Kayaç

Dasit

Dacite

Andezit ile riyolit arasında: lav kubbeleri yapan ve patlayıcı püskürmeleriyle bilinen kuvarslı volkanik kayaç.

  • Halk arasında: Sıradan taş
Fotoğraf: ScoriaPumice · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Dasit, yanardağlardan çıkan, silisçe oldukça zengin bir lavın soğumasıyla oluşan açık renkli bir kayaçtır. Lavı çok ağdalı olduğu için kolay akmaz; yanardağın ağzında yığılarak kubbeler oluşturur ya da içinde sıkışan gazlar yüzünden şiddetle patlar. 1980'de ABD'deki St. Helens Yanardağı'nda püsküren kayaç dasitti.

Görseller

Nasıl oluşur?

Dasit, çoğunlukla dalma-batma zonlarındaki yanardağlarda oluşur. Dasitik magma, andezitik magmaya göre silisçe daha zengin ve daha ağdalıdır; silis ve gaz oranı arttıkça püskürmeler de daha patlayıcı olur.

Dasit lavı ağdalı olduğundan uzağa akamaz; çıktığı yerde yığılarak dik yamaçlı lav kubbeleri oluşturur. Magmadaki gazlar kolayca kaçamadığında ise püskürme patlayıcı olur ve pomza, kül ve piroklastik akıntılar üretir. ABD’deki St. Helens Yanardağı, ağırlıkla patlayıcı bir dasit yanardağıdır. Dasitin derinlikte yavaş soğumuş karşılığı granodiyorittir.

Ne işe yarar?

Dasit, yapı taşı olarak andezit kadar yaygın kullanılmaz. Kırılarak yol yapımında dolgu ve agrega olarak kullanılabilir; ancak silisçe zengin olduğu için betonda agrega olarak her zaman uygun değildir. Asıl önemi bilimseldir: Dasit yanardağları sık sık patlayıcı püskürmeler yaptığı için St. Helens ve Erciyes gibi yanardağların dasitleri, bu yanardağların nasıl davrandığını ve ne tür tehlikeler oluşturduğunu anlamak için incelenir.

Türkiye’de dasit

Orta Anadolu’nun büyük yanardağlarında dasit yaygındır. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü’ne (MTA) göre Kayseri’deki Erciyes Dağı büyük ölçüde andezitik ve dasitik lav akıntılarından oluşur; çevresinde Pleyistosen’de ve belki Holosen’in başlarında oluşmuş dasitik ve riyodasitik kubbeler yer alır. Bu kubbelerin oluşumu, önemli kül yağışları ve piroklastik akıntılarla birlikte gerçekleşmiştir. Erciyes’te büyük patlayıcı püskürmelerin en azından Holosen’in başlarına kadar sürdüğü bilinmektedir.

Değerini ne belirler?

Dasit sıradan bir volkanik kayaçtır; çoğunlukla kırma taş ve dolgu malzemesi olarak ton hesabıyla kullanıldığı için değeri düşüktür. Yapı taşı ya da agrega olarak değerini dayanımı, ayrışmamış ve az gözenekli olması, renk ve doku eşitliği, çıkarılabilen blok boyutu ve ocağın şantiyeye uzaklığı belirler. Silisçe zengin olduğu için betonda agrega olarak her zaman uygun değildir; bu da kullanım alanını daraltır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Açık gri, soluk kahverengi veya pembemsi bir hamur içinde beyaz feldispat ve siyah biyotit ya da hornblend kristalleri görülür.

  2. 2

    Andezitten farklı olarak bazen camsı, yuvarlakça kuvars taneleri içerir; ama ikisini çıplak gözle ayırmak çoğu zaman zordur.

  3. 3

    Bazalt ve andezitten genellikle daha açık renkli ve biraz daha hafiftir.

  4. 4

    Kesin adlandırma için kimyasal analiz (silis ve alkali oranları) gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Dasit, andezit ve riyolit arasındaki sınırlar kimyasal analize dayanır; arazide ya da taş ticaretinde verilen adlar sık sık yanlıştır.
  • Taş ticaretinde dasit çoğu zaman “andezit” ya da genel olarak “volkanik taş” adıyla satılır.

Yanlış bilinenler

  • YanlışYanardağların en büyük tehlikesi akan lavdır.

    DoğrusuLav akıntıları çoğu zaman insanların kaçabileceği kadar yavaş ilerler; dasit gibi ağdalı lavlar ise çıktıkları yerde kubbeler oluşturur. Dasit yanardağlarında asıl tehlike, saatte 80 kilometreyi aşan hızlarla ilerleyen kızgın piroklastik akıntılar ve kül yağışıdır.

  • YanlışErciyes Dağı tamamen sönmüş bir yanardağdır.

    DoğrusuMTA'ya göre Erciyes'te büyük patlayıcı püskürmeler en azından Holosen'in başlarına kadar sürmüştür ve yanardağ “potansiyel olarak aktif” bir sistem olarak kabul edilmelidir. Olası bir püskürmede kısa lav akıntıları, geniş alanlara kül yağışı ve piroklastik akıntılar beklenir.

Bunu biliyor muydun?

Dasit adı, kayacın ilk tanımlandığı Transilvanya'yı da içine alan Roma eyaleti Dacia'dan gelir.

St. Helens Yanardağı'nın 1980 püskürmesinde zirvenin üst 400 metresi dev bir moloz çığıyla koptu; açılan kraterde daha sonra bir dasit lav kubbesi büyüdü.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

The Geologic Oddity in Chile; The World's Largest Dacite Lava FlowGeologyHub · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • St. Helens Yanardağı, Washington, ABD · Önemli yatakAğırlıkla patlayıcı bir dasit yanardağı; 1980 püskürmesinden sonra kraterinde dasit lav kubbesi büyümüştür.
  • Lassen Tepesi, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 27.000 yıl önce birkaç yıl süren patlamalarla oluşan dasit lav kubbesi.
  • Unzen Yanardağı, Nagasaki, Japonya · Bilinen bulunuş yeriDasitik lavların çıktığı yanardağ; 1991'de bir piroklastik akıntı üç volkanolog dahil 43 kişiyi öldürmüştür.
  • Santa María ve Santiaguito, Guatemala · Bilinen bulunuş yeri1902 patlamasının ardından büyüyen Santiaguito lav kubbelerinin ilk bileşimi, Santa María patlamasınınki gibi dasitti.
  • Nevado del Ruiz, Kolombiya · Bilinen bulunuş yeriLavları andezitik–dasitiktir; yanardağın bugünkü konisi, andezit ve dasitten oluşan lav kubbeleriyle yapılmıştır.
  • Erciyes Dağı, Kayseri · Bilinen bulunuş yeriBüyük ölçüde andezitik ve dasitik lav akıntılarından oluşan stratovolkan; çevresinde dasitik ve riyodasitik kubbeler vardır.
  • Transilvanya, Romanya · Tarihî kaynakDasit, 1863'te Transilvanya jeolojisi üzerine yazılan bir eserde tanımlanmış ve adını bölgeyi kapsayan Roma eyaleti Dacia'dan almıştır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Dasit nedir?

Dasit, yanardağlardan çıkan, silisçe oldukça zengin bir lavın soğumasıyla oluşan açık renkli bir kayaçtır. Lavı çok ağdalı olduğu için kolay akmaz; yanardağın ağzında yığılarak kubbeler oluşturur ya da içinde sıkışan gazlar yüzünden şiddetle patlar. 1980'de ABD'deki St. Helens Yanardağı'nda püsküren kayaç dasitti.

Dasit ne işe yarar?

Dasit, yapı taşı olarak andezit kadar yaygın kullanılmaz. Kırılarak yol yapımında dolgu ve agrega olarak kullanılabilir; ancak silisçe zengin olduğu için betonda agrega olarak her zaman uygun değildir. Asıl önemi bilimseldir: Dasit yanardağları sık sık patlayıcı püskürmeler yaptığı için St. Helens ve Erciyes gibi yanardağların dasitleri, bu yanardağların nasıl davrandığını ve ne tür tehlikeler oluşturduğunu anlamak için incelenir.

Dasit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,4–2,8 g/cm³’tür.

Dasit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: St. Helens Yanardağı, Washington, ABD; Transilvanya, Romanya; Lassen Tepesi, Kaliforniya, ABD; Unzen Yanardağı, Nagasaki, Japonya; Santa María ve Santiaguito, Guatemala.

Dasit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Erciyes Dağı, Kayseri.

Dasit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Açık gri, soluk kahverengi veya pembemsi bir hamur içinde beyaz feldispat ve siyah biyotit ya da hornblend kristalleri görülür. Andezitten farklı olarak bazen camsı, yuvarlakça kuvars taneleri içerir; ama ikisini çıplak gözle ayırmak çoğu zaman zordur. Bazalt ve andezitten genellikle daha açık renkli ve biraz daha hafiftir. Dasit, andezit ve riyolit arasındaki sınırlar kimyasal analize dayanır; arazide ya da taş ticaretinde verilen adlar sık sık yanlıştır.

Dasit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Dasit sıradan bir volkanik kayaçtır; çoğunlukla kırma taş ve dolgu malzemesi olarak ton hesabıyla kullanıldığı için değeri düşüktür. Yapı taşı ya da agrega olarak değerini dayanımı, ayrışmamış ve az gözenekli olması, renk ve doku eşitliği, çıkarılabilen blok boyutu ve ocağın şantiyeye uzaklığı belirler. Silisçe zengin olduğu için betonda agrega olarak her zaman uygun değildir; bu da kullanım alanını daraltır.

Kaynaklar

  1. Dacite · Encyclopaedia Britannica
  2. Mount St. Helens · U.S. Geological Survey
  3. Erciyes Dağı · MTA, Türkiye Volkanları (TurkVolc)
  4. Dacite · University of Auckland, Rocks and Minerals of New Zealand
  5. Lava flows destroy everything in their path · U.S. Geological Survey, Volcano Hazards Program
  6. Pyroclastic flows move fast and destroy everything in their path · U.S. Geological Survey, Volcano Hazards Program
  7. Lassen Peak · Wikipedia
  8. Mount Unzen · Wikipedia
  9. Santa María (volcano) · Wikipedia
  10. Nevado del Ruiz · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası