Kayaç
Breş
Breccia
Kırılıp yeniden yapışmış kayaç: keskin köşeli parçaları heyelanları, fayları, yanardağları ve göktaşı çarpmalarını anlatır.
- Süs taşı
Kısaca
Breş, köşeli kaya parçalarının ince bir hamur ya da doğal bir çimentoyla birbirine yapışmasıyla oluşan bir kayaçtır. Parçaları yuvarlaklaşmamıştır; bu da uzağa taşınmadan, kırıldıkları yerin yakınında gömüldüklerini gösterir. Renkli parçaların oluşturduğu mozaik desen nedeniyle bazı breşler süs taşı olarak kullanılır.
Nasıl oluşur?
Breşin parçaları köşelidir, çünkü kırıldıkları yerden ya hiç ya da çok az taşınmışlardır. Kayaçları bu şekilde parçalayan birçok süreç vardır:
- Tortul breş: Sarp yamaçların eteğinde biriken yamaç molozu, heyelan yığınları ya da mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan parçalar zamanla çimentolanır.
- Fay (tektonik) breşi: Yer kabuğundaki bir fay boyunca birbirine sürtünerek kayan bloklar, kayacı ezip parçalar.
- Volkanik breş: Patlayıcı püskürmelerde parçalanan lav ve kayaç parçaları birbirine kaynar ya da külle bağlanır.
- Çarpma breşi: Büyük göktaşı çarpmaları kayaçları paramparça eder; Almanya’daki Ries Krateri’nin süeviti bunun ünlü bir örneğidir.
Parçaların arasındaki boşluklardan geçen su kalsit, silis veya demir oksit bırakarak onları yeniden birbirine bağlar.
Türkiye’de breş
Roma döneminin sevilen süs taşlarından breccia corallina, bugünkü Bilecik’te, Sakarya Nehri’nin bir koluna yakın Vezirhan çevresinde çıkarılıyordu. Turuncu ile somon pembesi arasında değişen hamuru ve kalsit damarlarıyla tanınan bu kireçtaşı breşi, Augustus döneminden itibaren Roma’ya taşınmış; sütunlarda, duvar kaplamalarında ve döşemelerde kullanılmıştır. Yörede bugün de bej renkli, ince turuncu damarlı bir kireçtaşı breşi işletilmektedir.
Nasıl tanınır?
- 1
Gözle görülen, keskin kenarlı ve köşeli parçalardan oluşur; parçaların boyutları genellikle birbirinden çok farklıdır.
- 2
Parçalar ile aralarındaki hamurun rengi çoğu zaman farklıdır; bu da kayaca mozaik gibi bir görünüm verir.
- 3
Kireçtaşı ya da mermer parçalı breşler seyreltik asitte köpürür ve bıçakla çizilebilir; silisli breşler köpürmez ve camı çizer.
- 4
Konglomeradan farkı parçaların biçimidir: Konglomeradaki çakıllar yuvarlak, breşteki parçalar köşelidir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Ticarette “breş mermer” diye satılan pek çok süs taşı, jeolojik açıdan kırılıp kalsitle yeniden yapışmış kireçtaşı ya da mermerdir; ticari adlar her zaman bilimsel sınıflamayla örtüşmez.
- Mermer kırıntılarının reçine ya da çimentoyla birleştirilmesiyle üretilen yapay (kompozit) taşlar breşe benzer; bunlarda parçalar daha düzenli dağılır ve aradaki hamur tekdüzedir.
- Breş desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.
Bunu biliyor muydun?
Almanya'daki Nördlingen kentinin St. Georg Kilisesi, yaklaşık 15 milyon yıl önceki bir göktaşı çarpmasında oluşan süevit adlı bir breşle yapılmıştır; bu taşın içinde mikroskobik elmas taneleri bulunur.
“Breccia” sözcüğü İtalyancada kırık taş, moloz anlamına gelir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Vezirhan, Bilecik · Tarihî kaynakRoma döneminde “marmor Sagarium” adıyla bilinen, turuncu-somon pembesi hamurlu kireçtaşı breşi “breccia corallina” bu yöreden çıkarılıp Roma'ya taşınmıştır. Bölgede bugün de bej renkli bir kireçtaşı breşi işletilir.
- Nördlingen (Ries Krateri), Bavyera, Almanya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 15 milyon yıl önceki bir göktaşı çarpmasıyla oluşan kraterde, süevit adı verilen çarpma breşi ilk kez burada tanımlanmıştır. Kentin St. Georg Kilisesi bu taştan yapılmıştır.
- Mosaic Kanyonu, Death Valley, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriKanyon, adını farklı kayaçların köşeli parçalarından oluşan, mozaiği andıran breşten alır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Breccia · Encyclopaedia Britannica
- Corsi Collection of Decorative Stones — Breccia corallina (Corsi 404) · Oxford University Museum of Natural History
- Explorer's Guide to Impact Craters — Ries: Nördlingen · Planetary Science Institute
- Mosaic Canyon · U.S. National Park Service
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.