Afyon menekşe mermeri

Nasıl oluşur?

Afyon mermerleri, yaşlı (Paleozoyik) bir başkalaşım kayaçları topluluğu içinde mercekler hâlinde bulunur. Bu topluluktaki şistler ve başkalaşmış granitler, “yeşil şist” denen orta dereceli bir başkalaşımdan geçmiştir. Kireçtaşı, yerin derinliklerinde ısı ve basınç altında erimeden yeniden kristalleşerek mermere dönüşmüştür.

Menekşe mermeri bu mermerlerin breşik (köşeli parçalı) türüdür. Beyaz kalsit mermeri parçalara ayrılmış, bu parçaların arasını demir oksit (hematit) bakımından zengin, mor-kırmızı bir kalsit hamuru doldurmuştur. Taşa adını veren menekşe ve mor tonlar bu hamurdan gelir.

Ne işe yarar?

• Roma mimarisi: Augustus döneminde Dokimeion’da büyük ölçekli üretim başladı; taş Augustus’un evinde ve Mars Ultor Tapınağı’nda kullanıldı. Pantheon, Trajan Forumu, Basilica Aemilia ve Caracalla Hamamları’nda sütun, döşeme ve duvar kaplaması olarak yer alır. Taşlar Efes limanına kadar yaklaşık 300 km karadan taşınıp oradan gemilerle gönderiliyordu.
• Heykel: Mor rengi Antik Çağ’da elde edilmesi zor bir renk olduğundan soyluluğu ve tanrısallığı simgeliyordu. Basilica Aemilia’daki diz çökmüş “Frig barbarları” heykelleri ve Konstantin Takı’ndaki sekiz Daçyalı heykeli bu taştandır.
• Anadolu’da: Efes’teki Celsus Kütüphanesi’nin ünlü cephesindeki sütunlarda, Sagalassos’ta duvar ve döşeme kaplamalarında kullanılmıştır; Sagalassos kazılarında 40 tonluk kaplama parçası bulunmuştur.
• Sonraki dönemler: Ayasofya’nın yan nef ve galerilerinde, Roma’daki Aziz Petrus Bazilikası’nda kaplama olarak; günümüzde de New York’taki St. Ignatius Loyola Kilisesi ve Belfast Belediye Binası gibi yapılarda kullanılmıştır. Erken Osmanlı döneminde İznik Yeşil Camii’nde eski yapılardan devşirilen pavonazzetto parçaları döşemelerde, duvar kaplamalarında, kemerlerde ve taç kapıda yer alır.

Türkiye’de

Afyon menekşe mermerinin kaynağı, Afyonkarahisar’ın yaklaşık 20–25 km kuzeydoğusundaki İscehisar’dır. Burası, MÖ 302 dolaylarında kurulan antik Dokimeion kentidir ve MS 3. yüzyılın sonlarına kadar Anadolu’nun en önemli mermer ocağı ve lahit atölyesi olmuştur. Aynı ocaklardan bugün “Afyon beyaz” adıyla satılan beyaz mermer de çıkarılır. Antik Çağ’da taş, Frigya’dan geldiği için “marmor Phrygium” (Frig mermeri), yakındaki Synnada kentinin adıyla da “Synnada mermeri” diye anılırdı.

Afyon mermerleri doğal taş ticaretinde Afyon beyaz, Afyon krem, Afyon şeker, Afyon gri, kaplan postu ve Afyon menekşe (pavonazzetto) gibi adlarla satılır. Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS), Afyon mermerini 2024’te Küresel Miras Taşı Kaynağı listesine almıştır.