaştırır. Ancak içindeki karbonat çoğunlukla kalsiyum karbonat olduğundan, magnezyumla desteklenmezse ürünlerde magnezyum eksikliği görülebilir; ayrıca saf kirece göre daha az kalsiyum karbonat içerdiği için verilecek miktar buna göre ayarlanmalıdır.
Maun obsidiyen
Maun obsidiyen Türkiye'de nerede çıkar?
Kars'ın Sarıkamış ilçesinde, coğrafi işaretli Sarıkamış obsidyen taşının kahverengi türü olarak çıkar; yol yarmalarının açtığı damarlarda siyah obsidiyenle karışık bulunur. Nevşehir'deki Acıgöl kalderasının Boğazköy çevresinde de kahverengi ve kırmızı obsidiyen bilinir.
Mavi topaz
Mavi topaz Aralık ayının doğum taşı mı?
Resmî listelerde değil. ABD'de kuyumcuların kullandığı güncel listede Aralık'ın taşları turkuaz, zirkon ve tanzanittir; topaz ise Kasım ayının taşıdır. Bazı mücevher siteleri mavi topazı Aralık taşları arasında sayar.
Mercan
Mercan bitki mi, taş mı?
İkisi de değil. Mercan, denizanasıyla akraba olan küçük poliplerin oluşturduğu bir iskelettir; yani bir hayvan ürünüdür. Takılarda kullanılan değerli mercanların iskeleti kalsitten oluşur.
Mermer
Mermer tezgâha limon ya da sirke dökülürse ne olur?
Mermer, sertliği 3–4 olan kalsit ya da dolomitten oluşur ve asitlerle tepkimeye girer. Limon suyu ve sirke gibi asitler cilalı yüzeyini kısa sürede matlaştırıp aşındırır; bu yüzden mermer yüzeylere dökülen asitli sıvılar hemen silinmelidir.
Mimetit
Mimetit ile piromorfit nasıl ayrılır?
Gözle ayırmak çoğu zaman mümkün değildir: İkisi de aynı grupta, aynı biçimde kristallenen ağır kurşun mineralleridir. Fark bileşimdedir; mimetit arsenik, piromorfit fosfor içerir. Kesin tanı için kimyasal analiz gerekir. Mimetitin adı da bu benzerlikten, “taklitçi” anlamından gelir.
Moldavit
Moldavit nerede bulunur?
Moldavitlerin çoğu Çekya'nın Güney Bohemya bölgesinde, özellikle České Budějovice ve Třeboň havzalarındaki eski kum ve çakıl tortullarında bulunur. Moravya'da, Cheb Havzası'nda, Almanya'da Dresden çevresindeki Lusatia'da ve Avusturya'nın Waldviertel bölgesinde de çıkar.
Muonionalusta meteoriti
Muonionalusta'da stişovit bulunması neden önemlidir?
Stişovit, kuvarsın çok yüksek basınçta oluşan bir biçimidir ve çok nadirdir; genellikle meteorit çarpma yapılarında bulunur. Bir asteroidin çekirdeğindeki basınç onu oluşturmaya yetmez. Bu yüzden Muonionalusta'daki stişovitin, ana gövdesinin geçirdiği şiddetli bir çarpışmada oluştuğu düşünülür; bir çalışma bunun yaklaşık 400 milyon yıl önceki bir parçalanma olayıyla ilgili olabileceğini öne sürer.
Murchison meteoriti
Murchison'daki amino asitler Dünya'dan bulaşmış olabilir mi?
Bilim insanları bu olasılığı uzun süre tartıştı. Ama meteoritte Dünya'daki canlılarda bulunmayan izovalin gibi amino asitler vardır, Dünya kirliliğinin işareti sayılan serin ve treonin ise bulunmaz. Urasil ve ksantin gibi bazların karbon izotop oranları da Dünya dışı kökene işaret eder; iyi korunmuş parçaların iç kısımlarının bozulmadığına dair birçok kanıt vardır.
Nakhla meteoriti
Nakhla Mars'ta su olduğunu nasıl gösterir?
Kayaçta suyla gerçekleşen kimyasal tepkimelerle oluşan karbonatlar ve su içeren mineraller vardır. Kayaç oluştuktan sonra da suyla karşılaşmış ve bu yüzden içinde ikincil mineraller birikmiştir. Karbonatlardaki karbon-13 oranının Dünya kayaçlarından yüksek olması, bunların Mars'ta oluştuğunu gösterir.
Nakhlit
Nakhlitler Mars'ın neresinden geliyor?
Kristallenme yaşları, Mars'ın farklı bölgelerinin krater sayımlarıyla karşılaştırıldığında Tharsis, Elysium ya da Syrtis Major Planum gibi büyük bir volkanik yapıdan geldiklerini düşündürür. Elysium Mons'un kuzeybatısındaki ovalarda bulunan 6,5 km çapında bir krater olası kaynak olarak gösterilmiştir.
Naksos mermeri
Naksos mermeri neden mavimsi gri parıldar?
Mermerin kalsit kristalleri iri ve çoğunlukla saydamdır. Işık taşın içine birkaç milimetre girip kristallerden yansıdığı için mermer derin görünür ve ışığın açısına göre mavimsi gri bir parıltı verir.
Natrolit
Zeolit nedir, natrolit bir zeolit mi?
Evet. Zeolitler, silisyum, alüminyum ve oksijenden kurulu kafeslerindeki küçük boşluklarda su ile sodyum, potasyum, kalsiyum gibi iyonlar tutan bir mineral grubudur. Natrolit, adını sodyumdan alan bir zeolittir ve çoğunlukla volkanik kayaçların boşluklarında oluşur.
Nazar boncuğu
Nazar boncuğu taş mıdır?
Hayır. Halk arasında taş sanılsa da nazar boncuğu doğal bir taş değil, el yapımı bir cam boncuktur. Lacivert bir cam gövdenin üzerine beyaz, açık mavi ve siyah cam katmanları iç içe halkalar hâlinde eklenerek göz görünümü verilir; lacivert renk cama katılan kobalt gibi metal bileşiklerinden gelir.
Nubya kumtaşı
Nubya kumtaşının içindeki su nereden geldi?
Bu su büyük ölçüde Dördüncü Zaman'ın yağışlı dönemlerinde birikti ve bugün çok az yenilenir; bu yüzden “fosil su” denir. Araştırmalar iki besleme dönemi belirlemiştir: biri yaklaşık 38.000 yıl önce Akdeniz kaynaklı, diğeri yaklaşık 361.000 yıl önce tropikal Atlantik kaynaklı.
NWA 7034 (Black Beauty)
NWA 7034 neden yeni bir grupta sınıflandırıldı?
Mars meteoritleri daha önce şergotit, nakhlit, şasinyit gruplarına ve ALH 84001'e ayrılıyordu. NWA 7034 bir breştir ve bunların hiçbirine uymaz. Meteorit Derneği 2013'te onun için “Mars (bazaltik breş)” adını onayladı; içinde çarpma eriyikleri ve tortul kayaçlar gibi çok çeşitli parçalar bulunduğu için ad 2018'de “Mars (polimikt breş)” olarak değiştirildi.
Obsidiyen
Obsidiyen ameliyatta kullanılır mı?
Bazı özel ameliyatlarda kullanılır. Obsidiyen bıçakların kenarı çelik neşterlerinkinden çok daha ince ve keskin olabilir. Ama obsidiyen gevrektir: Kenarı kolayca ufalanır ve bıçak darbeyle kırılır; bu yüzden obsidiyen neşterler yalnızca bazı özel işlerde tercih edilir.
Oktahedrit
Oktahedritler kendi aralarında nasıl ayrılır?
Widmanstätten desenindeki kamasit şeritlerinin genişliğine göre: en kaba (3,3 mm'den geniş, yüzde 5–9 nikel), kaba (1,3–3,3 mm), orta (0,5–1,3 mm), ince (0,2–0,5 mm) ve en ince (0,2 mm'den dar, yüzde 17–18 nikel) oktahedritler. Kamasitin iğ biçiminde olduğu plesitik oktahedritler ise oktahedritler ile ataksitler arasında bir geçiş yapısıdır. Nikel oranı arttıkça şeritler incelir.
Olivenit
Olivenit ile peridot (olivin) aynı şey mi?
Hayır. İkisinin de adı zeytin yeşili renginden gelir, ama olivenit bakır ve arsenik içeren bir mineraldir; olivin ise magnezyum ve demir silikatıdır ve süs taşı türüne peridot denir. Olivenit zehirlidir ve çok daha yumuşaktır (Mohs 3).
Oltu taşı
Oltu taşı kehribar mıdır? “Siyah kehribar” ne demek?
Hayır. “Siyah kehribar” adı yanıltıcıdır: Kehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur; ikisi farklı maddelerdir. Oltu taşı jet denen taş türündendir; dünyanın en ünlü jet kaynağı İngiltere'deki Whitby'dir.
Oniks
Hediyelik “oniks” vazolar gerçek oniks mi?
Çoğunlukla hayır. Bu eşyaların çoğu bantlı traverten, yani kalsitten oluşan yumuşak bir tortul kayaçtır. Gerçek oniks ise kuvars ailesinden, çelik bıçakla çizilemeyecek kadar sert bir kalsedondur.
Opal
Opal uğursuz bir taş mı?
Hayır. Bu inanış eski değildir; büyük ölçüde Walter Scott'ın 1829'da yayımlanan Anne of Geierstein romanının yanlış okunmasıyla yayılmıştır. Tarih boyunca opal çoğu zaman uğurlu ve çok değerli bir taş sayılmıştır.
Orgueil meteoriti
Orgueil neden bilim için bu kadar önemlidir?
CI kondritler, hidrojen ve helyum gibi gazlar dışında Güneş'le neredeyse aynı bileşime sahiptir; bu yüzden Güneş Sistemi'nin ilk maddesinin en iyi örnekleri sayılırlar. Orgueil bu grubun en büyük örneğidir ve bol malzeme sağladığı için en çok incelenen meteoritlerdendir.
Otunit
Otunit neden karanlıkta, morötesi ışıkta parlıyor?
Otunitin yapısındaki uranyum, morötesi ışığı soğurup görünür yeşil-sarı ışık olarak geri yayar. Bu olaya floresans denir. Otunit en güçlü floresans gösteren minerallerden biridir; ama bu parlaklık radyoaktivitesinden değil, morötesi ışıktan kaynaklanır.
Painit
Painit neden yalnızca Myanmar'da bulunur?
Painit hem zirkonyum hem de bor içerir ve bu iki element doğada çok nadiren bir araya gelir. Bu yüzden painit ancak çok özel koşullarda oluşabilmiştir: Bilinen bulunuş alanı, Myanmar'ın Mogok bölgesi çevresindeki son derece küçük bir alanla sınırlıdır.
Painit neden bu kadar değerli?
Değerini her şeyden önce nadirliği belirler: 2004'ün sonuna kadar yalnızca iki painit kesilip mücevher yapılabilmişti. Sonraki aramalarda Mogok'ta binlerce yeni parça bulundu, ama çoğu çatlak ve kapanımlıdır; kesilebilecek kalitede olanlar çok azdır. Sertliği (Mohs 7,5–8), saydamlığı ve krom ile vanadyumdan gelen turuncu-kırmızı rengi de onu mücevher olarak çekici kılar.
Peridot
Peridot uzaydan mı gelir?
Çoğunlukla hayır. Peridot kristalleri bazı meteoritlerde de bulunur, ama takılarda kullanılan peridotların hemen hepsi Dünya'nın mantosunda oluşmuş ve volkanik kayaçlarla yüzeye taşınmıştır.
Pirarjirit
Prustit ile pirarjirit nasıl ayrılır?
İkisi de “yakut gümüşü” diye anılan, aynı yapıda, kırmızı gümüş mineralleridir. En kolay ayrım çizgi rengindedir: Prustit pürüzsüz porselen üzerinde al kırmızı, pirarjirit ise morumsu kırmızı çizgi bırakır. Bileşim farkı ise prustitin arsenik, pirarjiritin antimon içermesidir.
Pirit
Parlak, sarı, metalik bir taş bulursam altın olabilir mi?
Doğada altın sanılan sarı ve parlak minerallerin çoğu pirit, kalkopirit ya da ayrışmış mika pullarıdır. Altın yumuşaktır ve bıçakla bastırıldığında ezilir; pirit ise serttir, kırılgandır ve porselende siyahımsı bir çizgi bırakır.
Pomza
Pomza neden suda yüzer?
Pomza, yanardağ patlamasında gazla köpürüp donan, delik deşik bir volkanik camdır; gözeneklerindeki hava onu sudan hafif yapar. Ancak bu yalnızca gözenekler kapalı ve havayla dolu oldukça geçerlidir: Gözenekler zamanla suyla doldukça pomza ağırlaşır ve batar; gözenekleri birbirine bağlı bazı pomzalar hiç yüzmeyebilir.
Prokonnesos mermeri
Prokonnesos mermeri hangi yapılarda kullanıldı?
İstanbul'da Ayasofya'nın birçok mimari parçasında ve Bizans sütun başlıklarında, Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinde, Topkapı Sarayı'nda ve Theodosius Forumu'nda kullanıldı. Bergama'da Demeter Tapınağı'nın frizi ve Pergamon Sunağı'nın büyük frizi bu mermerdendir. Roma'da Maxentius Bazilikası ile Septimius Severus Takı'nda da kullanılmıştır.
Prustit
Prustit neden karanlıkta saklanır?
Prustit ışığa duyarlıdır. Taze kristaller saydam ve parlak kırmızıdır, ama ışıkta kaldıkça kısa sürede donuk siyah ve opak hâle gelir. Bu yüzden müzeler ve koleksiyoncular prustiti karanlık dolaplarda ya da ışık geçirmeyen kutularda saklar.
Safir
Safir yalnızca mavi mi olur?
Hayır. Kırmızı dışındaki her renkteki değerli korindona safir denir; sarı, pembe, turuncu, mor, yeşil ve renksiz safirler de vardır. Yalnızca kırmızı korindona yakut denir.
Sarıçiçek meteoriti
Sarıçiçek meteoritinin Vesta'dan geldiği nasıl anlaşıldı?
Ateş topunun video kayıtları meteoroitin Dünya'ya gelmeden önceki yörüngesini hesaplamayı sağladı; bu yörünge, iç asteroit kuşağına bağlanan ilk dinamik kanıt oldu. Meteoritin tayfı Vesta ailesi asteroitlerine benzer. Kozmik ışın izotopları meteoroitin 22 ± 2 milyon yıl önce bir çarpmayla fırlatıldığını gösterdi; Vesta'nın güneyindeki 16,7 kilometrelik Antonia kraterinin de yaklaşık bu kadar önce, aynı yaştaki bir arazide oluştuğu belirlendi.
Sarsen taşı
Stonehenge'in sarsen taşları nereden geldi?
Temmuz 2020'de yayımlanan bir çalışma, Stonehenge'deki büyük sarsenlerin çoğunun anıtın yaklaşık 25 km kuzeyindeki West Woods'tan geldiğini gösterdi. Araştırmacılar 1958'de bir taştan alınan karot örneğinin kimyasını, ülkedeki 20 sarsen yatağıyla karşılaştırdı.
Serafinit
Serafinit adını nereden alır?
Adı, Kitab-ı Mukaddes'te altı kanatlı olarak anlatılan serafim meleklerinden gelir. Taşın yüzeyindeki gümüşi, ışıkta parıldayan desenler tüylere ve kanatlara benzetilmiştir.
Sıradan kondrit
Sıradan kondritler neden bu kadar yaygındır?
Bunların, asteroit kuşağında parçalarını Dünya'nın yörüngesini kesen yollara gönderebilecek kadar elverişli konumdaki birkaç asteroitten geldiği düşünülür. Yani sıradan kondritler tüm asteroitleri değil, “doğru zamanda doğru yerde” bulunan birkaç asteroidi temsil ediyor olabilir.
Spodümen
Telefon ve araba pillerindeki lityum nereden gelir?
Lityum bugün en çok yeniden şarj edilebilir pillerde kullanılır; USGS'nin tahminine göre dünya lityum kullanımının yaklaşık %88'i pillere gider. Spodümen bu lityumun önemli bir kaynağıdır: Pegmatit denen iri kristalli kayaçlardan çıkarılan cevher kırılıp ayrıştırılır ve lityum bileşiklerine dönüştürülür.
Stilbit
Stilbit neden papyon biçiminde büyür?
Stilbitin ince levha biçimli kristalleri tek bir merkezden yelpaze gibi açılarak ve birbirine yaslanarak büyür. Bu yüzden grupları ortasından sıkıştırılmış buğday demetine ya da papyona benzer; bu biçim stilbitin en tanınır özelliğidir.
Sylacauga meteoriti
Meteorit insana çarpar mı?
Çok nadiren. Dünya'da 50.000'den fazla meteorit bulunmuştur, ama bir insana çarptığı kesin olarak bilinen tek parça Hodges parçasıdır. 1992'de Uganda'da 3 gramlık bir parça bir ağaçla yavaşladıktan sonra bir çocuğa değdi ama yaralamadı; 2021'de Kanada'da bir meteorit uyuyan bir kadının yastığına düştü ama ona zarar vermedi.
Şahin gözü
Şahin gözü ile kaplan gözü arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı yataklarda oluşan, krokidolit lifli kuvarstır. Liflerdeki demirin bir bölümü paslandığında taş altın sarısı ve kahverengi kaplan gözüne dönüşür; demir paslanmadan kalırsa mavi-gri şahin gözü oluşur.
Tagish Lake meteoriti
Tagish Lake neden bu kadar hafif bir meteorittir?
Hildebrand ve arkadaşlarının ölçümlerine göre Tagish Lake'in yoğunluğu yaklaşık 1,64 g/cm³'tür ve gözenekliliği yaklaşık %40'tır. Benzer biçimde incelenen meteoroitler arasında en düşük yoğunluklu ve en gözenekli olanıdır; bu değerler gezegenler arası toz parçacıklarına çok yakındır.
Talk
Talk ile asbest aynı şey mi? Bebek pudrası zararlı mı?
Talk ile asbest aynı şey değildir. Talk asbestten ayrı bir mineraldir, ama bazı yataklarda asbestle yan yana oluşabilir ve talk ürünleri asbestle kirlenebilir. IARC asbest içermeyen talkı “muhtemelen kanserojen” (Grup 2A) olarak sınıflandırmış, insanlardaki kanıtların sınırlı olduğunu belirtmiştir.
Taşlaşmış ağaç
Taşlaşmış ağaçta odun taşa mı dönüşür?
Odun taşa dönüşmez; hücre duvarlarının ve boşlukların yerini suda çözünmüş mineraller alır. Zamanla özgün organik maddenin yalnızca yaklaşık yüzde 10'u kalır, gerisi neredeyse saf silikadır.
Tebeşir
Tahtaya yazdığımız tebeşir taştan mı yapılır?
Çoğunlukla hayır. Okul tebeşirleri bugün çoğunlukla toz hâlindeki alçıtaşının ya da kalsiyum karbonatın suyla karıştırılıp kalıplarda çubuk hâline getirilmesiyle üretilir. Doğal tebeşirden kesilmiş tebeşir artık nadirdir.
Tebeşir, kireç ve alçı aynı şey mi?
Hayır. Tebeşir kalsiyum karbonattan oluşan doğal bir kayaçtır. Kireç, kireçtaşının ya da tebeşirin fırında yakılmasıyla elde edilen kalsiyum oksittir. Alçı ise kalsiyum sülfat içeren alçıtaşından (jips) üretilir. Üçü de beyazdır ama kimyaları farklıdır.
Tektit
Tektitler uzaydan mı gelmiştir?
Hayır. Tektitler, göktaşı çarpmasında eriyen Dünya kayaçlarından oluşur ve bileşimleri Dünya'nın yüzey kayaçlarına benzer. Çarpan cismin kendisinden ise pek az iz taşırlar.
Tetraedrit
Tetraedritten hangi metaller elde edilir?
Tetraedrit başlıca bakır ve antimon içerir; bileşiminde demir, çinko ve bazen önemli miktarda gümüş de bulunabilir. Tarihte önemli bir bakır cevheriydi ve gümüşü bol olan türleri gümüş cevheri olarak işletildi.
Tezontle
Tezontle neden bu kadar hafiftir?
Tezontle, volkandan fırlayan gaz dolu lav parçalarının hızla soğumasıyla oluşur. Gaz kabarcıkları kaçarken taşın içinde sayısız boşluk bırakır. Bu yüzden tezontle çok gözenekli ve hafiftir; Mexico City'nin yumuşak göl zemininde yapı taşı olarak tercih edilmesinin nedeni de budur.
Tissint meteoriti
Tissint'te Mars'ta yaşam izi bulundu mu?
Hayır, kanıtlanmış bir iz yoktur. Bir ekip, sıcak su ile oluşmuş mineral kapanımlarıyla ilişkili karbon ve azot içeren bileşikler buldu ve düşük karbon-13 oranının biyolojik kökenli olabileceğini öne sürdü. Ama aynı araştırmacılar bunun meteoritlerin Mars toprağına karışması ya da volkanik süreçler gibi canlılık gerektirmeyen yollarla da açıklanabileceğini belirtti.
Topaz
Sarı değerli taşların hepsi topaz mı?
Hayır. Eskiden “topaz” adı hemen her sarı taş için kullanılırdı; bugün de “topaz” diye satılan sarı taşların bir kısmı sitrindir. Topaz pek çok renkte bulunur; doğada en sık renksiz, sarı ya da kahverengi görülür.
Traverten
Traverten mermer midir?
Hayır. Ticarette “traverten mermer” denmesine karşın traverten, kaynak sularından çöken kalsiyum karbonatla oluşan tortul bir kayaçtır. Mermer ise kireçtaşının ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan metamorfik bir kayaçtır.
Turkuaz
Turkuaz adını Türkiye'den mi alır?
Kısmen. Adı Fransızca “Türk taşı” anlamına gelir; ama taş tarihte çoğunlukla İran'daki Nişabur yataklarından çıkarılır, Avrupa'ya Türk toprakları üzerinden ulaşırdı. Türkiye önemli bir turkuaz üreticisi değildir.
Turkuazın rengi neden değişir? Rengi değişen turkuaz sahte mi?
Hayır, sahte olduğunu göstermez. Doğal turkuaz gözenekli olduğundan ter, yağ ve kozmetikleri emerek zamanla yeşile dönebilir; renk değişimi taşın sahte olduğunu göstermez. Reçineyle sağlamlaştırılmış (stabilize) taşlar ise rengini genellikle daha iyi korur.
Uraninit
Uranyum cevheri karanlıkta yeşil parlar mı?
Hayır. Uraninit siyah bir mineraldir ve kendiliğinden ışık saçmaz. Bazı ikincil uranyum mineralleri ve uranyumlu cam ise yalnızca morötesi (UV) ışık altında yeşil renkte ışıldar.
Üreilit
Üreilitlerdeki elmaslar nasıl oluştu?
Kesin bilinmiyor. Uzun süre, ana gövdenin başka asteroitlerle çarpışmasında oluşan şok dalgalarının grafiti elmasa dönüştürdüğü düşünüldü. 2008 TC3 parçalarındaki elmas kapanımlarını inceleyen 2018 tarihli bir çalışma ise bu elmasların uzun süre yüksek basınç altında büyüdüğü sonucuna vardı ve ana gövdenin Merkür ile Mars büyüklüğü arasında bir gezegen embriyosu olabileceğini öne sürdü.
Vanadinit
Vanadyum ne işe yarar?
Üretilen vanadyumun yaklaşık %85'i ferrovanadyum olarak ya da çeliğe katkı maddesi olarak kullanılır. Vanadyumun ilk büyük endüstriyel kullanımı, Ford Model T otomobilinin çelik alaşımlı şasisiydi. Bugün vanadyum redoks pilleri elektrik şebekelerinde enerji depolamak için de kullanılır.
Volframit
Eski ampullerin ince teli neden yapılır?
Tungstenden. Tungstenin başlıca cevherlerinden biri volframittir. Tungsten ampullerde flaman teli olarak, ayrıca elektrotlarda ve ısıtma elemanlarında kullanılır. Bugün en büyük kullanımı ise kesici aletlerdir: USGS'ye göre ABD'de tüketilen tungstenin yaklaşık %60'ı kesmeye ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür parçalara gider.
Vulfenit
Vulfenit neden Arizona'nın simgesi?
Vulfenit 2017'de Arizona'nın resmî minerali olarak onaylandı. Eyaletteki Red Cloud madeni, koyu kırmızı ve çok düzgün biçimli vulfenit kristalleriyle bu mineralin dünyadaki en ünlü bulunuş yerlerinden biridir.
Willamette meteoriti
Willamette meteoriti neden düştüğü yerde değil?
Bulunduğu yerde bir çarpma krateri yoktur. Araştırmacılara göre meteorit bugünkü Montana ya da batı Kanada'daki bir buz örtüsüne düştü, buzulla sürüklendi ve yaklaşık 13.000 yıl önce, dev bir buz barajının yıkılmasıyla oluşan Missoula Selleri sırasında buz kütleleri içinde Willamette Vadisi'ne taşındı.
Winonait
Winonaitler ile IAB demir meteoritleri arasında nasıl bir bağ var?
İkisinin de aynı ana gövdeden geldiği düşünülür. IAB demirlerindeki silikat kapanımları, özellikle oksijen izotopu oranlarıyla winonaitlere benzer. Demir meteoritler gezegenimsinin çekirdek bölümünden, winonaitler ise yüzeye daha yakın kesimlerinden gelmiştir. IIICD demirlerinin de bu gövdeye ait olup olmadığı daha az açıktır.
Yakut
En ünlü yakutlar neden Myanmar'dan çıkar?
Yakutun kırmızısını veren krom, taşın ışıldamasına (floresans) da yol açar; gün ışığındaki morötesi ışınlar kırmızıyı daha da canlı gösterir. Demir ise bu ışıldamayı bastırır. Myanmar'ın Mogok bölgesindeki yakutlar kireçtaşının dönüştüğü mermerlerde oluşur ve az demir içerir; bu yüzden canlı kızıl parıltılarıyla ünlüdür. En iyi kırmızılar için kullanılan “güvercin kanı” ticari terimi de bu taşlarla anılır.
Yeşim
En değerli yeşim neden Myanmar'dan çıkar?
Mücevher kalitesindeki jadeitin çoğu Myanmar'ın kuzeyinden gelir; işlenmeye uygun kalitedeki jadeit yatakları neredeyse yalnızca orada bulunur. Bunun nedeni jadeitin oluşum koşullarıdır: Jadeit yalnızca kıta kenarlarındaki dalma-batma kuşaklarında, kayaçların çok yüksek basınç ama görece düşük sıcaklıkta dönüştüğü yerlerde oluşur ve bu koşullar dünyada çok az yerde bir araya gelir. En değerli tür olan “imparatorluk yeşimi”, içindeki eser miktarda kromdan gelen yoğun zümrüt yeşili rengiyle tanınır.
Yule mermeri
Yule mermeri neden pahalıdır?
Ocak, Colorado'nun dağlarında yaklaşık 2.800 metre yükseklikte ve yeraltındadır. Dik yamaçlar, derin kar ve çamur akıntıları çalışmayı yılın belli dönemleriyle sınırlar; blokları dağdan indirmek de zordur. Teknoloji bu maliyeti azaltmış ama ortadan kaldıramamıştır.
Zımpara taşı
Zımpara kâğıdı zımpara taşından mı yapılır?
Bugün çoğunlukla hayır. Bugün zımpara kâğıtlarının çoğunda yapay alüminyum oksit ya da silisyum karbür kullanılır. Doğal zımpara taşı Britannica'ya göre zımparalarda büyük ölçüde yapay aşındırıcılarla yer değiştirmiştir; Vikipedi de onu daha çok metal parlatma için gösterir.
Zinober
Zinobere dokunmak cıva zehirlenmesi yapar mı?
Zinober elle kısa süre tutulduğunda çok az tehlike oluşturur; asıl tehlike, ısıtıldığında çıkan cıva buharı, kırılıp ezildiğinde oluşan toz ve ağza alınmasıdır. Dokunduktan sonra elleri yıkamak yeterli bir önlemdir.
Zirkon
Zirkon ile zirkonya aynı taş mı? Zirkon yapay mı?
Hayır. Zirkon doğada oluşan bir zirkonyum silikat mineralidir (ZrSiO₄). Kübik zirkonya ise laboratuvarda üretilen zirkonyum oksittir (ZrO₂); ikisinin yalnızca adları ve içerdikleri zirkonyum elementi ortaktır.
Zirkon radyoaktif mi, takılır mı?
Takıda kullanılan zirkonların çoğunun radyoaktivitesi çok düşüktür ve önemsizdir. Yapısı bozulmuş (metamikt) bazı koyu ve yeşil zirkonlar daha belirgin radyoaktivite gösterebilir.
Zümrüt
Yağla ya da reçineyle doldurulmuş zümrüt sahte mi?
Hayır. Dolgu yapılmış zümrüt doğal zümrüttür; çatlakların renksiz yağ ya da reçineyle doldurulması çok yaygın ve kabul gören bir işlemdir. Yanıltıcı olan, işlemin derecesinin ya da renkli dolgu kullanıldığının gizlenmesidir.