VaryeteŞunun bir çeşidi: Kalsedon
Oniks
SiO₂Onyx
Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.
Diğer adları: Sardoniks (kahverengi-kırmızı ve beyaz bantlı türü)
- Süs taşı
- Değerli taş
Kısaca
Gerçek oniks, siyah ve beyaz bantları birbirine paralel uzanan bir kalsedon (mikrokristalin kuvars) çeşididir. Bantlarının düz olması onu kıvrımlı bantlı akikten ayırır. Bantları kahverengi-kırmızı ve beyaz olan türüne sardoniks denir.
Gerçek oniks nedir?
Oniks, kalsedon ailesinin bantlı bir üyesidir. Akikte bantlar kıvrımlı ve iç içe halkalar biçimindeyken, oniksin bantları düz ve birbirine paraleldir. Klasik oniks siyah ve beyaz bantlıdır; kahverengi-kırmızı ve beyaz bantlı olanına sardoniks, kırmızı ve beyaz bantlı olanına karneol oniks denir. Bu düz katmanlar, oymacının bir rengi figür, ötekini zemin olarak kullanabilmesini sağlar. Bu yüzden oniks binlerce yıldır mühür taşı ve kameo yapımında kullanılır.
Türkiye’deki “oniks” başka bir taştır
Türkiye’de, özellikle Kapadokya’daki ve Hacıbektaş’taki hediyelik eşya atölyelerinde “oniks” adıyla işlenen taşların çoğu kalsedon değil, bantlı traverten, yani kalsitten (kalsiyum karbonat) oluşan bir tortul kayaçtır. Bu taş, yer altından çıkan karbonatlı suların kalsiyum karbonatı katman katman çökeltmesiyle oluşur ve yeşilimsi, sarımsı, kahverengi ve gri bantlar gösterir. Kırşehir, Aksaray, Nevşehir, Manisa ve Bolu çevresinde bu tür yataklar bulunur. Dünyada da benzer taşlar “oniks mermer” adıyla satılır. Bu taşlar kendi başına güzel süs taşlarıdır, ancak yumuşaktır, kolay çizilir ve asitten etkilenir; bu yüzden gerçek oniksle karıştırılmamalıdır.
Nasıl tanınır?
- 1
Gerçek oniks serttir (6,5–7): çelik bıçak onu çizemez. Kalsitten oluşan “oniks mermer” ise bıçakla kolayca çizilir.
- 2
Taşın görünmeyen bir yerine damlatılan bir damla sirke ya da limon suyu kalsitte küçük kabarcıklar çıkarır; gerçek oniks asitten etkilenmez. Asit cilayı bozabileceği için denemeyi dikkatli yapın.
- 3
Kalsitten oluşan oniks mermer genellikle bal rengi, sarımsı, yeşilimsi veya kahverengi bantlıdır ve ışık geçirir; gerçek oniks ise çoğunlukla siyah-beyazdır.
- 4
Vazo, küllük, satranç takımı gibi büyük oyma eşyalar sık sık oniks mermerden yapılır; gerçek oniks daha çok küçük takı taşlarında ve kabartma oymalarda (kameo) görülür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boyanmış siyah oniks: Takılardaki düz siyah “oniks”in çoğu boyanmış akik ya da kalsedondur. Yaygın ve kabul gören bir işlemdir, ancak belirtilmesi gerekir.
- “Oniks” ya da “oniks mermer” adıyla satılan bantlı kalsit ve aragonit: Güzel bir süs taşıdır, ancak tam anlamıyla ne oniks ne de mermerdir. Kalsedondan çok daha yumuşaktır ve asitten etkilenir.
- Siyah cam ve plastik: Bantsızdır, cam taklitlerde hava kabarcıkları görülebilir, plastik belirgin biçimde hafiftir.
Bunu biliyor muydun?
“Oniks” sözcüğü Eski Yunancada “tırnak” anlamına gelir.
Farklı renkteki düz katmanları sayesinde oniks, kabartma oymacılığında (kameo) çok kullanılır: Figür bir renk katmanına, zemin ise başka bir katmana oyulur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Gujarat, Hindistan · Tarihî kaynakHindistan, Güney Amerika ile birlikte onikslerin başlıca kaynaklarındandır; Khambhat (Cambay) eski bir akik ve oniks işleme merkezidir
- Rio Grande do Sul, Brezilya · Önemli yatakBazalttaki boşluklardan çıkan bantlı kalsedon ve akik
- Idar-Oberstein, Rheinland-Pfalz, Almanya · Tarihî kaynakAkik ve oniksin geleneksel kesme ve boyama merkezi
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Ailesi
Kaynaklar
- Onyx · Encyclopaedia Britannica
- Onyx marble · Encyclopaedia Britannica
- Agate · Encyclopaedia Britannica
- Oniks Taşı · Küre Ansiklopedisi
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.