Paros mermeri

Nasıl oluşur?

Paros mermeri de öteki mermerler gibi bir kireçtaşının başkalaşımıyla oluşmuştur: Denizde biriken kalsiyum karbonat katmanları, dağ oluşumu sırasında derine gömülüp ısı ve basınç altında erimeden yeniden kristalleşmiş; özgün tortul yapılar ve fosiller silinerek birbirine kenetlenmiş kalsit kristallerinden oluşan saf beyaz bir kayaç ortaya çıkmıştır. Paros’un temelini büyük ölçüde mermerler ve arduvazlar gibi başkalaşım kayaçları oluşturur ve ünlü Paros mermeri adada büyük yataklar hâlinde bulunur.

Mermerin neredeyse saf kalsitten oluşması ve kristallerinin parlak, düzgün yüzeyli olması ona olağanüstü bir ışık geçirgenliği kazandırır. Taneler genelde orta irilikte olsa da en değerli tür olan lychnites ince tanelidir.

Ne işe yarar?

• Heykel: Milo Venüsü (Afrodit), Semadirek Nike’si (MÖ yaklaşık 220–190), Praksiteles’in Hermes’i, Paionios’un Nike’si, Medici Venüsü ve Atina Akropolisi’nin kore heykelleri Paros mermerinden yapılmıştır. Roma döneminde de Hadrianus döneminden (117–138) kalma Antinous heykeli gibi eserlerde kullanıldı.
• Mimari: Daha iri taneli açık ocak mermeri yapılarda kullanılırdı. Işık geçirgenliği sayesinde bazı tapınakların çatı kaplamalarında da kullanılarak içeriye doğal ışık alınmıştır.
• Ticaret: Paros mermeri başta Roma olmak üzere Akdeniz’in büyük kentlerine taşındı; bu kentlerde Paros mermerinden pek çok heykel bulunmuştur.
• Taklitleri: Ününden ötürü 19. yüzyılda İngiltere’de onu taklit eden sırsız porselene “Parian” adı verildi.

Ocaklar

Antik ocaklar, adanın ortasındaki Marpissa dağlarında, Marathi köyü yakınında, Skarpathiotis deresinin kıyısındadır. En ünlüleri, lychnites mermerinin çıkarıldığı Nymfler ve Pan yeraltı ocaklarıdır. Romalı yazar Plinius’a göre taşa “lychnites” denmesinin nedeni, yeraltı galerilerinde kandil (Yunanca lychnos) ışığında çıkarılmasıdır; adın mermerin ışığı geçirecek kadar saf olmasından geldiğini düşünenler de vardır. Lakkoi, Spilies ve Thapsana’da ise açık ocaklar bulunur. Tarih öncesi çağlardan beri kullanılan ocaklar MÖ 6. yüzyıldan itibaren yoğun biçimde işletildi, Roma’nın yıkılışından sonra uzun süre terk edildi ve 19. yüzyılda yeniden çalıştırıldı. Alan 1974’te arkeolojik sit ilan edilmiştir.

Osmanlı kaynaklarında Para mermeri

Paros, 1537–1538’de Barbaros Hayreddin Paşa’nın seferiyle Osmanlı yönetimine girdi; Osmanlı kaynaklarında ada Para ya da Bara adıyla anılır. Ünlü denizci ve haritacı Pîrî Reis, adanın ortasındaki yüksek bir dağda bol miktarda mermer çıktığını yazmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi de bu mermeri “Para mermeri” adıyla anar.