Meteorit

Ökrit (HED)

Eucrite (HED meteorites)

Asteroit Vesta'nın bazalt benzeri kabuğundan gelen meteorit; HED ailesinin en bilinen üyesi ve Bingöl'e düşen Sarıçiçek göktaşının akrabası.

Diğer adları: HED meteoriti · Hovardit ve diyojenit (kardeş türler)

Halk arasında: Göktaşı

Fotoğraf: User:Vesta · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5–6,5

Özgül ağırlık2,86–3,26 g/cm³

Renkler

siyah ve parlak olabilen (erime kabuğu)
açık gri ile koyu gri arası (iç kısım)
beyazımsı ve koyu taneli (breşlerde)

Bileşim: Ökritler başlıca kalsiyumca fakir piroksen (pigeonit) ile kalsiyumca zengin plajiyoklazdan (anortit) oluşur. Diyojenitlerde baskın mineral magnezyumca zengin ortopiroksendir, az miktarda plajiyoklaz ve olivin bulunur. Hovarditler bu ikisinin kırıntılarından oluşur. Metal içeriği çok düşüktür.
Doku: Bazalta benzeyen magmatik doku; ökritlerdeki silikat mineralleri iri taneli olduğu için kolay seçilir (adı Yunanca “kolay ayırt edilen” anlamına gelen eukritos sözcüğünden gelir). Derinde kristallenen diyojenitler daha iri taneli, hovarditler ise çarpmalarla kırılıp yeniden yapışmış parçalardan oluşan breşlerdir. Taze örneklerde dış yüzey parlak, siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; kabukta akış çizgileri görülebilir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Ökritler, asteroit Vesta'nın yüzeye yakın bazaltik kabuğundan koparak Dünya'ya ulaşmış taşlı meteoritlerdir. Hovardit ve diyojenitle birlikte HED ailesini oluşturur; bu aile düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %5'ini, akondritlerin yaklaşık %60'ını kapsar. Güneş Sistemi'nin ilk milyon yıllarında erimiş bir cismin volkanik kayaçlarını bize ulaştırırlar.

Görseller

Ökrit (HED) örneği (2) — Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Ökritler asteroit Vesta’nın kabuğundan gelir. Vesta, çapı yaklaşık 525 km olan, asteroit kuşağının Ceres’ten sonra en kütleli ikinci cismidir. Güneş Sistemi’nin ilk döneminde eriyen Vesta, demir-nikel bir çekirdek, olivinli bir manto ve bazaltik bir kabuk olarak katmanlaşmıştır. Ökritler bu kabuğun yüzeye yakın, bazalt benzeri kayaçlarıdır; diyojenitler daha derinde yavaş soğumuş kayaçlardır; hovarditler ise çarpmalarla ezilip yüzeyde birikmiş ve sonra yeniden kaynaşmış kırıntı yığınlarıdır. HED kayaçlarının 4,43 ile 4,55 milyar yıl önce oluştuğu hesaplanır.

Vesta’nın güney yarımküresindeki dev çarpma havzası Rheasilvia (yaklaşık 500 km genişliğinde, yaklaşık 1 milyar yıllık), HED taşlarının büyük olasılıkla ana fırlatma yeridir. Fırlayan parçalar Vesta çevresinde V tipi asteroitler (vestoidler) olarak dolaştı; daha küçük çarpmalarla bunlardan kopan taşlar Dünya’ya ulaştı ve uzayda yaklaşık 6 ile 73 milyon yıl geçirdi. Sarıçiçek ise çok daha küçük bir kratere, Antonia’ya bağlanmıştır.

Ne işe yarar?

Ökritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

Başka bir cismin kabuğu: Hangi gökcisminden geldikleri bilinen meteorit gruplarındandır: Vesta’nın Dawn uzay aracıyla gözlenen yüzeyi ile yerdeki laboratuvar ölçümleri birbirini destekler.
Gezegenimsi cisimlerin erken tarihi: Vesta gibi bir cismin ne zaman eridiğini, nasıl katmanlaştığını ve kabuk oluşturduğunu gösteren doğrudan örneklerdir.
Meteorit bilimi: 1808’de Moravya’ya düşen Stannern ökriti, doğa bilimci Karl Schreibers’in düşüşü hemen belgelemesiyle erken tarihli, iyi kayıtlı bir taş yağmuru örneğidir.
Müze ve koleksiyon: Kesilip parlatılmış dilimler ve düşüşü belgelenmiş parçalar müzelerde ve koleksiyonlarda yer alır.

HED ailesi

HED adı, üç alt türün baş harflerinden oluşur:

Ökrit: Kalsiyumca fakir piroksen (pigeonit) ve kalsiyumca zengin plajiyoklazdan (anortit) oluşan bazalt benzeri kayaç. Adı Yunanca “kolay ayırt edilen” anlamına gelen eukritos sözcüğünden gelir. Düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %3,4’ü (34 düşüş, 2012 verisi) ökrittir; en kalabalık akondrit grubudur.
Diyojenit: Başlıca magnezyumca zengin ortopiroksenden oluşan, derinde yavaş kristallenmiş kayaç.
Hovardit: Ökrit ve diyojenit parçalarından oluşan çarpma breşi. Sarıçiçek bir hovarditti.

Akondritlerin öbür grupları için akondrit sayfasına, Vesta dışındaki cisimlerden gelen taşlar için Ay göktaşı ve Mars göktaşı sayfalarına bakabilirsiniz.

Türkiye’de: Sarıçiçek hovarditi

Türkiye’ye düşen en iyi belgelenmiş meteorit bir HED taşıdır. 2 Eylül 2015’te gece yaklaşık 23.10’da Bingöl’ün Sarıçiçek köyü çevresine bir meteorit yağmuru düştü; ertesi sabah insanlar sokaklarda ve avlularda bezelye boyunda taşlar buldu. Toplam yaklaşık 15,24 kg ağırlığında 343 taş belgelendi ve meteorit 2016’da Meteoritical Society’nin veritabanına “Sariçiçek” adıyla kaydedildi.

Düşüş çok sayıda güvenlik kamerasına yansıdı; bu görüntülerden meteoroidin atmosfere yaklaşık 17,3 km/s hızla kuzeybatıdan girdiği ve 37, 33, 31 ve 27 km yüksekliklerde parçalandığı hesaplandı. Ege Üniversitesi’nden Ozan Ünsalan’ın başında bulunduğu uluslararası ekibin 2019 tarihli çalışmasına göre Sarıçiçek, belgelenmiş ilk hovardit düşüşüdür; taşlar Vesta üzerindeki yaklaşık 16,7 km çaplı Antonia kraterinin oluştuğu, yaklaşık 22 milyon yıl önceki çarpmaya bağlanmıştır. Düşüşün ardından yaşananlar ve parçalarını “numune” bahanesiyle isteyen sahte alıcılar için Bulduğum taş değerli mi? rehberine bakabilirsiniz.

Değerini ne belirler?

Ökritler akondritlerin en kalabalık grubudur; bu yüzden değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş parçalar aranır; düşüşü görülmüş (düşüşü görülen ökrit sayısı azdır), erime kabuğu taze olan ve kesilmiş yüzeyinde güzel bir doku gösteren örnekler daha çok ilgi görür. Kümülat ökritler gibi nadir alt türler ve düşüşü iyi belgelenmiş meteoritlerin parçaları koleksiyoncular için ayrıca önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Taze düşmüş bir ökritin dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; kabuk bazen parlaktır ve akış çizgileri gösterir. Kabuğun altındaki iç kısım açık gri ile koyu gri arasındadır.
2
Kırık yüzeyde bazalta benzer: iri taneli ökritlerde açık renkli plajiyoklaz ile koyu piroksen taneleri gözle seçilir. Hovarditlerde ise farklı renkli, köşeli parçalardan oluşan bir breş dokusu görülür.
3
Metal içeriği çok düşük olduğu için çoğu zaman mıknatısı çekmez. Ortalama yoğunlukları (ökritte yaklaşık 2,86 g/cm³) sıradan kondritlerden düşüktür; yani aynı boydaki bir kondritten daha hafiftir.
4
Bir taşın ökrit olduğunu ya da hangi HED türünden geldiğini ancak laboratuvar belirler: mineral kimyası, demir/mangan oranı ve oksijen izotop oranları bir taşın hangi gökcisminden geldiğini gösteren “parmak izleri” sayılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Dünya bazaltı: Ökrit de bazaltik bir kayaçtır; çıplak gözle ayırt edilemeyecek kadar benzer olabilir. Aradaki fark yalnızca laboratuvarda mineral kimyası ve izotop ölçümleriyle görülür.
Cüruf, manyetit ve hematit: “Meteor taşı” diye en sık sunulan yer malzemeleridir; ökritin tersine çoğu zaman mıknatısı çeker ve ağırdır. Ayrıntılar bu sitedeki “Bulduğum taş değerli mi?” rehberindedir.
Ay ve Mars bazaltları: Bu cisimlerden gelen göktaşları da bazalt benzeridir ve gözle ökritten ayrılamaz; yalnızca laboratuvar ölçümleri kaynağı belli eder.

Yanlış bilinenler

YanlışMeteorit mutlaka sıradan taşlardan belirgin biçimde ağır olur.
DoğrusuDemir meteoritler ve kondritler öyledir, ama ökritler bazalt benzeri hafif kayaçlardır: ortalama yoğunlukları yaklaşık 2,86 g/cm³ ile sıradan kondritlerin (yaklaşık 3,2–3,4 g/cm³) altındadır. Ağırlık tek başına ne kanıt ne de ret ölçütüdür.
YanlışDüşen bir göktaşı büyük bir krater açar.
DoğrusuKrater açan, çok büyük cisimlerin çarpmasıdır. Ökrit gibi küçük meteoroidler atmosferde parçalanıp yavaşlar ve taş yağmuru olarak düşer: Sarıçiçek'te taşlar evlerin çatılarına ve sokaklara yağdı, ilk bulunan parçalar bezelye boyundaydı; Stannern'de 66 parça belgelendi ve kimse yaralanmadı, hiçbir yapı zarar görmedi. Johnstown'ın 23,5 kg'lık parçası bile yaklaşık 1,7 metrelik bir çukur açtı.

Bunu biliyor muydun?

Johnstown diyojeniti 1924'te Colorado'da açık havada yapılan bir cenaze töreni sırasında düştü; 200'den fazla kişi tanık oldu. En büyük parçası 23,5 kg çekti ve yaklaşık 1,7 metre derine gömüldü.

NASA'nın Dawn uzay aracı 2011–2012'de Vesta'nın yörüngesinde dolaşarak ökritlerin geldiği cismi yakından inceledi.

Diyojenit adı, göktaşlarının uzaydan geldiğini ilk öneren Yunan filozof Apolloniali Diogenes'ten; hovardit adı ise meteorit biliminin öncülerinden Edward Howard'dan gelir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Juvinas (Libonès), Ardèche, Fransa · Tarihî kaynak15 Haziran 1821'de düşen ökrit; toplanan parçaların yaklaşık yarısı Paris'teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'nde saklanır, kalanı yöre ailelerine dağıtılmış ve büyük bölümü kaybolmuştur.
Stannern (Stonařov), Vysočina, Çekya · Tarihî kaynak22 Mayıs 1808 sabahı Moravya'daki Stonařov (Almanca Stannern) köyüne düşen ökrit; 66 parça ve yaklaşık 52 kg toplandı, kimse yaralanmadı. Doğa bilimci Karl Schreibers düşüşü hemen belgeledi.
Millbillillie, Wiluna bölgesi, Batı Avustralya · Önemli yatakEkim 1960'ta düşen ökrit; iki çiftlik işçisi “kıvılcımlar saçan” bir ateş topu gördü. Toplam yaklaşık 330 kg parçası bilinir; en büyük taş (20 kg) Batı Avustralya Müzesi'ndedir.
Johnstown (Elwell), Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeri6 Temmuz 1924'te açık havada yapılan bir cenaze töreni sırasında düşen diyojenit; 200'den fazla kişi tanık oldu. En büyük parçası 23,5 kg çekti ve yaklaşık 1,7 m derine gömüldü.
Tataouine, Tunus · Bilinen bulunuş yeri27 Haziran 1931'de gece saat 01.30'da Tataouine kentinin yaklaşık 4 km kuzeyine düşen diyojenit; tahminen 50 kg'lık düşüşten yaklaşık 12 kg parça bulundu. Uluslararası kayıtlarda bir yazım hatası yüzünden “Tatahouine” adıyla geçer.
Sarıçiçek, Bingöl, Türkiye · Bilinen bulunuş yeri2 Eylül 2015'te düşen hovardit; toplam yaklaşık 15,24 kg ağırlığında 343 taş belgelendi ve düşüş güvenlik kameralarına yansıdı. Araştırmacılara göre belgelenmiş ilk hovardit düşüşüdür.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Ökrit nedir?

Ökrit ne işe yarar?

Ökritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Başka bir cismin kabuğu: Hangi gökcisminden geldikleri bilinen meteorit gruplarındandır: Vesta'nın Dawn uzay aracıyla gözlenen yüzeyi ile yerdeki laboratuvar ölçümleri birbirini destekler. Gezegenimsi cisimlerin erken tarihi: Vesta gibi bir cismin ne zaman eridiğini, nasıl katmanlaştığını ve kabuk oluşturduğunu gösteren doğrudan örneklerdir. Meteorit bilimi: 1808'de Moravya'ya düşen Stannern ökriti, doğa bilimci Karl Schreibers'in düşüşü hemen belgelemesiyle erken tarihli, iyi kayıtlı bir taş yağmuru örneğidir.

Ökrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,86–3,26 g/cm³’tür.

Ökrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Millbillillie, Wiluna bölgesi, Batı Avustralya; Juvinas (Libonès), Ardèche, Fransa; Stannern (Stonařov), Vysočina, Çekya; Johnstown (Elwell), Colorado, ABD; Tataouine, Tunus.

Ökrit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sarıçiçek, Bingöl, Türkiye.

Ökrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taze düşmüş bir ökritin dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; kabuk bazen parlaktır ve akış çizgileri gösterir. Kabuğun altındaki iç kısım açık gri ile koyu gri arasındadır. Kırık yüzeyde bazalta benzer: iri taneli ökritlerde açık renkli plajiyoklaz ile koyu piroksen taneleri gözle seçilir. Hovarditlerde ise farklı renkli, köşeli parçalardan oluşan bir breş dokusu görülür. Metal içeriği çok düşük olduğu için çoğu zaman mıknatısı çekmez. Ortalama yoğunlukları (ökritte yaklaşık 2,86 g/cm³) sıradan kondritlerden düşüktür; yani aynı boydaki bir kondritten daha hafiftir. Dünya bazaltı: Ökrit de bazaltik bir kayaçtır; çıplak gözle ayırt edilemeyecek kadar benzer olabilir. Aradaki fark yalnızca laboratuvarda mineral kimyası ve izotop ölçümleriyle görülür.

Ökrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Ökritler akondritlerin en kalabalık grubudur; bu yüzden değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş parçalar aranır; düşüşü görülmüş (düşüşü görülen ökrit sayısı azdır), erime kabuğu taze olan ve kesilmiş yüzeyinde güzel bir doku gösteren örnekler daha çok ilgi görür. Kümülat ökritler gibi nadir alt türler ve düşüşü iyi belgelenmiş meteoritlerin parçaları koleksiyoncular için ayrıca önemlidir.