Merak edilenler
Elmas yanar mı, altın uzayda ne işe yarar, painit neden yalnızca Myanmar’da bulunur? İnsanların taşlar hakkında en çok merak ettiği sorular ve kaynaklı cevapları.
Altın
Altın uzayda ne işe yarar?
Çok ince altın tabakaları kızılötesi ışığı, yani ısı ışınlarını çok iyi yansıtır. Bu yüzden astronotların uzay giysilerindeki güneş vizörlerinde ve ısıya dayanıklı giysilerin vizörlerinde ısı kalkanı olarak kullanılır. James Webb Uzay Teleskobu'nun 6,5 metrelik ana aynası da kızılötesi ışığı iyi yansıtması için altınla kaplanmış berilyumdan yapılmıştır.
Altın paslanır ya da kararır mı?
Hayır. Altın çoğu asitten etkilenmez ve olağan koşullarda paslanmaz, kararmaz. Bu dayanıklılığı ve elektriği iyi iletmesi nedeniyle her tür bilgisayarlı cihazdaki paslanmaz elektrik bağlantılarında kullanılır; bu, altının sanayideki başlıca kullanımıdır.
Barit
Mide filmi çekilmeden önce içilen beyaz sıvının taşla ne ilgisi var?
Bu sıvıdaki madde baritten gelir: Çok saf barit, sindirim sistemi röntgenlerinde kontrast madde olarak kullanılır, çünkü barit X ışınlarını iyi tutar. Aynı özellik nedeniyle hastane ve nükleer tesislerde radyasyondan koruyan ağır betonun yapımında da kullanılır.
Boksit
Alüminyum folyo ve içecek kutuları hangi taştan yapılır?
Boksitten. İMİB'e göre dünya boksit üretiminin yüzde 90'ı alüminyum eldesinde kullanılır. Alüminyum hafifliği, dayanıklılığı ve paslanmaya karşı direnciyle ambalajdan inşaata, otomotivden taşımacılığa kadar pek çok alanda kullanılır.
Demir meteorit
Mıknatısı çeken ağır, siyah bir taş göktaşı mıdır?
Çoğu zaman değildir. Böyle bulunup göktaşı sanılan taşların büyük çoğunluğu cüruf, demir döküm parçası ya da manyetit ve hematit gibi demir cevherleridir. Kesin tanı için nikel analizi ve uzman incelemesi gerekir.
Göktaşları yere sıcak mı düşer?
Hayır, çoğu soğuk düşer. Atmosferdeki kısa yolculuk sırasında yalnızca ince bir dış katman erir ve hemen soğur; uzayın soğuğundan gelen iç kısım ısınmaya fırsat bulamaz. NASA'ya göre göktaşlarının çoğu yere soğuk düşer ve yangın çıkarmaz.
Elmas
Elmas yanar mı?
Evet. Elmas saf karbon olduğu için yanabilir: Saf oksijende yaklaşık 690–840 °C'de tutuşur ve geriye karbondioksit kalır. Antoine Lavoisier 1772'de güneş ışınlarını mercekle bir elmasa odaklayıp onu yakmış, elmasın karbondan oluştuğunu böyle kanıtlamıştır. Yani elmas “ateşe dayanıklı” bir taş değildir.
Elmas kırılır mı?
Kırılabilir. Elmas çok serttir, yani kolay çizilmez; ama gevrektir ve dört yönde mükemmel dilinimi vardır. Sert bir darbeyle kırılabilir ya da yarılabilir; elmas kesiciler de taşı bu düzlemler boyunca bilerek yarar.
Fluorit
Kamera ve teleskop merceklerinde taş mı var?
Bazılarında var. Fluorit ışığı çok az renklere ayırdığı için, yapay olarak büyütülen fluorit kristallerinden kamera ve teleskop mercekleri yapılır. Fluoritin asıl büyük kullanımı ise çelik ve alüminyum ergitmede ve pek çok flor bileşiğinin hammaddesi olan hidroflorik asidin üretimindedir.
Grafit
Kurşun kalemde kurşun var mı?
Hayır. Kurşun kalemde hiç kurşun yoktur: Kalem ucu grafit ile kilin karışımından yapılır. “Kurşun” adı, grafitin eskiden kurşun cevheri sanılmasından kalmıştır. Grafit de elmas gibi karbondan oluşur, ama yumuşak ve kaygandır.
Gümüş
Gümüş neden kararır? Kararan gümüş sahte mi?
Gümüş havadaki ve terdeki kükürtlü bileşiklerle tepkimeye girer ve zamanla gri, kahverengi ya da siyah bir kararma tabakasıyla kaplanır. Kararma sahteliğin değil, gümüşün kendi kimyasının işaretidir. Tersine, hiç kararmayan bir takı rodyumla kaplanmış ya da gümüş olmayan bir alaşım olabilir.
Halit (kaya tuzu)
Kaya tuzu ile sofra tuzu aynı şey mi?
Evet, aynı maddedir: Halit, sodyum ve klordan oluşan mineraldir ve yemeklere kattığımız tuzla aynıdır. Deniz ya da göl suyu buharlaşınca geride kalan tuz halit kristalleri hâlinde çöker; milyonlarca yıl önce kuruyan denizlerin bıraktığı tuz da bugün yeraltında kalın kaya tuzu katmanları oluşturur.
Hematit
Mağara resimlerindeki kırmızı boya nedir?
Çoğunlukla hematit gibi demir oksitlerdir. İnsanlığın kullandığı en eski boyalardan olan kırmızı aşı boyası (okr) rengini hematitten alır; tarih öncesi mağara resimlerindeki kırmızı tonlar çoğunlukla bu tür demir oksitlerden gelir. Hematit bugün ise manyetitle birlikte demir cevherinin ana mineralidir.
Himalaya tuzu ve tuz lambası
Tuz lambası havayı temizler mi?
Hayır. Tuz havadaki su buharını çeken (higroskopik) bir maddedir. Lambanın üzerinde biriken damlalar, havadaki nemin tuzu ıslatmasıyla oluşan tuzlu sudur; havanın temizlendiğini göstermez.
Himalaya tuzu gerçekten Himalayalardan mı gelir?
Hayır. Bu pembe tuz, Himalayaların güneyindeki ayrı bir dağ dizisi olan Tuz Sıradağları'ndan, Pakistan'ın Pencap bölgesinden, özellikle Khewra tuz madeninden çıkarılır. “Himalaya tuzu” bir pazarlama adıdır.
İnci
İnci sirkede erir mi?
Evet, yavaş yavaş çözünür, çünkü inci kalsiyum karbonattan oluşur. Romalı yazar Plinius'un anlattığı ünlü öyküye göre Kleopatra, Marcus Antonius'la girdiği bir iddiayı kazanmak için küpesindeki inciyi sirkede eritip içmiştir.
Kalkopirit
Elektrik kablolarındaki bakır nereden gelir?
Büyük ölçüde kalkopiritten. Kalkopirit bakırın en önemli cevheridir; dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır kablolarda, elektrik motorlarında, transformatörlerde ve devre kartlarında kullanılır.
Kaolinit
Porselen ve kâğıt hangi kilden yapılır?
Kaolenden. Kaolinit mineralinden oluşan kaolen, porselenin ve beyaz seramiklerin ana hammaddelerindendir; pişirildiğinde beyaz kalır. Kâğıdın içinde dolgu, yüzeyinde kaplama malzemesi olarak da kullanılır.
Kasiterit
Teneke kutular neden paslanmaz? “Kalaylamak” ne demek?
Teneke, kalayla kaplanmış çeliktir: Çelik yüzeyler paslanmasın diye kalayla kaplanır. Kalayın başlıca cevheri kassiterittir. MTA'ya göre son on yılda kalay üretiminin yarısından fazlası elektronik sanayisinde kurşunsuz lehim olarak kullanılmıştır; bakırla alaşımı olan bronz ise adını Tunç Çağı'na vermiştir.
Kehribar
“Elektrik” sözcüğü kehribardan mı gelir?
Evet. Kehribarın eski Yunancadaki adı “elektron”dur. Kehribar yünlü kumaşa sürtüldüğünde elektriklenip küçük kâğıt parçalarını çeker. İngiliz bilim insanı William Gilbert 1600 yılında, sürtülünce cisimleri çeken maddeleri bu sözcükten türettiği bir adla tanımladı; “elektrik” kavramı buradan gelir.
Kolemanit
Türkiye'de dünyadaki borun ne kadarı var?
USGS verilerine göre Türkiye, açıklanan bor rezervleri bakımından dünyada açık ara ilk sıradadır; Eti Maden'e göre dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahiptir. Türkiye'deki yatakların yaklaşık %70'i kolemanittir. Yine de bor, cam, seramik, deterjan ve gübre gibi sanayilerin hammaddesidir; petrol gibi bir enerji kaynağı değildir.
Kömür
Kömür ile elmas aynı maddeden mi? Elmas kömürden mi oluşur?
İkisi de büyük ölçüde karbondur, ama elmas kömürden oluşmaz. Kömür, bitki kalıntılarının gömülüp ısınmasıyla oluşan tortul bir kayaçtır ve kömür damarları nadiren birkaç kilometreden derine iner. Elmaslar ise yerin yaklaşık 150–200 kilometre derinliğinde, mantoda oluşur; çoğu, kömürü oluşturan kara bitkileri ortaya çıkmadan çok önce oluşmuştur.
Kuvars
Kuvars saatlerde ne işe yarar?
Kuvars kristali sıkıştırıldığında elektrik yükü oluşur; buna piezoelektrik denir. Kuvarslı saatler, saniyede 32.768 kez titreşen küçük bir kuvars kristaliyle zamanı ölçer. Aynı özellik telefonlarda ve bilgisayarlarda frekans denetiminde de kullanılır; bugün bu iş için çoğunlukla laboratuvarda büyütülmüş kuvars kristalleri kullanılır.
Kükürt
Kükürt çürük yumurta gibi mi kokar?
Hayır, saf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.
Lületaşı
Lületaşı suda yüzer mi?
Kuru ve gözenekli parçaları yüzebilir. Lületaşı (sepiyolit) beyaz, çok hafif ve gözenekli bir kil mineralidir; ocaktan nemli çıktığında yumuşaktır ve kolayca oyulur. Eskişehir ustaları ondan pipo, tespih ve süs eşyaları yapar.
Mermer
Mermer tezgâha limon ya da sirke dökülürse ne olur?
Mermer, sertliği 3–4 olan kalsit ya da dolomitten oluşur ve asitlerle tepkimeye girer. Limon suyu ve sirke gibi asitler cilalı yüzeyini kısa sürede matlaştırıp aşındırır; bu yüzden mermer yüzeylere dökülen asitli sıvılar hemen silinmelidir.
Nazar boncuğu
Nazar boncuğu taş mıdır?
Hayır. Halk arasında taş sanılsa da nazar boncuğu doğal bir taş değil, el yapımı bir cam boncuktur. Lacivert bir cam gövdenin üzerine beyaz, açık mavi ve siyah cam katmanları iç içe halkalar hâlinde eklenerek göz görünümü verilir; lacivert renk cama katılan kobalt gibi metal bileşiklerinden gelir.
Obsidiyen
Obsidiyen ameliyatta kullanılır mı?
Bazı özel ameliyatlarda kullanılır. Obsidiyen bıçakların kenarı çelik neşterlerinkinden çok daha ince ve keskin olabilir. Ama obsidiyen gevrektir: Kenarı kolayca ufalanır ve bıçak darbeyle kırılır; bu yüzden obsidiyen neşterler yalnızca bazı özel işlerde tercih edilir.
Oltu taşı
Oltu taşı kehribar mıdır? “Siyah kehribar” ne demek?
Hayır. “Siyah kehribar” adı yanıltıcıdır: Kehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur; ikisi farklı maddelerdir. Oltu taşı jet denen taş türündendir; dünyanın en ünlü jet kaynağı İngiltere'deki Whitby'dir.
Painit
Painit neden yalnızca Myanmar'da bulunur?
Painit hem zirkonyum hem de bor içerir ve bu iki element doğada çok nadiren bir araya gelir. Bu yüzden painit ancak çok özel koşullarda oluşabilmiştir: Bilinen bulunuş alanı, Myanmar'ın Mogok bölgesi çevresindeki son derece küçük bir alanla sınırlıdır.
Painit neden bu kadar değerli?
Değerini her şeyden önce nadirliği belirler: 2004'ün sonuna kadar yalnızca iki painit kesilip mücevher yapılabilmişti. Sonraki aramalarda Mogok'ta binlerce yeni parça bulundu, ama çoğu çatlak ve kapanımlıdır; kesilebilecek kalitede olanlar çok azdır. Sertliği (Mohs 7,5–8), saydamlığı ve krom ile vanadyumdan gelen turuncu-kırmızı rengi de onu mücevher olarak çekici kılar.
Pomza
Pomza neden suda yüzer?
Pomza, yanardağ patlamasında gazla köpürüp donan, delik deşik bir volkanik camdır; gözeneklerindeki hava onu sudan hafif yapar. Ancak bu yalnızca gözenekler kapalı ve havayla dolu oldukça geçerlidir: Gözenekler zamanla suyla doldukça pomza ağırlaşır ve batar; gözenekleri birbirine bağlı bazı pomzalar hiç yüzmeyebilir.
Spodümen
Telefon ve araba pillerindeki lityum nereden gelir?
Lityum bugün en çok yeniden şarj edilebilir pillerde kullanılır; USGS'nin tahminine göre dünya lityum kullanımının yaklaşık %88'i pillere gider. Spodümen bu lityumun önemli bir kaynağıdır: Pegmatit denen iri kristalli kayaçlardan çıkarılan cevher kırılıp ayrıştırılır ve lityum bileşiklerine dönüştürülür.
Volframit
Eski ampullerin ince teli neden yapılır?
Tungstenden. Tungstenin başlıca cevherlerinden biri volframittir. Tungsten ampullerde flaman teli olarak, ayrıca elektrotlarda ve ısıtma elemanlarında kullanılır. Bugün en büyük kullanımı ise kesici aletlerdir: USGS'ye göre ABD'de tüketilen tungstenin yaklaşık %60'ı kesmeye ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür parçalara gider.
Yakut
En ünlü yakutlar neden Myanmar'dan çıkar?
Yakutun kırmızısını veren krom, taşın ışıldamasına (floresans) da yol açar; gün ışığındaki morötesi ışınlar kırmızıyı daha da canlı gösterir. Demir ise bu ışıldamayı bastırır. Myanmar'ın Mogok bölgesindeki yakutlar kireçtaşının dönüştüğü mermerlerde oluşur ve az demir içerir; bu yüzden canlı kızıl parıltılarıyla ünlüdür. En iyi kırmızılar için kullanılan “güvercin kanı” ticari terimi de bu taşlarla anılır.
Yeşim
En değerli yeşim neden Myanmar'dan çıkar?
Mücevher kalitesindeki jadeitin çoğu Myanmar'ın kuzeyinden gelir; işlenmeye uygun kalitedeki jadeit yatakları neredeyse yalnızca orada bulunur. Bunun nedeni jadeitin oluşum koşullarıdır: Jadeit yalnızca kıta kenarlarındaki dalma-batma kuşaklarında, kayaçların çok yüksek basınç ama görece düşük sıcaklıkta dönüştüğü yerlerde oluşur ve bu koşullar dünyada çok az yerde bir araya gelir. En değerli tür olan “imparatorluk yeşimi”, içindeki eser miktarda kromdan gelen yoğun zümrüt yeşili rengiyle tanınır.