Meteorit

Mars göktaşı

Martian meteorite

Mars'a çarpan cisimlerin yüzeyinden kopardığı, milyonlarca yıl uzayda dolaşıp Dünya'ya düşen kayaç parçaları; başka bir gezegenden elimize geçen az sayıdaki taş.

Diğer adları: Mars meteoriti · SNC meteoriti

Halk arasında: Göktaşı

Fotoğraf: Jon Taylor · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5,5–7

Özgül ağırlık3,06–3,22 g/cm³

Renkler

siyah ve parlak olabilen (erime kabuğu)
açık gri ile koyu gri arası (iç kısım)

Bileşim: Shergottitler bazalt benzeri, pirokseni bol volkanik kayaçlardır; nakhlitler ojit (augit) ve olivin içeren kayaçlar; chassignitler hemen hemen yalnızca olivinden oluşan bir dunittir. ALH 84001 ise ortopiroksenittir. Mineral bileşimleri ve yaşları yer kayaçlarından ve öteki meteoritlerden ayrılır.
Doku: Çoğu bazaltik ya da kümülat (kristallerin birikmesiyle oluşmuş) magmatik doku; çarpmayla kırılmış, şokla camlaşmış bölgeler ve bu camın içinde hapsolmuş gaz ceplerine rastlanır. Düşüşü görülen örneklerde siyah, parlak bir erime kabuğu bulunur.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 7/9 ·Değerli taş

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Mars göktaşları, Mars'a çarpan büyük cisimlerin yüzeyden fırlattığı, uzayda milyonlarca yıl dolaştıktan sonra Dünya'ya düşmüş kayaç parçalarıdır. Çoğu bazalt benzeri volkanik kayaçlardır. Sınıflandırılmış meteoritlerin %0,5'inden azı Mars kökenlidir; Eylül 2020'de bu taşların sayısı 277'ydi.

Görseller

Mars göktaşı örneği (2) — Fotoğraf: NASA · Public domain · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Mars göktaşları Mars’ın volkanik kayaçlarından gelir. Bir asteroit ya da kuyruklu yıldız Mars’a yeterince şiddetle çarptığında, çarpma enkazının bir bölümü Mars’ın çekiminden kurtulup Dünya’yı kesen yörüngelere fırlar. Kayaç parçaları uzayda yaklaşık 0,7 ile 20 milyon yıl dolaştıktan sonra Dünya’ya düşer. Mars kökenleri, çarpma camlarında hapsolmuş gazların Mars atmosferiyle eşleşmesiyle anlaşıldı.

Ne işe yarar?

Mars göktaşlarının gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

Mars’ın kayaçları: Yerdeki laboratuvarlarda incelenebilen Mars kayaçlarının başlıca kaynağıdırlar; bileşimlerini, yaşlarını ve volkanik geçmişlerini ölçmeye yararlar.
Mars’ta su: Nakhla gibi taşlardaki karbonatlar ve sulu mineraller Mars kayaçlarının suyla temas ettiğini gösterir; Black Beauty (NWA 7034) bir Mars göktaşında ölçülmüş en yüksek su içeriğine sahiptir.
Mars’ın jeolojik tarihi: Yaşları yaklaşık 150 milyon yıldan 4,4 milyar yıla uzanır, yani Mars’ın tarihinin çok farklı dönemlerinden örnek sunarlar.
Yaşam arayışı: ALH 84001 tartışması astrobiyolojiyi canlandırdı. Tissint’te hidrotermal minerallerle ilişkili karbon ve azot içeren bileşikler bulundu; araştırmacılar bunların volkanik süreçlerden ya da meteoritlerden de gelebileceğini belirtir.
Müze ve koleksiyon: Kesilmiş dilimler ve düşüşü belgelenmiş parçalar müzelerde ve koleksiyonlarda yer alır.

Başlıca gruplar

Mars göktaşlarının üç ana grubuna adlarının baş harflerinden SNC denir:

Shergottitler: Mars göktaşlarının yaklaşık dörtte üçü bu gruptandır. Bazalt benzeri kayaçlardır ve çoğu, 150 ile 575 milyon yıl arasında değişen yaşlarıyla Mars için şaşırtıcı biçimde gençtir; Mars yüzeyinin büyük bölümü çok daha yaşlı göründüğü için bu duruma “shergottit yaş paradoksu” denir.
Nakhlitler: Az sayıda taş (en az 13 ayrı taş bilinir); augit ve olivin içeren, yaklaşık 1,3 milyar yıl önce bazaltik magmadan oluşmuş kayaçlar. Yaklaşık 620 milyon yıl önce sıvı suyla ıslandıkları anlaşılmaktadır.
Chassignitler: Yalnızca 3 taş; hemen hemen tamamen olivinden oluşan dunitler.
Ayrı tutulanlar: ALH 84001 (ortopiroksenit, yaklaşık 4,09 milyar yıllık) ve NWA 7034 “Black Beauty” (çok kökenli parçalardan oluşmuş bir breş, yaklaşık 4,4 milyar yıllık) bu üç gruba girmez.

Diğer akondrit gruplarını akondrit sayfasında, Ay’dan gelen taşları Ay göktaşı sayfasında bulabilirsiniz.

ALH 84001 ve “Mars’ta yaşam” tartışması

27 Aralık 1984’te Antarktika’daki Allan Hills’te bulunan 1,93 kg’lık ALH 84001, yaklaşık 4,09 milyar yıl önce kristallenmiş bir ortopiroksenittir. İçinde, yaklaşık 18 ± 4 °C’de Mars yüzeyine yakın sulu bir ortamda oluştuğu hesaplanan karbonat kürecikleri ve alışılmadık biçimde dikdörtgen prizma şeklinde manyetit kristalleri vardır. 1996’da David McKay’in başında bulunduğu NASA’lı bir ekip, bu taştaki 20–100 nanometrelik yapıları fosilleşmiş bakteri olarak yorumladı. Bilim topluluğunun çoğu bu görüşe katılmadı; 2022’de yayımlanan bir çalışma, organik moleküllerin serpantinleşme ve karbonatlaşma gibi yaşam gerektirmeyen tepkimelerle ilişkili olduğunu bildirdi. Mars’ta yaşam bugüne kadar kanıtlanmış değildir.

Değerini ne belirler?

Mars göktaşları nadirdir: sınıflandırılmış meteoritlerin %0,5'inden azını oluştururlar ve toplam sayıları birkaç yüz taşı ancak bulur; değerlerinin başlıca etkeni budur. Gerçekten Mars kökenli olduklarının laboratuvarda doğrulanması ve adlarının Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olması şarttır. Tissint gibi düşüşü görülmüş ve erime kabuğu taze örnekler ile nakhlit, chassignit ya da Black Beauty gibi nadir türlerin parçaları daha çok aranır; parçalar çoğunlukla küçük dilimler hâlinde paylaşıldığı için ait olduğu taşın adı ve belgesi her şeyden önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Düşüşü görülen örneklerin dışı siyah, parlak bir erime kabuğuyla kaplıdır; Tissint gibi taze bir örnekte kabuğun altında açık gri bir iç görülür.
2
Mars göktaşları da birer akondrittir ve çıplak gözle yer kayaçlarına benzer. Mars kökenini renk ya da görünüş değil, laboratuvar gösterir.
3
Mars kökenli olduklarını kimyasal ve mineral bileşimleri, yaşları ve çarpma camında hapsolmuş gazlar belirler: Bu gazlar, NASA'nın Viking görevinin 1976'da ölçtüğü Mars atmosferiyle eşleşir.
4
Mars göktaşı olduğu söylenen bir parçanın adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlı olmalıdır; adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen bir parçaya güvenilmemelidir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Dünya bazaltı ve cüruf: Meteoritlerin yaklaşık binde 5'i Mars kökenlidir; yerde bulunan koyu ve ağır bir taşın Mars göktaşı çıkma olasılığı bu yüzden son derece düşüktür. Cüruf ve demir cevherleri için “Bulduğum taş değerli mi?” rehberine bakın.
Ay göktaşları ve HED meteoritleri: Bunlar da bazalt benzeridir ve gözle Mars göktaşından ayrılamaz; yalnızca laboratuvar ölçümleri kaynağı belli eder.
Belgesiz “Mars taşı” parçaları: Gerçek bir Mars göktaşı kayıtlı bir ada ve sınıfa sahiptir; “Mars'tan geldi” demek, kanıt değildir.

Yanlış bilinenler

YanlışBir Mars göktaşı, Mars'ta yaşam olduğunu kanıtladı.
Doğrusu1996'da NASA'lı bir ekip, ALH 84001 göktaşındaki 20–100 nanometrelik yapıların fosilleşmiş bakteri olabileceğini öne sürdü; bilim topluluğunun çoğu bu yorumu reddetti. Sonraki çalışmalar yapıları ve organik molekülleri yaşam gerektirmeyen süreçlerle açıkladı.
YanlışBir taşın Mars'tan geldiği yalnızca bir tahmindir.
Doğrusu1983'te EETA 79001 göktaşındaki çarpma camında hapsolmuş gazların, Viking görevinin ölçtüğü Mars atmosferine çok benzediği bildirildi. Bileşimler Mars yörünge araçlarının, iniş araçlarının ve gezginlerinin verileriyle de uyuşur.

Bunu biliyor muydun?

1911'de Mısır'a düşen Nakhla göktaşının bir köpeği buharlaştırdığı anlatılır; ama köpekten kalıntı bulunmadığı ve başka bir tanık olmadığı için bu hikâye doğrulanamamıştır.

1962'de Nijerya'ya düşen Zagami göktaşı bir çiftçinin yaklaşık 3 metre yakınına düştü ve yaklaşık 60 santimetre derinliğe gömüldü.

2011'de Fas'a düşen Tissint ateş topu, görgü tanıklarına göre yeşile dönüp tüm çevreyi aydınlattı; taş, düşüşü görülen beşinci Mars göktaşıdır ve 1962'den beri ilkidir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Tissint, Tata ili, Fas · Önemli yatak18 Temmuz 2011'de düşen ve görgü tanıklarına göre yeşile dönüp çevreyi aydınlatan ateş topundan sonra Ekim 2011'de göçebelerin bulduğu şergottit; yaklaşık 12–15 kg parça toplandı. Düşüşü görülen beşinci Mars göktaşıdır ve 1962'den beri ilkidir.
Nakhla (Abu Hommos), Mısır · Tip lokalite28 Haziran 1911'de düşen, yaklaşık 40 parça ve tahminen 10 kg ağırlığında toplanan göktaşı nakhlitlere adını verir. Su içinde oluşmuş karbonat ve sulu mineraller içerir; yaklaşık 1,3 milyar yıl önce Mars'taki bir yanardağda oluştuğu hesaplanır.
Shergotty (Sherghati), Gaya, Bihar, Hindistan · Tip lokalite25 Ağustos 1865'te düşen, yaklaşık 5 kg'lık göktaşı shergottitlere adını verir; tanıklar tarafından hemen toplanmıştır.
Chassigny, Haute-Marne, Fransa · Tip lokalite3 Ekim 1815 sabahı düşen, hemen hemen tamamen olivinden oluşan dunit; chassignitlere adını verir ve SNC adındaki “C” harfinin kaynağıdır.
Zagami, Katsina, Nijerya · Bilinen bulunuş yeri3 Ekim 1962'de düşen yaklaşık 18 kg'lık bazaltik shergottit; bir çiftçinin yaklaşık 3 m yakınına düşüp yaklaşık 60 cm derinliğe gömüldü.
Allan Hills, Antarktika · Bilinen bulunuş yeri27 Aralık 1984'te bulunan 1,93 kg'lık ALH 84001 ortopiroksenittir; yaklaşık 4,09 milyar yıl önce kristallendi. 1996'da içindeki küçük yapıların fosil bakteri olabileceği ileri sürüldü; bilim topluluğunun çoğu bu görüşü reddetti.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Mars göktaşı nedir?

Mars göktaşı ne işe yarar?

Mars göktaşlarının gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Mars'ın kayaçları: Yerdeki laboratuvarlarda incelenebilen Mars kayaçlarının başlıca kaynağıdırlar; bileşimlerini, yaşlarını ve volkanik geçmişlerini ölçmeye yararlar. Mars'ta su: Nakhla gibi taşlardaki karbonatlar ve sulu mineraller Mars kayaçlarının suyla temas ettiğini gösterir; Black Beauty (NWA 7034) bir Mars göktaşında ölçülmüş en yüksek su içeriğine sahiptir. Mars'ın jeolojik tarihi: Yaşları yaklaşık 150 milyon yıldan 4,4 milyar yıla uzanır, yani Mars'ın tarihinin çok farklı dönemlerinden örnek sunarlar.

Mars göktaşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,06–3,22 g/cm³’tür.

Mars göktaşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Nakhla (Abu Hommos), Mısır; Shergotty (Sherghati), Gaya, Bihar, Hindistan; Chassigny, Haute-Marne, Fransa; Tissint, Tata ili, Fas; Zagami, Katsina, Nijerya.

Mars göktaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Düşüşü görülen örneklerin dışı siyah, parlak bir erime kabuğuyla kaplıdır; Tissint gibi taze bir örnekte kabuğun altında açık gri bir iç görülür. Mars göktaşları da birer akondrittir ve çıplak gözle yer kayaçlarına benzer. Mars kökenini renk ya da görünüş değil, laboratuvar gösterir. Mars kökenli olduklarını kimyasal ve mineral bileşimleri, yaşları ve çarpma camında hapsolmuş gazlar belirler: Bu gazlar, NASA'nın Viking görevinin 1976'da ölçtüğü Mars atmosferiyle eşleşir. Dünya bazaltı ve cüruf: Meteoritlerin yaklaşık binde 5'i Mars kökenlidir; yerde bulunan koyu ve ağır bir taşın Mars göktaşı çıkma olasılığı bu yüzden son derece düşüktür. Cüruf ve demir cevherleri için “Bulduğum taş değerli mi?” rehberine bakın.

Mars göktaşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Mars göktaşları nadirdir: sınıflandırılmış meteoritlerin %0,5'inden azını oluştururlar ve toplam sayıları birkaç yüz taşı ancak bulur; değerlerinin başlıca etkeni budur. Gerçekten Mars kökenli olduklarının laboratuvarda doğrulanması ve adlarının Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olması şarttır. Tissint gibi düşüşü görülmüş ve erime kabuğu taze örnekler ile nakhlit, chassignit ya da Black Beauty gibi nadir türlerin parçaları daha çok aranır; parçalar çoğunlukla küçük dilimler hâlinde paylaşıldığı için ait olduğu taşın adı ve belgesi her şeyden önemlidir.