Sözlük

Diğer adları: Dört C

Elmasın kalitesini değerlendirmek için kullanılan dört ölçüt: renk (color), berraklık (clarity), kesim (cut) ve karat ağırlığı (carat). GIA'nın (Amerika Gemoloji Enstitüsü) 20. yüzyılın ortasında yaygınlaştırdığı bu sistem bugün renkli taşlara da kabaca uygulanır.

İlgili terimler: Karat, Kesim, Kapanım, Değerli taşÖrnek taşlar: Elmas

Aytaşının içinde yüzüyormuş gibi görünen ve taş hareket ettikçe yer değiştiren yumuşak, mavimsi ya da beyaz ışıltı. Ortoklaz ve albit feldispatların birbirine paralel ince katmanlarının ışığı saçmasıyla oluşur; adını bir feldispat türü olan adulardan alır.

İlgili terimler: Labradoresans, Opalesans, KabaşonÖrnek taşlar: Aytaşı, Ortoklaz

Diğer adları: Şekilsiz, Kristal yapısız

Atomları düzenli bir kristal yapı oluşturmayan, rastgele dizilmiş katı maddeler için kullanılır. Amorf maddeler kristal yüzeyleri oluşturmaz ve çoğunlukla konkoidal kırılır; volkanik cam (obsidiyen), opal ve kehribar örnektir.

İlgili terimler: Mineraloid, Kristal yapı, Volkanik cam, Konkoidal kırılmaÖrnek taşlar: Obsidiyen, Opal, Kehribar

Diğer adları: Amyant

Isıya ve kimyasallara dayanıklı ince lifler hâlinde ayrılabilen altı silikat mineralinin ticari adı: serpantin grubundan krizotil (beyaz asbest) ve amfibol grubundan krokidolit, amozit, antofillit, tremolit ve aktinolit. Liflerin solunması asbestoz, akciğer kanseri ve mezotelyomaya yol açar; Türkiye'de asbest kullanımı 2010 sonundan beri yasaktır.

İlgili terimler: Silikozis, SilikatÖrnek taşlar: Krizotil (beyaz asbest), Serpantinit

Diğer adları: Yıldız etkisi

Kabaşon kesilmiş bazı taşların yüzeyinde ışık altında beliren yıldız biçimli parlak çizgiler. Taşın içinde birkaç yönde dizilmiş ince iğne biçimli kapanımların (çoğunlukla rutil) ışığı yansıtmasıyla oluşur; yıldız safir ve yıldız yakutta genellikle altı kollu bir yıldız görülür.

İlgili terimler: Şatoyans, Kapanım, KabaşonÖrnek taşlar: Safir, Yakut

Diğer adları: Çözülme, Bozunma

Yeryüzündeki ya da yüzeye yakın kayaçların su, hava, sıcaklık değişimleri ve canlıların etkisiyle yerinde parçalanması ve bozulması. Fiziksel ayrışmada kayaç, örneğin çatlaklarda donan suyun etkisiyle parçalanır; kimyasal ayrışmada mineraller değişir, örneğin feldispat kil minerali kaolinite dönüşür. Ayrışan malzemenin taşınmasına erozyon denir.

İlgili terimler: Erozyon, Kayaç döngüsü, Tortul kayaç, Plaser yatağıÖrnek taşlar: Kaolinit, Ortoklaz, Granit

Diğer adları: Bor mineralleri

Bor ve oksijenden oluşan borat gruplarını içeren mineral sınıfı. Boraks (tinkal), üleksit ve kolemanit en önemli boratlardır; dünyanın bilinen en büyük bor rezervleri Türkiye'dedir ve bu mineraller cam, cam elyafı, seramik ve temizlik ürünlerinin hammaddesidir.

İlgili terimler: Evaporit, Maden yatağıÖrnek taşlar: Boraks (tinkal), Üleksit, Kolemanit

Gözenekli ya da çatlaklı taşlara renk vermek veya renklerini koyulaştırmak için boya emdirilmesi. Akik ve kalsedon yüzyıllardır boyanır (siyah “oniks”lerin çoğu boyanmış akik ya da kalsedondur) ve bazı açık renkli taşlar turkuaz taklidi olarak boyanır. Boya zamanla solabilir ya da asetonla silinebilir.

İlgili terimler: Taş iyileştirme, Taklit, Oniks mermerÖrnek taşlar: Akik, Kalsedon, Oniks, Turkuaz

Kırık ya da cilalı cam yüzeyine benzeyen parlaklık; minerallerde en sık görülen parlaklık türüdür. Kuvars, beril, turmalin ve kalsit camsı parlaklık gösterir.

İlgili terimler: ParlaklıkÖrnek taşlar: Kuvars, Beril, Turmalin, Kalsit

Diğer adları: Maden cevheri

İçinden bir metalin ya da başka yararlı bir maddenin ekonomik olarak çıkarılabildiği mineral ya da kayaç. Kalkopirit bakırın, galen kurşunun, sfalerit çinkonun, hematit ve manyetit demirin, kromit kromun cevheridir; bir kayacın cevher sayılıp sayılmaması metal içeriğine ve çıkarma maliyetine bağlıdır.

İlgili terimler: Tenör, Maden yatağı, GangÖrnek taşlar: Kalkopirit, Galen, Sfalerit, Hematit, Kromit

Diğer adları: Birefrenjans

Işığın bazı kristallerde farklı hızlarda ilerleyen iki ışına ayrılması; iki kırılma indisi arasındaki fark çift kırılmanın ölçüsüdür. Saydam kalsit (İzlanda spatı) bu etkiyi o kadar güçlü gösterir ki altına konan bir yazı çift görünür. Kübik mineraller ve amorf maddeler çift kırılma göstermez.

İlgili terimler: Kırılma indisi, Pleokroizma, Kübik sistemÖrnek taşlar: Kalsit

Diğer adları: Çizgi, Toz rengi

Bir mineralin sırsız beyaz porselen (çizgi levhası) üzerine sürtüldüğünde bıraktığı tozun rengi. Mineralin kendi renginden farklı olabilir ve tanımada daha güvenilirdir: Siyah ya da gümüşi hematit kırmızı-kahverengi, altın sarısı pirit yeşilimsi siyah çizgi bırakır. Levhadan sert (yaklaşık 7'nin üstü) mineraller çizgi bırakmaz.

İlgili terimler: Sertlik, ParlaklıkÖrnek taşlar: Hematit, Pirit

Kayaçtaki bir çatlağın, içinden geçen çözeltilerden çöken minerallerle dolmasıyla oluşan levha biçimli kütle. Beyaz kuvars damarları sık görülür; altın, gümüş ve birçok metal cevheri hidrotermal damarlardan çıkarılır.

İlgili terimler: Hidrotermal, Maden yatağı, Pegmatit, GangÖrnek taşlar: Kuvars, Altın, Gümüş

James Dwight Dana'nın 1837'de yayımladığı “System of Mineralogy” kitabına dayanan ve 1997'de “Dana's New Mineralogy” ile yenilenen mineral sınıflandırması. Mineralleri kimyasal bileşim ve yapıya göre 78 sınıfa ayırır ve “75.1.3.1” (kuvars) gibi numaralarla gösterir; bu sistemde kuvars silikatlar arasındadır.

İlgili terimler: Nickel-Strunz sınıflandırması, SilikatÖrnek taşlar: Kuvars

Diğer adları: Kıymetli taş, Mücevher taşı

Güzelliği, dayanıklılığı ve nadirliği nedeniyle kesilip parlatılarak takıda ya da süs eşyasında kullanılan mineral, kayaç ya da organik madde. Elmas, yakut, safir ve zümrüt gibi minerallerin yanı sıra lapis lazuli gibi kayaçlar ve inci, kehribar gibi organik maddeler de değerli taş sayılır.

İlgili terimler: Yarı değerli taş, 4C, Organik değerli taş, Sentetik taşÖrnek taşlar: Elmas, Yakut, Lapis lazuli, İnci

Diğer adları: Demir göktaşı

Büyük ölçüde demir-nikel alaşımından (kamasit ve tenit) oluşan meteorit; eski asteroitlerin erimiş metal çekirdeklerinden geldiği düşünülür. Çok ağırdır, mıknatısa güçlü biçimde yapışır ve kesilip asitle dağlanan yüzeyinde çoğunlukla Widmanstätten deseni görülür. Bilinen en büyük meteorit, Namibya'daki 60 tonu aşan Hoba, bir demir meteorittir.

İlgili terimler: Meteorit, Widmanstätten deseni, Pallasit, ManyetizmaÖrnek taşlar: Demir meteorit

Diğer adları: Klivaj

Bir mineralin, kristal yapısındaki zayıf düzlemler boyunca düz ve parlak yüzeyler oluşturarak ayrılma eğilimi. Mika yaprak yaprak, kalsit eşkenar dörtgen parçalar, halit ise küpler hâlinde dilinir.

İlgili terimler: Kırılma, Kristal yapı, ToklukÖrnek taşlar: Muskovit, Kalsit, Halit (kaya tuzu)

Diğer adları: Ateş, Renk saçılımı

Beyaz ışığın bir taştan geçerken gökkuşağı renklerine ayrılması; değerli taşlarda renkli ışık çakmaları olarak görülür ve “ateş” diye anılır. Elmasın güçlü dispersiyonu onu çekici kılan özelliklerin başındadır; zirkon da belirgin ateş gösterir.

İlgili terimler: Kırılma indisi, Faset, KesimÖrnek taşlar: Elmas, Zirkon

Tortulların çökeldikten sonra düşük sıcaklık ve basınçta geçirdiği fiziksel, kimyasal ve biyolojik değişimlerin tümü. Sıkışma, taneler arasında kalsit, kuvars ya da demir oksit çimentonun çökelmesi ve yeniden kristalleşme gibi süreçlerle gevşek kum kumtaşına, çamur şeyle dönüşür; sıcaklık ve basınç daha da artarsa süreç metamorfizmaya geçer.

İlgili terimler: Tortul kayaç, Metamorfizma, Kayaç döngüsüÖrnek taşlar: Kumtaşı, Şeyl

Diğer adları: Nabit element

Başka elementlerle bileşik oluşturmadan, doğada tek başına ya da doğal alaşım hâlinde bulunan elementlerin oluşturduğu mineral sınıfı. Altın, gümüş ve bakır gibi metaller, kükürt ve karbonun iki biçimi olan elmas ile grafit bu sınıftandır.

İlgili terimler: Dövülebilirlik, Polimorf, Metalik parlaklıkÖrnek taşlar: Altın, Gümüş, Bakır, Kükürt, Elmas, Grafit

Diğer adları: Çatlak dolgusu, Yağlama

Bir taşın yüzeye açılan çatlak ve boşluklarının cam, reçine ya da yağ gibi maddelerle doldurularak daha az görünür hâle getirilmesi. Zümrütlerin çoğu yağ ya da reçineyle doldurulur; kurşunlu camla doldurulmuş düşük kaliteli yakutlar ve dolgulu elmaslar da piyasada bulunur. Dolgular ısıdan, ultrasonik temizlikten ve kimyasallardan zarar görebilir.

İlgili terimler: Taş iyileştirme, KapanımÖrnek taşlar: Zümrüt, Yakut, Elmas

Bir mineralin çekiçle dövüldüğünde kırılmadan yassılabilmesi ve biçim değiştirebilmesi. Doğal altın, gümüş ve bakır dövülebilir; altın, ışığı geçirecek kadar ince yapraklar hâline getirilebilir.

İlgili terimler: Gevreklik, Doğal element, ToklukÖrnek taşlar: Altın, Gümüş, Bakır

İki parçanın birbirine yapıştırılmasıyla yapılan birleşik taş. Opal dubletinde ince bir değerli opal dilimi koyu bir tabana yapıştırılır; renkli cam üzerine ince bir granat katmanı kaynaştırılan dubletler ise eskiden pek çok taşın taklidinde kullanılmıştır. Birleşme çizgisi çoğu zaman yandan bakınca görülür.

İlgili terimler: Triplet, TaklitÖrnek taşlar: Opal, Granat

Adını elmastan alan, camsı parlaklıktan çok daha parlak ve ışıltılı parlaklık; kırılma indisi yüksek minerallerde görülür. Elmas, zirkon, zinober ve bazı sfaleritler elmassı parlaklık gösterir.

İlgili terimler: Parlaklık, Kırılma indisiÖrnek taşlar: Elmas, Zirkon, Zinober, Sfalerit

Diğer adları: Füzyon kabuğu

Meteoritin atmosferi geçerken eriyen dış yüzeyinin donmasıyla oluşan, genellikle 1 milimetreden ince, siyah, camsı ya da mat kabuk. Yeni düşmüş meteoritlerde kömür karasıdır, zamanla paslanarak kahverengileşir; içi açık renkli bir taşta bu kabuk meteorit olduğunun önemli bir işaretidir.

İlgili terimler: Meteorit, MeteorÖrnek taşlar: Kondrit, Demir meteorit

Diğer adları: Aşınma

Ayrışmayla gevşemiş kayaç ve toprak parçalarının akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve yer çekimi tarafından yerinden koparılıp taşınması. Taşınan malzeme başka yerlerde birikerek tortul kayaçların hammaddesi olur; Kapadokya'nın peribacaları erozyonun biçimlendirdiği yer şekilleridir.

İlgili terimler: Ayrışma, Tortul kayaç, Kayaç döngüsü, Plaser yatağıÖrnek taşlar: Tüf

Diğer adları: Evaporitik kayaç

Deniz, göl ya da lagün suyu buharlaştıkça içinde çözünmüş tuzların çökelmesiyle oluşan mineral ve kayaç. Halit (kaya tuzu), jips ve anhidrit en yaygın evaporitlerdir; Tuz Gölü'nde tuz bugün de bu yolla birikir. Türkiye'nin boraks, üleksit ve kolemanit yatakları da kurak iklimde buharlaşan eski göllerde çökelmiştir.

İlgili terimler: Tortul kayaç, Borat, Halojenür, SülfatÖrnek taşlar: Halit (kaya tuzu), Jips (alçıtaşı), Boraks (tinkal), Üleksit, Kolemanit

Kesilmiş bir değerli taşın düz ve parlatılmış yüzeylerinin her biri. Yuvarlak pırlanta kesimde genellikle 57 ya da 58 faset bulunur ve en büyük üst yüzeye tabla denir; fasetlerin açıları, ışığın taşın içinde yansıyıp gözlemciye geri dönmesini sağlar.

İlgili terimler: Kesim, Kabaşon, DispersiyonÖrnek taşlar: Elmas

Diğer adları: Flüoresans

Bir maddenin morötesi (UV) ışık gibi görünmez ışınları soğurup görünür ışık olarak yayması; ışık kaynağı kapatılınca durur. Adını fluoritten alır; bazı fluorit, kalsit ve elmaslar UV lambası altında renkli parlar. Kaynak kapatıldıktan sonra da süren ışımaya fosforesans denir.

Örnek taşlar: Fluorit, Kalsit, Elmas

Diğer adları: Yapraklanma

Metamorfik kayaçlarda mika gibi yassı ya da uzun minerallerin basınç altında birbirine paralel dizilmesiyle oluşan katmanlı, yapraklı görünüm. Arduvazın ince levhalar hâlinde ayrılması, şistin pul pul parlaması ve gnaysın açık-koyu bantları foliasyonun farklı derecelerini gösterir; mermer ve kuvarsit ise genellikle foliasyon göstermez.

İlgili terimler: Metamorfik kayaç, Metamorfizma, DilinimÖrnek taşlar: Arduvaz, Şist, Gnays

Diğer adları: Fosfat mineralleri

Fosfat (PO₄) grubu içeren mineral sınıfı. En yaygın üyesi apatittir: Diş ve kemiklerimizin mineral bölümü apatit benzeri bir maddedir ve fosfatlı gübreler apatitçe zengin kayaçlardan üretilir. Turkuaz da bir fosfat mineralidir.

Örnek taşlar: Apatit, Turkuaz

Diğer adları: Taşıl

Geçmiş jeolojik dönemlerde yaşamış canlıların kayaçlarda korunmuş kalıntıları (kemik, kavkı, yaprak) ya da izleri (ayak izi, yuva). Çoğunlukla tortul kayaçlarda bulunur; fosilleşmiş ağaç reçinesi olan kehribar ve kömürleşmiş ağaçtan oluşan Oltu taşı fosil kökenli taşlardır.

İlgili terimler: Tortul kayaç, Organik değerli taş, KapanımÖrnek taşlar: Kehribar, Oltu taşı, Kireçtaşı, Kömür

Diğer adları: Gang minerali

Bir maden yatağında cevher minerallerine eşlik eden ve işletme açısından değersiz sayılan mineraller. Metal damarlarında kuvars, kalsit, barit ve fluorit sık görülen gang mineralleridir ve cevher zenginleştirilirken ayrılır. Ancak bir yatakta gang sayılan barit ya da fluorit başka bir yerde kendisi için işletilebilir.

İlgili terimler: Cevher, Damar, Maden yatağıÖrnek taşlar: Kuvars, Kalsit, Barit, Fluorit

Diğer adları: Jeot

İç yüzeyi kristallerle kaplı, içi boş, yuvarlakça kayaç boşluğu. Çoğunlukla lavdaki gaz kabarcıklarında ya da tortul kayaçlardaki boşluklarda, içeri sızan suyun mineralleri katman katman çökeltmesiyle oluşur; ametist, kuvars, kalsit ve sölestin geodları ünlüdür. İçi tamamen dolmuş olanlarına nodül denir.

İlgili terimler: Damar, HidrotermalÖrnek taşlar: Ametist, Akik, Kalsit, Sölestin

Bir mineralin darbe, ezme ya da kesme karşısında bükülmeden parçalanıp toz hâline gelmesi. Kuvars, pirit ve kalsit gibi minerallerin çoğu gevrektir; buna karşılık altın, gümüş ve bakır gibi doğal metaller dövülebilir, mika yaprakları esnektir, talk ise bıçakla kesilebilir.

İlgili terimler: Dövülebilirlik, Tokluk, Kırılma, SertlikÖrnek taşlar: Kuvars, Pirit, Muskovit, Talk

Diğer adları: Halojenür mineralleri

Klor, flor, brom ya da iyot gibi halojen elementlerinin metallerle birleşmesiyle oluşan mineral sınıfı. Kaya tuzu olarak bilinen halit ile fluorit en tanınmış halojenürlerdir; çoğu yumuşaktır ve halit gibi bazıları suda kolayca çözünür.

İlgili terimler: EvaporitÖrnek taşlar: Halit (kaya tuzu), Fluorit

Diğer adları: Altıgen sistem

Aynı düzlemde 120° açıyla kesişen üç eşit eksen ile bunlara dik, farklı uzunlukta dördüncü bir eksenle tanımlanan, altılı simetrili kristal sistemi. Berilin (zümrüt, akuamarin) ve apatitin altıgen prizmaları tipik örneklerdir.

İlgili terimler: Kristal sistemi, Trigonal sistemÖrnek taşlar: Beril, Zümrüt, Akuamarin, Apatit

Yer kabuğunda dolaşan sıcak ve mineralce zengin sulu çözeltilerle ilgili süreç ve oluşumlar için kullanılır. Bu çözeltiler soğudukça ya da kayaçlarla tepkimeye girdikçe çatlaklarda kuvars, fluorit ve baritin yanı sıra galen, sfalerit, kalkopirit ve zinober gibi cevher minerallerini çökeltir; birçok altın ve metal yatağı hidrotermaldir.

İlgili terimler: Damar, Maden yatağı, Cevher, GeodÖrnek taşlar: Kuvars, Fluorit, Galen, Zinober

Diğer adları: Uluslararası Mineraloji Birliği

Uluslararası Mineraloji Birliği. 1958'de kurulan bu bilim kuruluşunun Yeni Mineraller, Adlandırma ve Sınıflandırma Komisyonu (CNMNC), önerilen yeni bir mineralin kabul edilip edilmeyeceğine ve mineral adlarına karar verir; bugün 6.000'i aşkın geçerli mineral türü vardır.

İlgili terimler: Mineral, Tip lokalite, Varyete

Diğer adları: Isıtma

Değerli taşların renk ya da berraklığını iyileştirmek için kontrollü biçimde ısıtılması; en eski ve en yaygın taş işlemidir. Yakut ve safirlerin çoğu ısıtılır, piyasadaki sitrinlerin çoğu ısıtılmış ametisttir ve tanzanitin mavi-mor rengi de genellikle ısıtmayla elde edilir. Sonuç kalıcıdır ve genel kabul görür, ancak belirtilmesi gerekir.

İlgili terimler: Taş iyileştirme, IşınlamaÖrnek taşlar: Yakut, Safir, Sitrin, Ametist, Tanzanit

Taşların rengini değiştirmek için gama ışını, elektron ya da nötron gibi radyasyona tutulması; çoğunlukla ardından ısıl işlem uygulanır. Piyasadaki mavi topazların neredeyse tamamı ışınlanmış renksiz topazdır; bazı dumanlı kuvars ve renkli elmaslar da ışınlanmıştır. Işınlanan taşlar, kalıntı radyoaktiviteleri güvenli düzeye inene kadar satışa çıkarılmadan bekletilmelidir.

İlgili terimler: Taş iyileştirme, Isıl işlem, RadyoaktiviteÖrnek taşlar: Topaz, Dumanlı kuvars, Elmas

Diğer adları: İkiz kristal

Aynı mineralin iki ya da daha çok kristalinin belirli bir simetri kuralına göre birbiriyle kaynaşmış olarak büyümesi. Jipsin kırlangıç kuyruğu ikizleri, ortoklazın Karlsbad ikizleri ve plajiyoklazın yüzeyinde ince paralel çizgiler olarak görülen çoğul ikizlenme bilinen örneklerdir.

İlgili terimler: Kristal, Kristal habitusuÖrnek taşlar: Jips (alçıtaşı), Ortoklaz, Plajiyoklaz

Diğer adları: UNESCO Küresel Jeoparkı

Uluslararası öneme sahip jeolojik mirası olan ve bu mirası koruma, eğitim ve sürdürülebilir kalkınmayla birlikte yöneten, sınırları belirli bölge. UNESCO Küresel Jeoparkları 2015'ten beri UNESCO'nun resmî programıdır; Türkiye'nin ilki, genç volkan konileri ve lav akıntılarıyla tanınan Kula-Salihli (Manisa) jeoparkıdır (2013).

İlgili terimler: Lav, Volkanik kayaçÖrnek taşlar: Bazalt

Fasetsiz, üstü kubbe biçiminde yuvarlatılıp parlatılmış taş kesimi. Opak ve yarı saydam taşlarda ve yıldız, kedi gözü gibi optik etkiler gösteren taşlarda kullanılır; turkuaz, aytaşı, kaplan gözü, opal ve yıldız safir genellikle kabaşon kesilir.

İlgili terimler: Kesim, Faset, Asterizm, Şatoyans, AdularesansÖrnek taşlar: Turkuaz, Aytaşı, Kaplan gözü, Opal

Diğer adları: İnklüzyon

Bir mineralin ya da değerli taşın içinde, o büyürken hapsolmuş başka bir mineral, sıvı, gaz kabarcığı ya da canlı kalıntısı. Kapanımlar taşın nerede ve nasıl oluştuğuna dair ipucu verir ve doğal taşı sentetikten ayırmaya yarar; kehribardaki böcekler en ünlü örneklerdendir.

İlgili terimler: Sentetik taş, Asterizm, Şatoyans, MenşeÖrnek taşlar: Kehribar, Kuvars, Zümrüt

Değerli taşlarda kullanılan ağırlık birimi: 1 karat 0,2 gramdır (200 miligram) ve 100 puana bölünür; adının keçiboynuzu tohumundan geldiği düşünülür. Altının saflığını gösteren İngilizce “carat/karat” ise ayrı bir ölçüdür; Türkçede buna ayar denir (24 ayar saf altındır).

İlgili terimler: 4C, Değerli taşÖrnek taşlar: Elmas, Altın

Diğer adları: Karbonat mineralleri

Karbonat (CO₃) grubu içeren mineral sınıfı. Kalsit, dolomit, malakit ve azurit bu sınıftandır; kalsit seyreltik asitle (sirke bile yeter) köpürür ve bu basit test karbonatları tanımada kullanılır. Kireçtaşı, mermer ve traverten başlıca karbonat minerallerinden oluşur.

İlgili terimler: Tortul kayaç, Ticari mermerÖrnek taşlar: Kalsit, Dolomit, Malakit, Azurit, Kireçtaşı

Diğer adları: İzomorf karışım, İzomorfizma

Kristal yapısındaki bazı atomların benzer büyüklükteki başka atomlarla yer değiştirebildiği mineral dizisi; dizinin uç üyeleri aynı yapıya sahip (izomorf) minerallerdir. Olivinde magnezyum ile demir birbirinin yerini alır; plajiyoklazda ise sodyumlu albit ile kalsiyumlu anortit arasında kesintisiz bir dizi vardır.

İlgili terimler: Mineral, Kristal yapı, PolimorfÖrnek taşlar: Olivin, Plajiyoklaz, Granat

Diğer adları: Kaya

Bir ya da daha çok mineralin (bazen de volkanik camın ya da organik maddenin) doğal olarak bir araya gelmesiyle oluşan katı kütle. Granit kuvars, feldispat ve mikadan oluşur; kireçtaşı ise neredeyse yalnızca kalsittir. Kayaçlar oluşumlarına göre magmatik, tortul ve metamorfik olarak üçe ayrılır.

İlgili terimler: Mineral, Magmatik kayaç, Tortul kayaç, Metamorfik kayaç, Kayaç döngüsüÖrnek taşlar: Granit, Kireçtaşı, Obsidiyen

Diğer adları: Kayaç çevrimi

Kayaçların milyonlarca yıl içinde birbirine dönüşmesini anlatan model. Magmatik kayaçlar ayrışıp aşınarak tortul kayaçların malzemesini oluşturur, gömülen kayaçlar ısı ve basınçla metamorfik kayaçlara dönüşür; derinde eriyen kayaçlar yeniden magma olur ve döngü sürer.

İlgili terimler: Magmatik kayaç, Tortul kayaç, Metamorfik kayaç, Ayrışma, Erozyon, MagmaÖrnek taşlar: Granit, Kumtaşı, Kuvarsit

Bir değerli taşa verilen biçim ve yüzey düzeni ile bu işçiliğin kalitesi. Yuvarlak pırlanta kesim gibi faset kesimler ışığı taşın içinde yansıtarak parlaklık ve ateş yaratır, kabaşon kesim ise kubbe biçimlidir. İyi bir kesim taşın oranlarını, simetrisini ve cilasını en iyi duruma getirir.

İlgili terimler: Faset, Kabaşon, 4C, DispersiyonÖrnek taşlar: Elmas

Dilinimi olmayan ya da dilinim yönü dışında kırılan bir mineralin düzensiz yüzeyler oluşturarak kırılması. Biçimine göre konkoidal (midye kabuğu gibi), pürüzlü, lifli, kıymıklı ya da çengelli diye tanımlanır; doğal bakır gibi metaller çengelli, sivri uçlu yüzeylerle kırılır.

İlgili terimler: Dilinim, Konkoidal kırılma, GevreklikÖrnek taşlar: Kuvars, Bakır

Diğer adları: Kırılma endeksi

Işığın bir maddede havaya göre ne kadar yavaşladığını ve bu yüzden ne kadar kırıldığını gösteren sayı. Gemologlar birçok taşı refraktometreyle ölçtükleri bu değerle tanır: Kuvarsın kırılma indisi yaklaşık 1,54–1,55, elmasınki 2,42'dir; yüksek indis taşa güçlü bir parlaklık verir.

İlgili terimler: Çift kırılma, Dispersiyon, Elmassı parlaklıkÖrnek taşlar: Kuvars, Elmas

Diğer adları: Kimberlit bacası

Mantonun 150 kilometreyi aşan derinliklerinden çok hızlı yükselen magmadan oluşan ve havuç biçimli bacalar hâlinde bulunan koyu renkli volkanik kayaç. Derinde oluşmuş elmasları yüzeye taşıdığı için elmasın başlıca birincil kaynağıdır; adını Güney Afrika'daki Kimberley kentinden alır.

İlgili terimler: Magma, Volkanik kayaç, Plaser yatağıÖrnek taşlar: Elmas

İçinde kondrül adı verilen minik yuvarlak taneler bulunan taş meteorit. Güneş Sistemi'nin yaklaşık 4,56 milyar yıl önceki oluşumundan kalan ve bütünüyle hiç erimemiş bu kayaçlar Dünya'ya düşen meteoritlerin büyük çoğunluğunu oluşturur; karbonlu kondritler su ve organik bileşikler de içerir.

İlgili terimler: Kondrül, MeteoritÖrnek taşlar: Kondrit

Kondritlerde bulunan, çoğunlukla milimetre boyutunda yuvarlak taneler. Erken Güneş Sistemi'nde toz kümelerinin kısa süreli ısınmalarla eriyip hızla soğumasıyla oluşan olivin, piroksen ve cam damlacıklarıdır; onları neyin ısıttığı hâlâ tartışılmaktadır.

İlgili terimler: Kondrit, MeteoritÖrnek taşlar: Kondrit, Olivin

Diğer adları: Midye kabuğu kırılma

Midye kabuğunun iç yüzü gibi pürüzsüz, kavisli ve iç içe halkalı yüzeyler bırakan kırılma. Cam ve obsidiyen gibi amorf maddelerde ve kuvars, çakmaktaşı gibi dilinimi olmayan minerallerde görülür; Taş Devri insanları keskin aletlerini bu özellikten yararlanarak yontmuştur.

İlgili terimler: Kırılma, Amorf, Volkanik camÖrnek taşlar: Obsidiyen, Çakmaktaşı (çört), Kuvars

Atomları üç boyutta düzenli ve kendini tekrarlayan bir örüntüyle dizilmiş katı madde. Bu iç düzen dışarıya da yansıyabilir: Yeterli yer bulup serbestçe büyüyen kristaller, kuvarsın altıgen prizmaları ya da piritin küpleri gibi düz yüzeyli geometrik biçimler alır.

İlgili terimler: Kristal yapı, Kristal sistemi, Kristal habitusu, AmorfÖrnek taşlar: Kuvars, Pirit

Diğer adları: Habitus, Kristal biçimi

Bir mineralin kristallerinin ya da kristal kümelerinin genellikle aldığı dış görünüş. Turmalin uzun prizmalar, kiyanit yassı bıçaklar, pirit küpler, malakit üzüm salkımına benzeyen yumrulu (botriyoidal) kütleler, krizotil ise ince lifler hâlinde bulunur.

İlgili terimler: Kristal, Kristal sistemi, İkizlenmeÖrnek taşlar: Turmalin, Kiyanit (disten), Pirit, Malakit, Krizotil (beyaz asbest)

Kristallerin simetrilerine ve kristal eksenlerinin uzunluk ve açılarına göre ayrıldığı yedi grup: kübik, tetragonal, hekzagonal, trigonal, ortorombik, monoklinik ve triklinik. Bir mineralin kristal sistemi, kristallerinin alabileceği biçimleri belirler.

İlgili terimler: Kübik sistem, Tetragonal sistem, Hekzagonal sistem, Trigonal sistem, Ortorombik sistem, Monoklinik sistem, Triklinik sistem, Kristal yapı

Diğer adları: Kristal yapısı, Kristal kafesi

Bir kristalde atomların ya da iyonların uzaydaki düzenli dizilişi. Aynı elementten oluşan maddeler bile farklı yapılar kurabilir: Elmas da grafit de karbondur, ama atomlarının dizilişi farklı olduğu için biri en sert mineraldir, öteki kâğıda iz bırakacak kadar yumuşaktır.

İlgili terimler: Kristal, Kristal sistemi, Polimorf, DilinimÖrnek taşlar: Elmas, Grafit

Diğer adları: İzometrik sistem

Birbirine dik ve eşit uzunlukta üç kristal ekseni olan, simetrisi en yüksek kristal sistemi. Küp, sekizyüzlü (oktahedron) ve onikiyüzlü (dodekahedron) kristaller bu sistemdedir; halit, pirit, galen, fluorit, granat ve elmas kübik kristallenir.

İlgili terimler: Kristal sistemi, Kristal habitusuÖrnek taşlar: Halit (kaya tuzu), Pirit, Galen, Fluorit, Granat, Elmas

Labradoritte belirli açılardan bakıldığında beliren, çoğunlukla mavi ve yeşil, bazen altın sarısı ve turuncu parlak renk ışıltısı. Feldispatın içindeki çok ince, birbirine paralel katmanlarda ışığın girişime uğramasıyla oluşur; adını Kanada'daki Labrador'dan alan labradoritin en belirgin özelliğidir.

İlgili terimler: Yanardönerlik, AdularesansÖrnek taşlar: Labradorit, Plajiyoklaz

Yeryüzüne çıkmış magma ve onun soğuyup katılaşmasıyla oluşan kayaç. Çabuk soğuduğu için kristalleri küçük kalır ya da hiç oluşmaz: Bazalt çoğunlukla lav akıntılarından, obsidiyen ise kristalleşmeye fırsat bulamadan donan lavdan oluşur.

İlgili terimler: Magma, Volkanik kayaç, Volkanik camÖrnek taşlar: Bazalt, Obsidiyen, Pomza

Diğer adları: Cevher yatağı

Yer kabuğunda bir ya da birkaç yararlı mineralin, işletilmesini ekonomik kılacak miktarda ve yoğunlukta bir araya geldiği yer. Magmatik, hidrotermal, tortul ve plaser yataklar gibi oluşumlarına göre sınıflandırılır; Guleman (Elazığ) krom yatakları ve Kırka (Eskişehir) bor yatağı Türkiye'den örneklerdir.

İlgili terimler: Cevher, Tenör, Hidrotermal, Plaser yatağı, OfiyolitÖrnek taşlar: Kromit, Boraks (tinkal)

Yer kabuğunun derinliklerinde ya da üst mantoda oluşan; erimiş kayaç, çözünmüş gazlar ve kristallerden oluşan sıcak, akışkan karışım. Sıcaklığı yaklaşık 700–1.300 °C'dir. Yer altında yavaşça soğuyan magma plütonik kayaçları, yüzeye çıkıp lav olarak akan magma ise volkanik kayaçları oluşturur.

İlgili terimler: Lav, Magmatik kayaç, Plütonik kayaç, Volkanik kayaçÖrnek taşlar: Granit, Bazalt

Diğer adları: Püskürük kayaç, Katılaşım kayacı

Magmanın ya da lavın soğuyup katılaşmasıyla oluşan kayaç. Yer altında yavaş soğuyanlar iri kristalli plütonik kayaçları (granit, gabro), yüzeyde hızla soğuyanlar ise ince taneli ya da camsı volkanik kayaçları (bazalt, obsidiyen) oluşturur.

İlgili terimler: Magma, Plütonik kayaç, Volkanik kayaç, Kayaç döngüsüÖrnek taşlar: Granit, Gabro, Bazalt, Obsidiyen

Diğer adları: Mıknatıslık

Bir mineralin mıknatıs tarafından çekilmesi ya da kendisinin mıknatıs gibi davranması. Manyetit güçlü manyetiktir ve bazı parçaları (mıknatıs taşı) demir tozunu bile tutar; demir meteoritler de mıknatısa yapışır, bu yüzden meteorit arayanlar yanlarında mıknatıs taşır.

İlgili terimler: Demir meteorit, MeteoritÖrnek taşlar: Manyetit, Demir meteorit

Diğer adları: Köken, Coğrafi köken

Bir değerli taşın çıkarıldığı ülke ya da bölge. Keşmir safiri, Burma (Myanmar) yakutu ve Kolombiya zümrüdü gibi bazı menşeler taşın değerini belirgin biçimde etkiler; gemoloji laboratuvarları menşeyi kapanımlara ve iz elementlere bakarak değerlendirir, ancak sonuç her zaman kesin değildir, bir uzman görüşüdür.

İlgili terimler: Kapanım, Değerli taşÖrnek taşlar: Safir, Yakut, Zümrüt

Cilalı metal gibi ışığı güçlü yansıtan, opak minerallere özgü parlaklık. Doğal altın, gümüş ve bakır ile pirit, galen ve kalkopirit gibi sülfürler metalik parlaklık gösterir; daha sönük olanlarına yarı metalik denir.

İlgili terimler: Parlaklık, Sülfür, Doğal elementÖrnek taşlar: Altın, Gümüş, Pirit, Galen, Kalkopirit

Diğer adları: Başkalaşım kayacı

Var olan bir kayacın, erimeden, yüksek sıcaklık, basınç ya da sıcak akışkanların etkisiyle yeni minerallere ve dokulara dönüşmesiyle oluşan kayaç. Kireçtaşından mermer, kumtaşından kuvarsit; şeylden ise artan basınç ve sıcaklıkla sırasıyla arduvaz, şist ve gnays oluşur.

İlgili terimler: Metamorfizma, Foliasyon, Kayaç döngüsüÖrnek taşlar: Mermer, Kuvarsit, Arduvaz, Şist, Gnays

Diğer adları: Başkalaşım

Kayaçların katı hâldeyken, sıcaklık, basınç ve akışkanların etkisiyle mineral bileşiminin ve dokusunun değişmesi. Sıcak bir magma kütlesinin çevresindeki kayaçları pişirmesine kontakt metamorfizma, dağ oluşumu sırasında geniş alanların derine gömülüp ısınmasına bölgesel metamorfizma denir.

İlgili terimler: Metamorfik kayaç, Foliasyon, Diyajenez, MagmaÖrnek taşlar: Mermer, Şist, Granat

Diğer adları: Akan yıldız, Kayan yıldız

Bir meteoroidin atmosfere yüksek hızla girip önündeki havayı sıkıştırarak ısınması ve buharlaşmasıyla gökyüzünde görülen ışık çizgisi; halk arasında akan ya da kayan yıldız denir. Meteor bir taş değil bir ışık olayıdır; meteorların çoğu yere ulaşmadan tamamen yanıp tükenir.

İlgili terimler: Meteoroit, Meteorit, Erime kabuğu

Diğer adları: Göktaşı

Uzaydan gelip atmosferi geçerek yeryüzüne ulaşan doğal kayaç ya da metal parçası. Taş meteoritler (kondritler ve akondritler), demir meteoritler ve taşlı-demirli meteoritler (ör. pallasitler) olarak üçe ayrılır. Türkçede “göktaşı” sözcüğü hem gökyüzünde görülen cisim hem de yere düşen taş için kullanılır; yerbilimde yere ulaşan parçaya meteorit denir.

İlgili terimler: Meteoroit, Meteor, Kondrit, Demir meteorit, Pallasit, Erime kabuğu, TektitÖrnek taşlar: Kondrit, Demir meteorit, Pallasit

Uzayda dolaşan, asteroitlerden küçük kayaç ya da metal parçası; Uluslararası Astronomi Birliği'nin tanımına göre boyu kabaca 30 mikrometre ile 1 metre arasındadır. Atmosfere girdiğinde meteor olarak görülür; yere ulaşan parçasına ise meteorit denir.

İlgili terimler: Meteor, Meteorit

Doğada kendiliğinden oluşan, belirli bir kimyasal bileşimi ve düzenli bir iç yapısı (kristal yapısı) olan katı madde. Kuvars, kalsit ve altın birer mineraldir; bugün 6.000'i aşkın mineral türü tanınmaktadır.

İlgili terimler: Kayaç, Mineraloid, Kristal yapı, Varyete, IMAÖrnek taşlar: Kuvars, Kalsit, Altın

Mineral gibi doğal olarak oluşan, ancak düzenli bir kristal yapısı ya da sabit bir bileşimi olmadığı için mineral sayılmayan madde. Opal, obsidiyen ve kehribar bu gruptandır.

İlgili terimler: Mineral, Amorf, Volkanik camÖrnek taşlar: Opal, Obsidiyen, Kehribar

Diğer adları: Mohs sertlik ölçeği, Mohs skalası

Alman mineralog Friedrich Mohs'un 1812'de önerdiği, on mineralin birbirini çizme sırasına dayanan göreli sertlik ölçeği: 1 talk, 2 jips, 3 kalsit, 4 fluorit, 5 apatit, 6 ortoklaz, 7 kuvars, 8 topaz, 9 korindon, 10 elmas. Ölçek yalnızca sıralama verir; basamaklar eşit aralıklı değildir, örneğin elmas korindondan çok daha serttir.

İlgili terimler: SertlikÖrnek taşlar: Talk, Jips (alçıtaşı), Kalsit, Fluorit, Apatit, Ortoklaz, Kuvars, Topaz, Korindon, Elmas

Farklı uzunlukta üç kristal ekseninden ikisinin birbirini eğik açıyla kestiği, üçüncüsünün ise ikisine de dik olduğu kristal sistemi. Jips, ortoklaz, muskovit ve biyotit gibi mikalar, malakit ve azurit monokliniktir.

İlgili terimler: Kristal sistemiÖrnek taşlar: Jips (alçıtaşı), Ortoklaz, Muskovit, Malakit, Azurit

Diğer adları: Strunz sınıflandırması

Mineralleri kimyasal bileşimlerine ve kristal yapılarına göre on sınıfa ayıran sınıflandırma. Karl Hugo Strunz'un 1941'de yayımladığı tablolara dayanır; 2001'deki 10. baskısı Ernest Nickel'le birlikte hazırlanmıştır. Her mineral “4.DA.05” (kuvars) gibi bir kodla gösterilir; bu sistemde kuvars oksitler sınıfındadır.

İlgili terimler: Dana sınıflandırması, IMA, Silikat, OksitÖrnek taşlar: Kuvars

Diğer adları: Taş ocağı

Yapı ve süs taşı, kırmataş ya da kireç ve çimento hammaddesi çıkarılan açık işletme. Türkiye mermer ve traverten ocaklarıyla tanınır; Marmara Adası'ndaki ocaklar Antik Çağ'dan beri işletilir. Metal cevheri ya da kömür çıkarılan yerlere ise genellikle maden ocağı denir.

İlgili terimler: Ticari mermer, Ticari granit, Maden yatağıÖrnek taşlar: Mermer, Traverten, Kireçtaşı

Okyanus kabuğu ile üst mantonun, levha hareketleri sırasında kıtaların üzerine itilerek karada açığa çıkmış dilimi. Alttan üste doğru peridotit (çoğunlukla serpantinite dönüşmüş), gabro ve yastık lavlı bazalttan oluşan bir istif gösterir; Türkiye'de yaygındır ve ülkenin başlıca krom (kromit) yatakları bu kayaçlardadır.

İlgili terimler: Maden yatağı, MetamorfizmaÖrnek taşlar: Peridotit, Serpantinit, Gabro, Bazalt, Kromit

Diğer adları: Oksit mineralleri

Oksijenin bir ya da birkaç metalle birleşmesiyle oluşan mineral sınıfı; hidroksitler de genellikle bu sınıfla birlikte ele alınır. Hematit ve manyetit (demir), kromit (krom) ve uraninit (uranyum) gibi önemli cevherler ile korindon (yakut, safir) ve spinel gibi değerli taşlar oksittir.

İlgili terimler: Cevher, Nickel-Strunz sınıflandırmasıÖrnek taşlar: Hematit, Manyetit, Kromit, Korindon, Spinel

Diğer adları: Ticari oniks, Mermer oniks

Kaynak sularından ya da mağaralarda çökelen ve taş ticaretinde, hediyelik eşya atölyelerinde “oniks” diye satılan bantlı kalsit veya aragonit. Gerçek oniks siyah-beyaz düz bantlı bir kalsedondur (kuvars); oniks mermer ondan çok daha yumuşaktır, çelik bıçakla çizilir ve asitle köpürür. Türkiye'de Kapadokya ve Hacıbektaş atölyelerinde işlenen “oniks”in çoğu bu taştır.

İlgili terimler: Ticari mermer, Karbonat, BoyamaÖrnek taşlar: Oniks, Traverten, Kalsit, Kalsedon

Bir taşın içinden gelen, ışığın saçılmasıyla oluşan sütümsü ve çoğunlukla mavimsi beyaz ışıltı. Adı opalden gelir ve renk oyunu göstermeyen sıradan opalin bulanık görünüşünü anlatır; günlük dilde bazen renk oyunu anlamında da kullanılır.

İlgili terimler: Renk oyunu, Adularesans, YanardönerlikÖrnek taşlar: Opal

Diğer adları: Organik taş

Canlıların ürettiği ya da canlı kalıntılarından oluşan ve değerli taş olarak kullanılan malzeme. İnci, mercan, kehribar (fosil reçine) ve Oltu taşı (kömürleşmiş ağaç) başlıca örneklerdir; çoğu mineral kökenli taşlardan yumuşaktır ve ısıya, aside ve parfüme karşı hassastır.

İlgili terimler: Değerli taş, FosilÖrnek taşlar: İnci, Mercan, Kehribar, Oltu taşı

Diğer adları: Rombik sistem

Birbirine dik, ancak üçü de farklı uzunlukta kristal eksenleri olan kristal sistemi. Topaz, olivin, barit, kükürt ve antimonit (stibnit) bu sistemde kristallenir.

İlgili terimler: Kristal sistemiÖrnek taşlar: Topaz, Olivin, Barit, Kükürt, Antimonit (stibnit)

Diğer adları: Bağıl yoğunluk

Bir mineralin ağırlığının aynı hacimdeki suyun ağırlığına oranı; birimi yoktur ve sayıca g/cm³ cinsinden yoğunluğa neredeyse eşittir. Elde tartıldığında hissedilir: Kuvarsın özgül ağırlığı yaklaşık 2,65, galeninki 7,5 dolayında, saf altınınki ise 19,3'tür.

İlgili terimler: Yoğunluk, Plaser yatağıÖrnek taşlar: Kuvars, Galen, Altın

Demir-nikel metali içine gömülü, çoğunlukla santimetre boyutunda olivin kristallerinden oluşan nadir bir taşlı-demirli meteorit. İnce dilimler hâlinde kesilip parlatıldığında metalin arasındaki altın sarısı ve yeşil olivinler vitray gibi ışık geçirir; adını bu türün ilk örneğini 18. yüzyılda inceleyen Peter Simon Pallas'tan alır.

İlgili terimler: Meteorit, Demir meteoritÖrnek taşlar: Pallasit, Olivin, Peridot

Bir mineral yüzeyinin ışığı yansıtma biçimine bağlı görünüşü. Başlıca türleri metalik (pirit), camsı (kuvars), elmassı (elmas), reçinemsi (kehribar), sedefimsi (muskovit), ipeksi (kaplan gözü), yağımsı, mumsu ve mattır (kaolinit).

İlgili terimler: Camsı parlaklık, Metalik parlaklık, Elmassı parlaklık, SaydamlıkÖrnek taşlar: Pirit, Kuvars, Elmas, Kehribar, Muskovit, Kaplan gözü, Kaolinit

Kristalleri birkaç santimetreden birkaç metreye kadar büyüyebilen, çok iri taneli magmatik kayaç; genellikle granit bileşimindedir ve damar ya da cep biçiminde bulunur. Magmanın son evresinde kalan, su ve nadir elementlerce zengin eriyikten oluşur; beril (akuamarin), turmalin, topaz ve iri mika kristallerinin başlıca kaynağıdır.

İlgili terimler: Plütonik kayaç, Magma, DamarÖrnek taşlar: Beril, Akuamarin, Turmalin, Topaz, Muskovit

Diğer adları: Piezoelektrik etki

Bazı kristallerin sıkıştırıldığında ya da gerildiğinde yüzeylerinde elektrik yükü oluşması ve tersine, elektrik uygulandığında çok az biçim değiştirmesi. Kuvars (bugün çoğunlukla sentetik kuvars) bu özellik sayesinde saatlerde ve elektronik devrelerde zaman ve frekans belirlemek için kullanılır; turmalin de piezoelektriktir.

İlgili terimler: Sentetik taşÖrnek taşlar: Kuvars, Turmalin

Patlamalı volkanik püskürmelerle havaya fırlatılan kül, pomza ve kayaç parçalarının birikip pekişmesiyle oluşan kayaç. Tüf ve ignimbirit bu gruptandır; Kapadokya'nın peribacaları kalın tüf ve ignimbirit katmanlarının aşınmasıyla biçimlenmiştir.

İlgili terimler: Volkanik kayaç, Erozyon, Volkanik camÖrnek taşlar: Tüf, İgnimbirit, Pomza

Diğer adları: Plaser, Alüvyal yatak

Ağır ve aşınmaya dayanıklı minerallerin akarsu, dalga ya da rüzgârla taşınıp hafif malzemeden ayrılarak bir yerde yoğunlaşmasıyla oluşan yatak. Altın, elmas, safir, yakut ve zirkon akarsu çakıllarında ve kumsallarda bu yolla birikir; tarihteki altına hücumların çoğu plaser altını içindi.

İlgili terimler: Erozyon, Ayrışma, Özgül ağırlık, Maden yatağıÖrnek taşlar: Altın, Elmas, Safir, Zirkon

Diğer adları: Dikroizma, Trikroizma

Bazı çift kırıcı kristallerin farklı yönlerden bakıldığında farklı renkte ya da tonda görünmesi; iki renk görülürse dikroizma, üç renk görülürse trikroizma denir. Tanzanit bakış yönüne göre mavi ya da mor görünür, turmalin ise kristal ekseni boyunca bakıldığında çok daha koyudur; kesimciler taşı en güzel rengi gösterecek yönde keser.

İlgili terimler: Çift kırılma, KesimÖrnek taşlar: Tanzanit, Turmalin

Diğer adları: Derinlik kayacı, İç püskürük kayaç

Magmanın yer kabuğunun derinliklerinde, binlerce ila milyonlarca yıl içinde yavaşça soğumasıyla oluşan magmatik kayaç. Yavaş soğuma kristallere büyümek için zaman tanıdığından taneleri çıplak gözle görülür; granit, diyorit ve gabro örnektir.

İlgili terimler: Magmatik kayaç, Magma, Volkanik kayaç, PegmatitÖrnek taşlar: Granit, Diyorit, Gabro

Diğer adları: Polimorfizma, Çok şekillilik

Kimyasal bileşimi aynı olduğu hâlde farklı kristal yapılarında kristallenen minerallerin her biri. Elmas ile grafit (karbon), kalsit ile aragonit (kalsiyum karbonat) ve kiyanit, andaluzit ile sillimanit (alüminyum silikat) polimorftur; hangisinin oluşacağını sıcaklık ve basınç belirler.

İlgili terimler: Kristal yapı, Mineral, Katı çözeltiÖrnek taşlar: Elmas, Grafit, Kalsit, Kiyanit (disten)

İnce taneli ya da camsı bir hamurun içinde gözle görülen iri kristallerin (fenokristal) dağınık olarak bulunduğu magmatik kayaç dokusu. Magmanın iki aşamada soğuduğunu gösterir: İri kristaller derinde yavaşça, hamur ise magma yüzeye çıktıktan sonra hızla oluşmuştur. Andezit ve dasitte sık görülür.

İlgili terimler: Volkanik kayaç, Magmatik kayaç, MagmaÖrnek taşlar: Andezit, Dasit

Diğer adları: Radyoaktiflik

Bazı atom çekirdeklerinin kendiliğinden bozunarak ışınım (radyasyon) yayması. Uranyum ve toryum içeren mineraller radyoaktiftir: Uraninit güçlü, bazı zirkonlar ise zayıf radyoaktiftir ve bu bozunmanın sabit hızı kayaçların yaşını ölçmek için kullanılır. Radyoaktif mineraller yaşam alanlarından uzakta saklanmalı, tozları solunmamalıdır.

İlgili terimler: IşınlamaÖrnek taşlar: Uraninit, Zirkon

Değerli opalde, bakış açısı değiştikçe yer değiştiren gökkuşağı renginde parlak ışık lekeleri. Opali oluşturan, düzenli istiflenmiş minik silika küreciklerinin ışığı kırınıma uğratmasıyla oluşur; renk oyunu göstermeyen opale sıradan (adi) opal denir.

İlgili terimler: Opalesans, Yanardönerlik, AmorfÖrnek taşlar: Opal

Diğer adları: Işık geçirgenliği

Bir mineralin ışığı ne kadar geçirdiği. Saydam mineraller arkalarındaki nesneyi net gösterir (kaya kristali), yarı saydamlar ışığı geçirir ama görüntüyü bulanıklaştırır (kalsedon), opak mineraller ise ışık geçirmez (pirit).

İlgili terimler: ParlaklıkÖrnek taşlar: Kuvars, Kalsedon, Pirit

Diğer adları: Laboratuvar üretimi taş

Laboratuvarda üretilen ve doğal karşılığıyla aynı kimyasal bileşime, kristal yapıya ve özelliklere sahip taş. Sentetik yakut 1900'lerin başından beri alevle eritme (Verneuil) yöntemiyle, sentetik elmas ise yüksek basınç ve sıcaklık (HPHT) ya da kimyasal buhar biriktirme (CVD) yöntemleriyle üretilir. Sentetik taş taklit değildir, ama doğal diye satılması aldatmacadır.

İlgili terimler: Taklit, Kapanım, Değerli taş, Taş iyileştirmeÖrnek taşlar: Yakut, Elmas, Kuvars

Bir mineralin çizilmeye karşı gösterdiği direnç. Genellikle Mohs ölçeğiyle verilir; mineralin başka mineralleri ya da tırnak (yaklaşık 2,5), çelik çakı ve cam (yaklaşık 5,5) gibi sertliği bilinen nesneleri çizip çizemediğine bakılarak belirlenir. Sertlik kırılmaya dayanıklılıkla aynı şey değildir: Elmas çok serttir ama sert bir darbeyle yarılabilir.

İlgili terimler: Mohs ölçeği, Tokluk, Gevreklik, Çizgi rengiÖrnek taşlar: Talk, Kuvars, Elmas

Diğer adları: Silikat mineralleri

Temel yapı taşı, bir silisyum atomunun dört oksijen atomuyla oluşturduğu SiO₄ dörtyüzlüsü olan mineral sınıfı; en kalabalık mineral grubudur ve yer kabuğunun büyük bölümünü oluşturur. Dörtyüzlülerin tek tek, halka, zincir, levha ya da üç boyutlu ağ biçiminde bağlanmasına göre olivin, beril, ojit, mika ve feldispat gibi alt gruplara ayrılır.

İlgili terimler: Mineral, Nickel-Strunz sınıflandırması, Dana sınıflandırmasıÖrnek taşlar: Olivin, Beril, Ojit (piroksen), Muskovit, Ortoklaz

Diğer adları: Silikoz

Kuvars gibi kristalin silika içeren ince tozun uzun süre solunmasıyla akciğerlerde gelişen, tedavisi olmayan bir meslek hastalığı. Madencilik, taş ocakçılığı, taş kesme, kumlama ve yapay kuvars tezgâh işleme gibi işlerde görülür; Türkiye'de kot kumlama işçileri arasındaki vakalar üzerine bu işlem 2009'da yasaklanmıştır. Islak çalışma, havalandırma ve uygun maskeyle önlenir.

İlgili terimler: Asbest, OcakÖrnek taşlar: Kuvars, Çakmaktaşı (çört), Kumtaşı

Diğer adları: Sülfat mineralleri

Sülfat (SO₄) grubu içeren mineral sınıfı. Jips (alçıtaşı), barit ve sölestin bu sınıfın tanınmış üyeleridir; jips alçı ve çimento yapımında, barit ise ağırlığı sayesinde sondaj çamurunda kullanılır.

İlgili terimler: EvaporitÖrnek taşlar: Jips (alçıtaşı), Barit, Sölestin

Diğer adları: Sülfit, Sülfür mineralleri

Kükürdün bir ya da birkaç metalle birleşmesiyle oluşan mineral sınıfı; Türkçe yerbilim yayınlarında “sülfit” adı da kullanılır. Çoğu ağırdır ve metalik parlaklık gösterir; pirit, galen (kurşun), sfalerit (çinko), kalkopirit (bakır), zinober (cıva) ve antimonit (antimon) gibi önemli cevher minerallerini kapsar.

İlgili terimler: Cevher, Metalik parlaklık, HidrotermalÖrnek taşlar: Pirit, Galen, Sfalerit, Kalkopirit, Zinober, Antimonit (stibnit)

Diğer adları: Kedi gözü etkisi

Kabaşon kesilmiş bir taşın yüzeyinde, kedinin gözbebeğine benzeyen ve taş döndürüldükçe kayan tek bir parlak ışık şeridi. Taşın içinde birbirine paralel dizilmiş ince liflerin ya da iğne biçimli kapanımların ışığı yansıtmasıyla oluşur; kaplan gözü en tanıdık örnektir.

İlgili terimler: Asterizm, Kapanım, KabaşonÖrnek taşlar: Kaplan gözü

Diğer adları: Simülant, İmitasyon

Bir değerli taşa benzeyen ama kimyasal bileşimi ve özellikleri ondan farklı olan doğal ya da yapay malzeme. Renkli cam ve plastik, elmas yerine kullanılan kübik zirkonya ve moissanit, kehribar diye satılan plastik ve reçineler yaygın taklitlerdir.

İlgili terimler: Sentetik taş, Dublet, Triplet, BoyamaÖrnek taşlar: Elmas, Kehribar

Diğer adları: İşlem, İşlem görmüş taş

Bir değerli taşın rengini, berraklığını ya da dayanıklılığını iyileştirmek için kesip parlatmanın ötesinde uygulanan her türlü işlem: ısıl işlem, ışınlama, boyama, çatlak dolgusu, kaplama gibi. Birçoğu yaygındır ve kabul görür, ancak alıcıya açıkça belirtilmesi gerekir; bazı işlemler kalıcı değildir.

İlgili terimler: Isıl işlem, Işınlama, Boyama, Dolgu, Sentetik taş

Büyük bir göktaşı çarpmasıyla eriyip havaya fırlatılan yer kabuğu kayaçlarının hızla soğumasıyla oluşan doğal cam. Dünya kökenli olduğu için meteorit değildir; Orta Avrupa'da bulunan yeşil moldavit en tanınmış türüdür.

İlgili terimler: Meteorit, Volkanik cam, AmorfÖrnek taşlar: Tektit

Diğer adları: Cevher tenörü

Bir cevherdeki değerli metalin ya da mineralin oranı. Bakır, kurşun ve çinko için genellikle yüzde (%), altın ve gümüş için ton başına gram (g/t) olarak verilir; tenör ne kadar yüksekse aynı miktarda metal için o kadar az kayaç işlenir.

İlgili terimler: Cevher, Maden yatağı

Birbirine dik üç kristal ekseninden ikisinin eşit, üçüncüsünün daha uzun ya da daha kısa olduğu kristal sistemi. Zirkonun kare kesitli prizma ve piramitleri bu sistemin tipik örneğidir; kalkopirit de tetragonaldir.

İlgili terimler: Kristal sistemiÖrnek taşlar: Zirkon, Kalkopirit

Diğer adları: Granit (ticari ad)

Taş ticaretinde mermerden sert, kristalli ve cilalanabilen hemen her kayaca verilen ad. Gerçek granit, kuvars ve feldispatça zengin, iri taneli plütonik bir kayaçtır; oysa piyasada “siyah granit” diye satılan taşların çoğu gabro ya da benzeri koyu renkli kayaçlardır ve gnays gibi metamorfik kayaçlar da granit adıyla satılır.

İlgili terimler: Ticari mermer, Plütonik kayaç, OcakÖrnek taşlar: Granit, Gabro, Gnays

Diğer adları: Mermer (ticari ad)

Taş ticaretinde cilalanabilen, görece yumuşak hemen her taşa verilen ad. Jeolojide mermer yalnızca kireçtaşının ya da dolomitin metamorfizmayla yeniden kristalleşmesinden oluşan kayaçtır; oysa piyasada kireçtaşı, traverten, serpantinit ve bantlı kalsit (“oniks mermer”) de mermer diye satılır.

İlgili terimler: Ocak, Metamorfizma, Ticari granit, Oniks mermer, KarbonatÖrnek taşlar: Mermer, Kireçtaşı, Traverten, Serpantinit

Bir mineral türünün ilk kez bulunup bilimsel olarak tanımlandığı yer; mineralin resmî tanımı buradan alınan örneklere (tip örnek) dayanır. Birçok mineral adını tip lokalitesinden alır: Aragonit, İspanya'daki Molina de Aragón'un adını taşır.

İlgili terimler: IMA, Mineral

Diğer adları: Dayanıklılık

Bir taşın kırılmaya, çatlamaya ve kenarlarının kopmasına karşı dayanıklılığı; sertlikten farklı bir özelliktir. Birbirine sıkıca kenetlenmiş kristallerden ya da keçe gibi iç içe geçmiş liflerden oluşan jadeit ve nefrit (yeşim) çok toktur; elmas ise çok sert olduğu hâlde sert bir darbeyle dilinim yönünde yarılabilir.

İlgili terimler: Sertlik, Gevreklik, DilinimÖrnek taşlar: Yeşim, Elmas

Diğer adları: Sedimanter kayaç

Yeryüzünde biriken tortuların (kum, çamur, çakıl, kavkı, bitki kalıntısı ya da sudan çöken mineraller) sıkışıp çimentolanarak taşlaşmasıyla oluşan kayaç. Kumtaşı, şeyl ve konglomera kırıntılı; kireçtaşı, traverten ve kaya tuzu kimyasal ya da biyokimyasal; kömür ise organik tortul kayaçtır. Fosillerin çoğu bu kayaçlarda bulunur.

İlgili terimler: Diyajenez, Evaporit, Fosil, Kayaç döngüsü, AyrışmaÖrnek taşlar: Kumtaşı, Şeyl, Konglomera, Kireçtaşı, Kömür

Diğer adları: Romboedrik sistem

Hekzagonal sistemle aynı eksen düzenini kullanan, ancak altılı yerine üçlü simetri ekseni olan kristal sistemi; bazı kaynaklar onu hekzagonal sistemin bir alt bölümü sayar. Kuvars, kalsit, korindon (yakut, safir), turmalin ve hematit trigonaldir.

İlgili terimler: Kristal sistemi, Hekzagonal sistemÖrnek taşlar: Kuvars, Kalsit, Korindon, Turmalin, Hematit

Üç kristal ekseninin de farklı uzunlukta olduğu ve hiçbirinin bir diğerine dik olmadığı, simetrisi en düşük kristal sistemi. Plajiyoklaz feldispatlar, kiyanit, turkuaz ve üleksit triklinik kristallenir.

İlgili terimler: Kristal sistemiÖrnek taşlar: Plajiyoklaz, Kiyanit (disten), Turkuaz, Üleksit

Üç katmanın birbirine yapıştırılmasıyla yapılan birleşik taş. En yaygını opal tripletidir: İnce bir opal dilimi koyu bir taban ile onu koruyan saydam kuvars ya da cam kubbe arasına yerleştirilir. Katmanlar yandan bakınca görülebilir ve su yapıştırıcıya zarar verebilir.

İlgili terimler: Dublet, TaklitÖrnek taşlar: Opal

Diğer adları: Çeşit

Bir mineral türünün renk, saydamlık ya da desen gibi özelliklerle ayrılan ve kendi adıyla anılan çeşidi; ayrı bir mineral türü değildir. Ametist, sitrin ve dumanlı kuvars kuvarsın; yakut ve safir korindonun; zümrüt ve akuamarin berilin varyeteleridir.

İlgili terimler: Mineral, IMAÖrnek taşlar: Ametist, Sitrin, Dumanlı kuvars, Yakut, Safir, Zümrüt

Lavın kristal oluşturamayacak kadar hızlı soğumasıyla oluşan amorf doğal cam. Obsidiyen yoğun, pomza ise gaz kabarcıklarıyla dolu köpüksü bir volkanik camdır; cam zamanla yavaşça kristalleştiği için çok yaşlı volkanik camlar nadirdir. Tektit de doğal camdır, ama volkanik değil göktaşı çarpmasıyla oluşur.

İlgili terimler: Amorf, Lav, Tektit, Konkoidal kırılmaÖrnek taşlar: Obsidiyen, Pomza, Tektit

Diğer adları: Yüzey kayacı, Dış püskürük kayaç

Lavın ya da volkanik patlamalarla saçılan malzemenin yeryüzünde ya da yüzeye yakın yerde hızla soğumasıyla oluşan magmatik kayaç. Kristalleri çıplak gözle zor seçilecek kadar küçüktür ya da hiç yoktur; bazalt, andezit, riyolit, obsidiyen ve pomza bu gruptandır.

İlgili terimler: Magmatik kayaç, Lav, Plütonik kayaç, Porfirik doku, Piroklastik kayaçÖrnek taşlar: Bazalt, Andezit, Riyolit, Obsidiyen, Pomza

Diğer adları: Widmanstätten yapısı

Demir meteoritlerin kesilip asitle dağlanmış yüzeyinde görülen, birbirini çeşitli açılarla kesen ince metal bantlardan oluşan desen. Kamasit ve tenit adlı iki demir-nikel alaşımının, asteroit çekirdeklerinde milyonlarca yıl süren son derece yavaş soğuma sırasında birbirinden ayrılmasıyla oluşur; bu yüzden meteorit kökeninin güçlü bir kanıtıdır.

İlgili terimler: Demir meteorit, MeteoritÖrnek taşlar: Demir meteorit

Diğer adları: İridesans

Bakış açısıyla değişen, sabun köpüğündekine benzer gökkuşağı renkleri; ışığın ince katmanlarda ya da düzenli yapılarda girişime veya kırınıma uğramasıyla oluşur. İncinin yüzeyindeki renkli ışıltı, labradoritin ışıltısı ve opalin renk oyunu yanardönerliğin farklı biçimleridir; ince bir yüzey tabakası kalkopiriti de rengârenk gösterebilir.

İlgili terimler: Labradoresans, Renk oyunu, OpalesansÖrnek taşlar: İnci, Labradorit, Opal, Kalkopirit

Diğer adları: Yarı kıymetli taş

Elmas, yakut, safir ve zümrüt dışındaki değerli taşlar için geleneksel olarak kullanılan ad. Bilimsel bir dayanağı yoktur: “Yarı değerli” denen bazı taşlar, örneğin üstün kaliteli bir turmalin, sıradan bir yakuttan çok daha değerli olabilir; Dünya Kuyumculuk Konfederasyonu CIBJO da bu terimi yanıltıcı bulur.

İlgili terimler: Değerli taşÖrnek taşlar: Turmalin, Yakut

Bir maddenin birim hacminin kütlesi; mineraller için genellikle g/cm³ ile verilir. Kristal yapının ne kadar sık paketlendiğine ve içerdiği elementlerin ne kadar ağır olduğuna bağlıdır: Barit ve galen gibi ağır element içeren mineraller elde beklenmedik kadar ağır gelir, gözenekli pomza ise suda yüzebilir.

İlgili terimler: Özgül ağırlıkÖrnek taşlar: Barit, Galen, Pomza