Mineral

Grossular

Ca₃Al₂(SiO₄)₃Grossular

Adını bektaşi üzümünden alan granat: mavi dışında hemen her renkte bulunur; tarçın renkli hessonit ve yeşil tsavorit de bu türdendir.

Diğer adları: Grossüler · Hessonit (turuncu çeşidi)

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: Stephencdickson · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Grossular, kalsiyum ve alüminyum içeren granat türüdür. Adı, rengi yeşil bektaşi üzümüne benzeyen Sibirya örneklerinden gelir. Granatlar içinde en renkli türdür: renksizden yeşile, sarıya, turuncuya ve pembeye kadar mavi dışında hemen her renkte bulunur. Tarçın renkli hessonit ve zümrüt yeşili tsavorit bu türün çeşitleridir.

Görseller

Grossular örneği (2) — Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Grossular, kireçtaşı ve dolomit gibi kalsiyumca zengin kayaçların sıcak magmayla temas ettiği yerlerde (skarn) ve metamorfizmayla dönüşen kireçli kayaçlarda oluşur. Yanında kalsit, dolomit, epidot, vollastonit, vezüvyanit, diyopsit ve tremolit gibi mineraller bulunur; bazı şistlerde ve serpantinitlerde de görülür. Aşınan kayaçtan akarsu çakıllarına karışır; Sri Lanka’nın değerli taş çakılları buna örnektir.

Rengini demir, mangan, krom ve vanadyum gibi eser elementlerden alır: demiri az olan taşlar soluk ya da renksizdir, demir arttıkça kahverengi ve yeşil tonlar görülür, krom canlı yeşil verir. Tsavoritin zümrüt yeşili ise başlıca vanadyumdan gelir. Grossular, andradit ve uvarovitle de karışım oluşturur; Mali granatı grossular–andradit karışımıdır. Ailenin tamamı için granat, kalsiyumlu kardeşi için andradit sayfasına bakabilirsiniz.

Ne işe yarar?

Takı: Çeşitleri takı taşı olarak kullanılır: yeşil tsavorit, tarçın renkli hessonit, renksiz “lökö” granat ve açık nane yeşili Merelani granatı. Sertliği değişken olduğundan bazı taşlar için koruyucu bir yuva önerilir.
Kabaşon ve oyma: Kütlesel (masif) yeşil ve pembe grossular iri kabaşonlara kesilir; New York’taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’nde hessonitten oyulmuş 61,5 karatlık bir İsa başı kabartması bulunur.
Geleneksel takılar: Hessonit, Hint geleneğindeki dokuz taşlı nav-ratna takılarında kullanılır.

Çeşitleri ve adları

Hessonit (tarçın taşı): sarımsı turuncudan kırmızımsı turuncuya. Sri Lanka, Kanada ve Tanzanya başlıca kaynaklarıdır.
Tsavorit: zümrüt yeşili; ayrı sayfada anlatılır.
Merelani nane granatı: Tanzanya’dan açık nane yeşili.
Lökö granat: renksiz grossular.
Rosolit: Meksika’dan, mermer içinde pembemsi.
Hidrogrossular: su içeren kütlesel malzeme; Güney Afrika’nın yeşil hidrogrossuları “Transvaal yeşimi” diye satılır, ama yeşim değildir.
Mali granatı: grossular–andradit karışımı.

Değerini ne belirler?

Grossuların değeri çeşide göre çok değişir. Zümrüt yeşili tsavorit en çok aranan çeşittir ve ayrı bir sayfada anlatılır; tarçın renkli hessonit ise görece uygun fiyatlı sayılır. Renk, berraklık ve kesim önemlidir; hessonitte suda dağılan viskiyi andıran bulanık görünüm olağandır ve değerini fazla düşürmez. Sertliği 6,5 ile 7,5 arasında değiştiğinden bazı taşlar günlük tozdan çizilebilir; yüzük taşı olarak kullanılacaksa sertliği sorulmalıdır. Grossular genellikle işlem görmez, ama nadiren boyama ve çatlak dolgusuna rastlanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; yüzeylerinde çoğunlukla ince çizgiler (striation) görülür.
2
Renk çoğu zaman eşit dağılmaz; taşın içinde renk bölgeleri ya da ikizlenme izleri görülebilir.
3
Sertliği 6,5 ile 7,5 arasında değişir; bazı örnekler günlük tozdan çizilebilir, bazıları çizilmez.
4
Benzediği zirkondan özgül ağırlığıyla ayrılır: hessonitte 3,64–3,69, zirkonda yaklaşık 4,6'dır. Hessonitin içinde çoğu zaman suda dağılan viskiyi andıran bulanık bir görünüm olur.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Sentetik grossular takıda kullanılmaz; ama tsavorit diye satılan taşlar arasında yeşil YAG (laboratuvarda üretilen, granat yapısında bir malzeme) çıkmıştır.
Renksiz bir grossular bir keresinde yakut gibi görünmesi için boyanmıştır.
Hessonit gibi inançsal anlamı olan taşlar, boyalı cam, plastik ya da sentetik kuvars taklitleriyle satılabilir; özellikle çevrimiçi alışverişte dikkatli olunmalıdır.
“Transvaal yeşimi”, “Afrika yeşimi” ve “granat yeşimi” gibi adlar yanıltıcıdır; bu malzeme yeşim değil, kütlesel hidrogrossulardır.

Yanlış bilinenler

Yanlış“Transvaal yeşimi” ya da “Afrika yeşimi” gerçek yeşimdir.
DoğrusuBu adlar Güney Afrika'dan gelen yeşil, kütlesel hidrogrossular için kullanılan yanıltıcı ticari adlardır; malzeme yeşim değil, grossular grubuna ait bir granattır.
YanlışTarçın renkli hessonit bir zirkon çeşididir.
DoğrusuHessonit grossular granattır; zirkona benzediği için eskiden karıştırılmıştır. Zirkon çok daha ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,6; hessonitte 3,64–3,69).
YanlışGrossular yalnızca yeşildir.
DoğrusuAdı yeşil örneklerden gelse de grossular renksizden turuncuya, pembeye ve kahverengiye uzanır; yalnızca mavi renkte bulunmaz.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Hint ve Vedik astroloji geleneğinde hessonit (gomed), dokuz taşlı nav-ratna takılarında Rahu'yu, yani yükselen ay düğümünü temsil eden taş sayılır.
Günümüzde kristal terapi siteleri grossularin bağışıklığı, solunumu, kalbi ve karaciğeri desteklediğini, bedeni arındırdığını ve doğurganlığı artırdığını ileri sürer.
Aynı çevreler grossularin bolluk, servet ve şans getirdiğini söyler.

Bilim ne diyor?

Grossularin bağışıklığı, solunumu, kalbi, karaciğeri ya da doğurganlığı etkilediğine, bedeni “arındırdığına” ya da servet getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; sağlık sorunu olan biri bir taşa güvenmemeli, hekime başvurmalıdır. Nav-ratna geleneği bir inanç ve gelenek konusudur; hessonit gibi inançsal anlamı olan taşlar ise taklit edilmeye yatkındır.

Bunu biliyor muydun?

Hessonit adı, Eski Yunancada “aşağı, daha düşük” anlamına gelen hēssōn sözcüğünden gelir; diğer granatlara göre daha yumuşak ve hafif olmasına gönderme yapar.

Arthur Herbert Church, zirkon sanılan birçok oyma taşın aslında hessonit olduğunu özgül ağırlıklarına bakarak göstermiştir.

Vermont, 1991'de grossular granatı resmî eyalet değerli taşı ilan etmiştir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Jeffrey madeni, Asbestos (Val-des-Sources), Québec, Kanada · Önemli yatakAsbest madeninde, turuncudan pembemsiye uzanan, berrak, 5 cm'ye varan grossular (hessonit) kristalleri; buradan 25 karata kadar taşlar kesilmiştir
Ala vadisi, Piemonte, İtalya · Bilinen bulunuş yeriMineraloji kaynaklarında grossular bulunuşu olarak anılan Alp vadisi
Vilyuy (Wilui) Nehri, Çernişevski yakını, Yakutistan, Rusya · Tarihî kaynakYeşil grossular “viluit”in adını aldığı Sibirya bölgesi; grossular adı, rengi bektaşi üzümüne benzeyen Sibirya granatından gelir
Merelani Tepeleri, Simanjiro, Manyara Bölgesi, Tanzanya · Önemli yatakTsavorit, açık nane yeşili “Merelani nane granatı” ve başka renklerde grossular
Taita Tepeleri, Voi yakını, Kenya · Bilinen bulunuş yeriMücevher kalitesinde grossular, özellikle yeşil tsavorit
Sri Lanka'nın değerli taş çakılları (Ratnapura yöresi) · Tarihî kaynakBirkaç yüz karata varan turuncu ve kahverengi grossular (hessonit) çakılları
Eden Mills, Vermont, ABD · Bilinen bulunuş yeriYeşil diyopsitle birlikte güzel turuncu kristaller; grossular, Vermont'un 1991'den beri resmî eyalet değerli taşıdır
Ocna de Fier (Vaskő), Banat, Romanya · Bilinen bulunuş yeriAdı “Demir Madeni” anlamına gelen Banat bölgesi; mineraloji kaynaklarında grossular bulunuşu olarak anılır

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Grossular nedir?

Grossular ne işe yarar?

Takı: Çeşitleri takı taşı olarak kullanılır: yeşil tsavorit, tarçın renkli hessonit, renksiz “lökö” granat ve açık nane yeşili Merelani granatı. Sertliği değişken olduğundan bazı taşlar için koruyucu bir yuva önerilir. Kabaşon ve oyma: Kütlesel (masif) yeşil ve pembe grossular iri kabaşonlara kesilir; New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde hessonitten oyulmuş 61,5 karatlık bir İsa başı kabartması bulunur. Geleneksel takılar: Hessonit, Hint geleneğindeki dokuz taşlı nav-ratna takılarında kullanılır.

Grossular ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,55–3,73 g/cm³’tür.

Grossular nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Jeffrey madeni, Asbestos (Val-des-Sources), Québec, Kanada; Merelani Tepeleri, Simanjiro, Manyara Bölgesi, Tanzanya; Vilyuy (Wilui) Nehri, Çernişevski yakını, Yakutistan, Rusya; Sri Lanka'nın değerli taş çakılları (Ratnapura yöresi); Ala vadisi, Piemonte, İtalya.

Grossular gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; yüzeylerinde çoğunlukla ince çizgiler (striation) görülür. Renk çoğu zaman eşit dağılmaz; taşın içinde renk bölgeleri ya da ikizlenme izleri görülebilir. Sertliği 6,5 ile 7,5 arasında değişir; bazı örnekler günlük tozdan çizilebilir, bazıları çizilmez. Sentetik grossular takıda kullanılmaz; ama tsavorit diye satılan taşlar arasında yeşil YAG (laboratuvarda üretilen, granat yapısında bir malzeme) çıkmıştır.

Grossular değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Grossuların değeri çeşide göre çok değişir. Zümrüt yeşili tsavorit en çok aranan çeşittir ve ayrı bir sayfada anlatılır; tarçın renkli hessonit ise görece uygun fiyatlı sayılır. Renk, berraklık ve kesim önemlidir; hessonitte suda dağılan viskiyi andıran bulanık görünüm olağandır ve değerini fazla düşürmez. Sertliği 6,5 ile 7,5 arasında değiştiğinden bazı taşlar günlük tozdan çizilebilir; yüzük taşı olarak kullanılacaksa sertliği sorulmalıdır. Grossular genellikle işlem görmez, ama nadiren boyama ve çatlak dolgusuna rastlanır.

Grossular neye iyi gelir?

Hint ve Vedik astroloji geleneğinde hessonit (gomed), dokuz taşlı nav-ratna takılarında Rahu'yu, yani yükselen ay düğümünü temsil eden taş sayılır. Günümüzde kristal terapi siteleri grossularin bağışıklığı, solunumu, kalbi ve karaciğeri desteklediğini, bedeni arındırdığını ve doğurganlığı artırdığını ileri sürer. Aynı çevreler grossularin bolluk, servet ve şans getirdiğini söyler. Grossularin bağışıklığı, solunumu, kalbi, karaciğeri ya da doğurganlığı etkilediğine, bedeni “arındırdığına” ya da servet getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; sağlık sorunu olan biri bir taşa güvenmemeli, hekime başvurmalıdır. Nav-ratna geleneği bir inanç ve gelenek konusudur; hessonit gibi inançsal anlamı olan taşlar ise taklit edilmeye yatkındır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.