VaryeteŞunun bir çeşidi: Obsidiyen
Apaçi gözyaşı
Apache tears
Gri perlitin içinden çıkan yuvarlak, siyah obsidiyen yumruları; ışığa tutulunca yarı saydamdır ve adını Arizona'daki bir Apaçi efsanesinden alır.
Diğer adları: Apaçi gözyaşları
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Apaçi gözyaşı, genellikle 5 cm'den küçük, yuvarlak ya da damla biçimli siyah obsidiyen (volkan camı) parçalarına verilen halk adıdır; jeolojideki adı marekanittir. Volkan camı sonradan su alıp gri, kolay ufalanan perlite dönüşürken bu dönüşümden kurtulan sağlam cam çekirdekleridir. Yansıyan ışıkta simsiyah görünür, ama ışığa tutulunca dumanlı bir yarı saydamlık gösterir. Adını, ABD'nin Arizona eyaletindeki Superior kasabasının üstünde yükselen Apache Leap dağıyla ilgili bir efsaneden alır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Apaçi gözyaşları, silisçe zengin (riyolitik) lav akıntılarında, lav domlarında ya da kül akıntısı tüflerinde oluşur. Lav çok hızlı soğuyunca kristalleşmeye vakit bulamaz ve obsidiyen denen volkan camı olarak katılaşır; obsidiyen genellikle %1’den az su içerir.
Bu cam sonradan suyla etkileşirse su alır (hidratlanır) ve aynı bileşimde ama %2–5 su içeren, gri renkli ve kolay ufalanan perlite dönüşür. Dönüşüm her yerde tamamlanmaz: Suyun ulaşamadığı yerlerde taze obsidiyen çekirdekleri yuvarlak yumrular hâlinde kalır. Nikaragua’daki bir çalışmada bu kürelerin çekirdeği ile dış kabuğunun su içeriğinin farklı olduğu bulunmuştur. Perlit aşınıp dağıldıkça içindeki sağlam cam yumrular yamaçlara ve vadilere saçılır; Apaçi gözyaşları da böyle toplanır.
Ne işe yarar?
- Koleksiyon ve süs taşı: Doğada taş toplayan meraklıların aradığı bir malzemedir; çoğu zaman tamburlanarak (döner kazanda cilalanarak) parlatılır.
- Taş işçiliği: Yarı değerli bir süs taşı sayılır ve taş işçiliğinde (lapidari) cilalanarak işlenir.
- Perlitle birlikte: İçinden çıktıkları perlit, ısıtılınca hacmi yaklaşık 20 kat artan bir endüstri hammaddesidir; Superior çevresindeki geniş perlit yatakları da bu amaçla işletilmiştir.
Adı nereden gelir?
Superior’un Vikipedi maddesine göre 1872’de bir Apaçi akıncı grubu, yakındaki Picket Post Dağı’ndan gelen ABD süvarilerinin pususuna düştü; yaklaşık 50 Apaçi öldü, geri kalanlar dağa doğru çekildi. Yerel efsaneye göre kalan savaşçılar da yakalanmaktansa uçurumdan atladı ve dağa Apache Leap adı verildi. Efsanenin anlatılışları birbirinden biraz farklıdır: Apaçi gözyaşları maddesinde yaklaşık 75 savaşçıdan ve ailelerinin taşa dönüşen gözyaşlarından söz edilir; 1961 tarihli bir dergi yazısında ise taşlar dağın kederinden doğan gözyaşları olarak anlatılır.
Türkiye’de
Anadolu’da genç volkanların çevresinde zengin obsidiyen yatakları bulunur. MTA ve üniversite araştırmacılarının 1990’da yayımlanan çalışmasına göre Nevşehir ile Gülşehir arasındaki Çat çevresinde, Kulaklıkepez Tepe yakınlarında, tüf ve ignimbritlerle birlikte boyu 5–6 cm’yi geçmeyen marekanit türü obsidiyen parçaları gözlenmiştir.
Değerini ne belirler?
Apaçi gözyaşı bol bulunan, ucuz bir koleksiyon ve süs taşıdır. Değerini büyüklüğü, düzgün yuvarlak ya da damla biçimi, ışığa tutulduğunda ne kadar berrak göründüğü ve tamburlanınca aldığı cila belirler. Perlitin içinde yerinde duran örnekler ve Superior gibi ünlü yerlerden gelen parçalar koleksiyoncuların daha çok ilgisini çeker.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Genellikle 5 cm'den küçük, yuvarlak, damla ya da düzensiz biçimli, yüzeyi çukurcuklu siyah çakıllardır.
- 2
Güçlü bir ışığa tutulunca ince yerlerinden dumanlı gri ya da kahverengimsi ışık geçer.
- 3
Çoğu zaman gri, kolay ufalanan perlitin içine gömülü ya da perlitli yamaçlara dağılmış olarak bulunur.
- 4
Sertliği obsidiyen gibi 5–5,5'tir; kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli ve çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur.
Güvenlik
Apaçi gözyaşları yuvarlak olsa da kırıldıklarında obsidiyen gibi jilet keskinliğinde kenarlar oluşur. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışApaçi gözyaşı obsidiyenden ayrı bir taş türüdür.
DoğrusuApaçi gözyaşı, yuvarlak obsidiyen parçalarına verilen bir halk adıdır; jeolojide bunlara marekanit denir. Kimyasal olarak ve yapı bakımından obsidiyenle aynı volkan camıdır.
YanlışApaçi gözyaşları tamamen opak, simsiyah taşlardır.
DoğrusuYansıyan ışıkta siyah görünseler de ışığa tutulunca yarı saydamdırlar. Rock & Gem dergisine göre bu, yaygın varsayımın aksine ışığın bu camdan geçebildiğini gösterir.
Bunu biliyor muydun?
Johnny Cash, 1964'te yayımlanan “Bitter Tears: Ballads of the American Indian” albümünde “Apache Tears” adlı bir şarkı seslendirmiştir.
“Marekanit” adı, Sibirya'da Okhotsk yakınındaki Marekanka'dan gelir. İngiliz jeolog John W. Judd 1886'da, koleksiyonlarda mineral sanılan bu cam kürelerin aslında bir kayaç türü olduğunu savunmuştur.
Arizona Highways dergisinin 1961'deki yazısına göre o yıllarda Superior yakınındaki bazı işletmeler, ziyaretçilerin küçük bir ücret karşılığında kendi Apaçi gözyaşlarını toplamasına izin veriyordu.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Superior ve Apache Leap, Pinal İlçesi, Arizona, ABD · Önemli yatakAda kaynaklık eden efsanenin geçtiği yer; geniş perlit yataklarından Apaçi gözyaşları çıkar
- South Pahroc Range, Lincoln İlçesi, Nevada, ABD · Bilinen bulunuş yeriPerlitli yamaçlarda bol bulunan, koleksiyoncuların aradığı marekanit yumruları
- Marekanka, Okhotsk yakını, Rusya · Tip lokalite“Marekanit” adının geldiği yer; bezelye ile ceviz arası büyüklükte cam küreler
- Cerro Tijerina, Matagalpa yakını, Nikaragua · Bilinen bulunuş yeriKırılgan gri perlit içinde 3 cm'ye varan koyu renkli obsidiyen küreleri
- Streda nad Bodrogom, Košice Bölgesi, Slovakya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 14–15 milyon yıllık, 0,5–5 cm boyunda marekanit
- Çat (Kulaklıkepez Tepe), Nevşehir · Bilinen bulunuş yeriTüf ve ignimbritlerle birlikte boyu 5–6 cm'yi geçmeyen marekanit türü obsidiyen parçaları
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Apaçi gözyaşı nedir?
Apaçi gözyaşı, genellikle 5 cm'den küçük, yuvarlak ya da damla biçimli siyah obsidiyen (volkan camı) parçalarına verilen halk adıdır; jeolojideki adı marekanittir. Volkan camı sonradan su alıp gri, kolay ufalanan perlite dönüşürken bu dönüşümden kurtulan sağlam cam çekirdekleridir. Yansıyan ışıkta simsiyah görünür, ama ışığa tutulunca dumanlı bir yarı saydamlık gösterir. Adını, ABD'nin Arizona eyaletindeki Superior kasabasının üstünde yükselen Apache Leap dağıyla ilgili bir efsaneden alır.
Apaçi gözyaşı adını nereden alır?
Yerel bir efsaneden. Efsaneye göre 1870'lerde Superior'u gören dağda ABD süvarileriyle çarpışan Apaçi savaşçıları, yenilgi kaçınılmaz olunca teslim olmak yerine kendilerini uçurumdan aşağı attı. Ölümlerini duyan eşlerinin ve ailelerinin gözyaşları yere düşünce taşa dönüştü. Dağa da bu yüzden Apache Leap (Apaçi Atlayışı) denir.
Apaçi gözyaşı ne işe yarar?
Koleksiyon ve süs taşı: Doğada taş toplayan meraklıların aradığı bir malzemedir; çoğu zaman tamburlanarak (döner kazanda cilalanarak) parlatılır. Taş işçiliği: Yarı değerli bir süs taşı sayılır ve taş işçiliğinde (lapidari) cilalanarak işlenir. Perlitle birlikte: İçinden çıktıkları perlit, ısıtılınca hacmi yaklaşık 20 kat artan bir endüstri hammaddesidir; Superior çevresindeki geniş perlit yatakları da bu amaçla işletilmiştir.
Apaçi gözyaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,35–2,6 g/cm³’tür.
Apaçi gözyaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Marekanka, Okhotsk yakını, Rusya; Superior ve Apache Leap, Pinal İlçesi, Arizona, ABD; South Pahroc Range, Lincoln İlçesi, Nevada, ABD; Cerro Tijerina, Matagalpa yakını, Nikaragua; Streda nad Bodrogom, Košice Bölgesi, Slovakya.
Apaçi gözyaşı Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Çat (Kulaklıkepez Tepe), Nevşehir.
Apaçi gözyaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Genellikle 5 cm'den küçük, yuvarlak, damla ya da düzensiz biçimli, yüzeyi çukurcuklu siyah çakıllardır. Güçlü bir ışığa tutulunca ince yerlerinden dumanlı gri ya da kahverengimsi ışık geçer. Çoğu zaman gri, kolay ufalanan perlitin içine gömülü ya da perlitli yamaçlara dağılmış olarak bulunur.
Apaçi gözyaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Apaçi gözyaşı bol bulunan, ucuz bir koleksiyon ve süs taşıdır. Değerini büyüklüğü, düzgün yuvarlak ya da damla biçimi, ışığa tutulduğunda ne kadar berrak göründüğü ve tamburlanınca aldığı cila belirler. Perlitin içinde yerinde duran örnekler ve Superior gibi ünlü yerlerden gelen parçalar koleksiyoncuların daha çok ilgisini çeker.
Apaçi gözyaşı zararlı mı?
Apaçi gözyaşları yuvarlak olsa da kırıldıklarında obsidiyen gibi jilet keskinliğinde kenarlar oluşur. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Ailesi
.jpg){kind=link}
Kaynaklar
- Apache tears · Wikipedia
- Superior, Arizona · Wikipedia
- Apache Tears (H. R. Moore), Arizona Highways, July 1961 · Arizona Highways, 1961
- On marekanite and its allies (J. W. Judd), Geological Magazine 3(6): 241–248 · Cambridge University Press, 1886
- Mineral resources of the South Pahroc Range Wilderness Study Area, Lincoln County, Nevada (USGS Bulletin 1729-A) · U.S. Geological Survey, 1988
- Obsidian balls (marekanite) from Cerro Tijerina, central Nicaragua: petrographic investigations (Mrázová & Gadas), Arabian Journal of Geosciences · Springer, 2011
- Use of obsidian in Slovak prehistory (Ľ. Kaminská), Študijné zvesti Archeologického ústavu SAV, Supplementum 2: 231–250 · Archeologický ústav SAV, 2021
- Kuzeybatı Anadolu obsidiyen buluntularının kaynak belirleme çalışmaları (Ercan, Yeğingil, Bigazzi, Oddone & Özdoğan), Jeoloji Mühendisliği 36: 19–32 · TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 1990
- Tumbling Talk: Tearless Apache Tears (L. Wallace) · Rock & Gem Magazine, 2021
- Obsidyen taşının 5 ilginç özelliği · Webtekno, 2023
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.